पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
ऋष्यशृंग
हरिणीच्या पोटी
फार पूर्वी विभांडक नावाचे एक ऋषी एका मोठ्या सरोवराकाठी तपश्चर्या करत होते. एके दिवशी ते सरोवरात चूळ भरत होते. तेवढ्यात त्यांना उर्वशी अप्सरा दिसली, आणि त्यांचे वीर्य पाण्यात पडले. तिथे एक तहानलेली हरिणी आली. पाण्याबरोबर तिने ते प्यायले, आणि ती गर्भवती झाली. ही हरिणी खरे तर एक देवकन्या होती. फार पूर्वी ब्रह्मदेवाने तिला सांगितले होते, “तू हरिणी होशील. एका ऋषीला जन्म दिलास, की तू मुक्त होशील.” तसेच झाले. तिने विभांडकांना एक मुलगा दिला. त्याच्या डोक्यावर एक शिंग होते. म्हणून त्याचे नाव पडले ऋष्यशृंग, म्हणजे हरणाचे शिंग.
ऋष्यशृंग
रानातला मुलगा
ऋष्यशृंग रानात वडिलांजवळ वाढला. वडिलांसारखीच तोही तपश्चर्या करत असे. वडिलांशिवाय त्याने दुसरा कोणताही माणूस कधी पाहिला नव्हता. स्त्री म्हणजे काय, हेच त्याला ठाऊक नव्हते. त्याचे सगळे मन तपस्वी जीवनातच रमले होते. त्या वेळी अंग देशात लोमपाद नावाचा राजा राज्य करत होता. त्याला शांता नावाची मुलगी होती. एकदा आपल्या सुखासाठी तो एका ब्राह्मणाशी खोटे बोलला होता. म्हणून सगळ्या ब्राह्मणांनी त्याला टाकले. त्याचे धार्मिक विधी करायला त्याच्याकडे एकही पुरोहित उरला नाही. मग पाऊस देणारा देवांचा राजा इंद्र याने अंग देशातला पाऊस अचानक थांबवला. पिके वाया गेली, आणि लोकांचे हाल होऊ लागले.
ऋष्यशृंग
ब्राह्मणाचा सल्ला
लोमपादाने ज्ञानी ब्राह्मणांना बोलावले. तो म्हणाला, “आकाशातून पाऊस कसा पडेल? काहीतरी उपाय शोधा.” त्यांच्यातला सर्वांत ज्ञानी ब्राह्मण म्हणाला, “महाराज, ब्राह्मण आपल्यावर रागावले आहेत. आधी त्यांची मर्जी परत मिळवा. मग ऋष्यशृंगाला बोलावून घ्या. तो एका ऋषींचा मुलगा आहे. तो रानात राहतो, आणि त्याला स्त्रियांविषयी काहीच ठाऊक नाही. साधे जीवन त्याला आवडते, आणि तो मोठा तपस्वी आहे. तो आपल्या राज्यात आला, की लगेच पाऊस पडेल. याबद्दल मला मुळीच शंका नाही.” मग लोमपादाने आपली चूक सुधारली, आणि ब्राह्मणांचा राग शांत झाला. नंतर ऋष्यशृंगाला अंग देशात कसे आणावे, याचा विचार तो मंत्र्यांबरोबर करू लागला.
ऋष्यशृंग
म्हातारीने उचललेला विडा
शेवटी एक बेत ठरला. राजाने आपल्या नगरीतल्या गणिकांना बोलावले. मन रिझवण्याच्या सगळ्या कलांत त्या कुशल होत्या. राजा त्यांना म्हणाला, “तुम्ही ऋष्यशृंगाचा विश्वास जिंका, आणि त्याला माझ्या राज्यात घेऊन या.” गणिका घाबरल्या. नकार दिला तर राजाचा राग, आणि गेल्या तर ऋषींचा शाप. हे आपल्याला जमणार नाही, असे त्या म्हणाल्या. पण त्यांच्यातली एक म्हातारी पुढे झाली. ती म्हणाली, “महाराज, मी त्याला इथे आणण्याचा प्रयत्न करते. पण माझ्या बेतासाठी मी जे मागेन, ते आपण मला दिले पाहिजे.” ती जे मागेल ते तिला द्यावे, असा राजाने हुकूम केला. तिने काही तरुण, देखण्या स्त्रिया निवडल्या, आणि ती रानाकडे निघाली.
