पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
सत्यकाम जाबाल
आईला प्रश्न
फार पूर्वी सत्यकाम नावाचा एक मुलगा आपल्या आईबरोबर राहत होता. आईचे नाव जबाला. सत्यकाम या नावाचा अर्थ आहे, सत्यावर प्रेम करणारा. सत्यकामाला गुरूकडे राहून शिकायचे होते. त्या काळी शिष्य अनेक वर्षे गुरूच्या घरी राहत असे. तो गुरूची सेवा करी, त्यांचे नियम पाळी, आणि त्यांच्याकडून पवित्र ज्ञान शिकत असे. सत्यकाम जायला तयार होता. पण त्याआधी एक गोष्ट त्याला माहीत असायला हवी होती. नव्या शिष्याला गुरू त्याचे गोत्र विचारत, म्हणजे तो कोणत्या पूर्वजांच्या वंशातला आहे ते. आणि सत्यकामाला ते माहीत नव्हते.
सत्यकाम जाबाल
आईचे उत्तर
म्हणून तो आईकडे गेला. तो म्हणाला, “आई, मला गुरूकडे शिकायला जायचे आहे. माझे गोत्र कोणते?” जबाला म्हणाली, “बाळा, तुझे गोत्र कोणते ते मला माहीत नाही. मी तरुण होते, तेव्हा दासी म्हणून कामे करत इकडे तिकडे फिरत असे. त्याच काळात तू मला झालास. म्हणून तुझे गोत्र मी सांगू शकत नाही. “पण माझे नाव जबाला आहे, आणि तुझे नाव सत्यकाम. म्हणून तू स्वतःला सत्यकाम जाबाल म्हण. जाबाल म्हणजे जबालेचा मुलगा.”
सत्यकाम जाबाल
गुरूंच्या समोर
सत्यकाम गौतम नावाच्या ऋषींकडे गेला. तो म्हणाला, “गुरुजी, मला आपला शिष्य होऊन आपल्याकडे राहायचे आहे. मी आपल्याकडे येऊ का?” गौतमांनी विचारले, “बाळा, तुझे गोत्र कोणते?” सत्यकामाने काहीच लपवले नाही. तो म्हणाला, “गुरुजी, माझे गोत्र मला माहीत नाही. मी आईला विचारले. ती म्हणाली, ती तरुण होती तेव्हा दासी म्हणून कामे करत इकडे तिकडे फिरत असे. त्याच काळात मी तिला झालो. म्हणून तिलाही माझे गोत्र माहीत नाही. ती म्हणाली, ‘माझे नाव जबाला, आणि तुझे सत्यकाम.’ म्हणून मी सत्यकाम जाबाल.”
सत्यकाम जाबाल
चारशे गाई
गौतमांनी त्याचे सगळे बोलणे ऐकून घेतले. ते म्हणाले, “असे स्पष्ट बोलणे खऱ्या ब्राह्मणालाच जमते. तू सत्य सोडले नाहीस. जा, यज्ञाच्या अग्नीसाठी समिधा घेऊन ये. मी तुला शिष्य करून घेतो.” अशा रीतीने त्यांनी सत्यकामाला शिष्य करून घेतले. मग आपल्या गुरांमधून त्यांनी चारशे गाई निवडल्या. त्या सगळ्या रोडावलेल्या आणि अशक्त होत्या. ते म्हणाले, “या गाई घेऊन जा, आणि त्यांचा सांभाळ कर.” गाई हाकत नेताना सत्यकामाने मनाशी निश्चय केला. “या गाई हजार होईपर्यंत मी परत येणार नाही.” तो त्यांना चरायला खूप दूर घेऊन गेला. वर्षांमागून वर्षे गेली. कळप वाढत गेला. शेवटी हजार गाई झाल्या.
सत्यकाम जाबाल
बैल बोलला
मग एके दिवशी कळपातला बैल त्याला हाक मारून म्हणाला, “सत्यकामा!” “होय, भगवन्,” सत्यकाम म्हणाला. बैल म्हणाला, “आम्ही आता हजार झालो आहोत. आम्हांला गुरूंच्या घरी घेऊन चल. आणि मी तुला ब्रह्माचा एक चतुर्थांश शिकवतो. ब्रह्म म्हणजे सगळ्या जगामागचे एकच महान सत्य.” “भगवन्, मला शिकवा,” सत्यकाम म्हणाला. मग बैलाने त्याला सांगितले, पूर्व, पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर या चारही दिशा मिळून ब्रह्माचा एक चतुर्थांश होतो. “पुढचा चतुर्थांश तुला अग्नी शिकवील.”
सत्यकाम जाबाल
अग्नी, हंस आणि एक पक्षी
दुसऱ्या दिवशी सत्यकाम गाई घेऊन घराच्या दिशेने निघाला. संध्याकाळी त्याने रात्रीसाठी गाई एका जागी कोंडून ठेवल्या. मग अग्नी पेटवून तो त्याच्याजवळ बसला. तेव्हा अग्नी त्याच्याशी बोलू लागला. पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग आणि समुद्र हा ब्रह्माचा दुसरा चतुर्थांश आहे, असे अग्नीने त्याला सांगितले. पुढच्या संध्याकाळी एक हंस उडत येऊन त्याच्याजवळ उतरला. हंसाने सांगितले, अग्नी, सूर्य, चंद्र आणि वीज, हा सगळा प्रकाश म्हणजे ब्रह्माचा तिसरा चतुर्थांश. तिसऱ्या संध्याकाळी त्याच्याकडे मद्गु पक्षी आला. मद्गु म्हणजे पाण्यात बुडी मारून भक्ष्य पकडणारा पक्षी. त्याने सांगितले, सत्यकामाचा स्वतःचा श्वास, डोळे, कान आणि मन हा शेवटचा चतुर्थांश आहे. अशा रीतीने घरी परतताना वाटेतच सत्यकाम ब्रह्माचे चारही चतुर्थांश शिकला. तेही एका बैलाकडून, एका अग्नीकडून आणि दोन पक्ष्यांकडून!
सत्यकाम जाबाल
ब्रह्म जाणणाऱ्याचे तेज
शेवटी सत्यकाम हजार गाई घेऊन गुरूंच्या घरी परत आला. गौतमांनी त्याच्याकडे पाहिले. ते म्हणाले, “सत्यकामा, ब्रह्म जाणणाऱ्यासारखा तुझा चेहरा तेजाने उजळला आहे. तुला कोणी शिकवले?” सत्यकाम म्हणाला, “मला कोणत्याही माणसाने शिकवले नाही. पण गुरुजी, आपण स्वतः मला शिकवावे, अशी माझी इच्छा आहे. आपल्यासारख्या गुरूंकडून मी ऐकले आहे, की गुरूकडून मिळालेले ज्ञानच खऱ्या अर्थाने ध्येयापर्यंत पोहोचवते.” मग गौतमांनी त्याला तेच ज्ञान दिले, पूर्णपणे, काहीही न गाळता. जो मुलगा फक्त सत्य