ऋष्यशृंग
तरंगता आश्रम
म्हातारीने एका नावेवर एक आश्रम उभारला. तो पाण्यावर तरंगत असे. त्यात हाताने बनवलेली झाडे होती. ती फुलांनी आणि फळांनी लगडलेली होती. तो आश्रम इतका सुंदर होता, की जणू जादूनेच घडवला असावा. विभांडकांच्या आश्रमापासून थोड्याच अंतरावर तिने ती नाव बांधली. तरुण ऋषी कुठे कुठे जातो, हे शोधायला तिने हेर पाठवले. संधी मिळताच तिने आपल्या मुलीला पाठवले. ही मुलगी हुशार होती, आणि आईसारखीच गणिका होती. ती आश्रमात गेली. तिथे तिला ऋष्यशृंग दिसला. ती त्याच्याशी अशी बोलली, जणू तीही एक तपस्वी आहे, आणि तिचाही आपला आश्रम आणि आपली व्रते आहेत. त्याने कधी स्त्री पाहिलीच नव्हती. म्हणून त्याला वाटले, हा कोणी आपल्यासारखाच तरुण तपस्वी आहे.
ऋष्यशृंग
पाहुणा
मुलगी म्हणाली, “तपस्वी महाराज, आपले सगळे कुशल आहे ना? आपले अध्ययन नीट चालले आहे ना?” ऋष्यशृंग म्हणाला, “आपण तर साक्षात प्रकाशासारखे झळकत आहात. मी आपले पाय धुतो, आणि आपल्याला फळे देतो. या दर्भाच्या आसनावर बसा. आपला आश्रम कुठे आहे? आणि आपण हे कोणते व्रत पाळत आहात?” ती म्हणाली, “माझा आश्रम त्या टेकडीपलीकडे आहे. माझ्या व्रतात कोणाकडून सन्मान घ्यायचा नाही, पाय धुऊन घ्यायचे नाहीत. उलट मीच आपला सन्मान करायचा आहे. आणि माझे व्रत असे आहे, की मी आपल्याला मिठीत घेतले पाहिजे.” त्याने तिला रानातली पिकलेली फळे दिली. तिने ती बाजूला फेकून दिली. त्याऐवजी तिने आपल्याजवळचे खाणे त्याला दिले. ते दिसायला सुंदर होते, आणि त्याला ते फार आवडले.
ऋष्यशृंग
चेंडूचा खेळ
तिने त्याला फुलांच्या माळा, रंगीत वस्त्रे आणि उंची पेये दिली. त्याच्यासमोर ती हसली, खेळली. वेलीसारखी लवत ती चेंडू खेळली. पुन्हा पुन्हा तिने त्याला जवळ घेतले. त्याचे मन विरघळले आहे, हे तिने पाहिले. मग मागे वळून त्याच्याकडे पाहत ती हळूहळू निघून गेली. पवित्र अग्नीला आहुती द्यायची वेळ झाली आहे, असे तिने सांगितले. ती गेल्यावर ऋष्यशृंग तिच्या ओढीने बेचैन झाला. तो एकटाच बसून उसासे टाकू लागला. तेवढ्यात त्याचे वडील घरी आले. विभांडक उग्र ऋषी होते. त्यांचे डोळे सिंहासारखे पिंगट होते, आणि त्यांच्या अंगभर केस होते.
ऋष्यशृंग
मुलाने काय पाहिले
विभांडक म्हणाले, “बाळा, आज तू लाकडे का फोडली नाहीस? तू नेहमीसारखा दिसत नाहीस. आज इथे कोण आले होते?” ऋष्यशृंग म्हणाला, “बाबा, एक तरुण तपस्वी आला होता. तो देवासारखा तेजस्वी होता. त्याच्या लांब जटा सोन्याने बांधलेल्या होत्या. त्याची छाती गोल आणि गुळगुळीत होती. तो चालताना त्याच्या पायांतले आणि मनगटांवरचे दागिने रुणझुणत होते. त्याने एक विचित्र गोल फळ जमिनीवर आपटले, आणि ते उसळून थेट आकाशाकडे गेले.” “त्याने मला जवळ घेतले, आणि माझ्या चेहऱ्याला आपला चेहरा लावला. त्याने मला फळे दिली. त्यांना साल नव्हती, बी नव्हते. ती आपल्या फळांपेक्षा चांगली होती. त्याने दिलेले पाणी प्यायल्यावर माझ्या पायांखालची जमीन डोलू लागली. आता त्याच्या सहवासासाठी मी तळमळतो आहे. बाबा, मला त्याच्याकडे जाऊ द्या. त्याच्याबरोबर मीही त्याचे व्रत पाळीन.”
ऋष्यशृंग
वडिलांचा इशारा
विभांडक म्हणाले, “बाळा, ते राक्षस असतात. तपस्व्यांच्या तपश्चर्येत विघ्न आणायला ते सुंदर रूपे घेऊन फिरत असतात. तपस्व्याने त्यांच्याकडे पाहूसुद्धा नये. ते पेय म्हणजे मद्य होते. ते फक्त दुष्ट लोक पितात.” मग विभांडक त्या अनोळखी पाहुण्याला शोधायला निघाले. तीन दिवस त्यांनी शोध घेतला, पण कुठेच मागमूस लागला नाही. मग ते घरी परत आले. काही काळाने विभांडक पुन्हा फळे आणायला बाहेर गेले. ते नसताना ती मुलगी पुन्हा ऋष्यशृंगाला भुलवायला आली. तिला पाहताच तो आनंदाने तिच्याकडे धावला. तो म्हणाला, “बाबा परत यायच्या आत आपल्या आश्रमाकडे चला.”
ऋष्यशृंग
पाऊस पडला
गणिकांनी त्याला आपल्या नावेवर नेले. नाव सोडली, आणि त्या निघाल्या. वाटभर त्यांनी त्याला खूश ठेवले. अशा रीतीने त्या अंग देशाच्या राजापाशी येऊन पोहोचल्या. लोमपादाने ऋष्यशृंगाची सोय राजवाड्याच्या अंतःपुरात केली. आणि अचानक आकाशातून पाऊस कोसळू लागला. तरुण ऋषीच्या तपश्चर्येचे इंद्राला भय वाटले. म्हणून त्याने पाऊस आणखी अडवून धरला नाही. सगळा देश पाण्याने भरून गेला. राजाची इच्छा पूर्ण झाली. त्याने आपली मुलगी शांता ऋष्यशृंगाला दिली. मग विभांडकांचा राग शांत करण्यासाठी त्याने एक युक्ती केली. रानापासूनच्या रस्त्याच्या कडेने त्याने गाईगुरांचे कळप ठेवले, आणि नांगरलेली शेते तयार केली. त्यांची राखण करायला धष्टपुष्ट गवळी ठेवले. तो त्यांना म्हणाला, “ऋषी आपल्या मुलाबद्दल विचारतील, तेव्हा हात जोडा. आणि सांगा, हे सगळे त्यांच्या मुलाचे आहे, आणि आम्ही त्याचे सेवक आहोत.”
ऋष्यशृंग
संतापलेले ऋषी
विभांडक फळे आणि कंदमुळे घेऊन घरी आले. पाहतात तो मुलगा नाही! ते रागाने बेभान झाले. हे राजाचेच काम असणार, असा त्यांनी अंदाज केला. म्हणून ते राजाच्या चंपा नगरीकडे निघाले. राजाला, त्याच्या नगरीला आणि त्याच्या सगळ्या राज्याला जाळून टाकायचे, असे त्यांनी ठरवले होते. वाटेत ते थकले, आणि त्यांना भूक लागली. ते गवळ्यांच्या गावांत आले. तिथे गाईगुरांची रेलचेल होती. गवळ्यांनी एखाद्या राजासारखे त्यांचे स्वागत केले. ती रात्र ते तिथेच राहिले. त्यांनी गवळ्यांना विचारले, “तुम्ही कोणाचे लोक?” ते म्हणाले, “हे सगळे धन आपल्या चिरंजीवांचे आहे.”
ऋष्यशृंग
बापलेकांची भेट
वाटेत सगळीकडे त्यांचे असेच स्वागत झाले. शेवटी ते मुलापाशी पोहोचले. स्वर्गातल्या इंद्रासारखा तो झळकत होता. मुलाची बायको शांताही त्यांना दिसली. ढगातल्या विजेसारखी ती तेजस्वी होती. मुलाला दिलेली गावे आणि गाईगुरे त्यांनी पाहिली होती. आता शांतेलाही पाहिले. तेव्हा त्यांचा मोठा राग विरघळून गेला. ते राजावर फार प्रसन्न झाले. प्रसन्न मनाने त्यांनी मुलाला तिथेच राहू दिले. ते म्हणाले, “तुला मुलगा झाला, आणि राजाला आवडेल ते सगळे तू केलेस, की रानात परत ये.” ऋष्यशृंगाने वडिलांचे ऐकले. काही काळाने तो रानात परत गेला. तिथे शांता प्रेमाने त्याची सेवा करू लागली. रोहिणी तारा जशी चंद्राशी एकनिष्ठ असते, तशीच ती त्याच्याशी एकनिष्ठ होती. महाभारत, वनपर्व, विभाग ११० ते ११३ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे ऋष्यशृंगाच्या आश्रमाजवळ लोमश ऋषी ही गोष्ट युधिष्ठिराला सांगतात. रामायण, बालकांड, सर्ग ९ ते ११ मध्ये ही गोष्ट थोडक्यात आली आहे. तिथे राजाचे नाव रोमपाद आहे, आणि तरंगता आश्रम नाही. तिथे असेही सांगितले आहे, की पुढे ऋष्यशृंगाने एक यज्ञ करवला, आणि त्या यज्ञाने दशरथ राजाला पुत्र झाले.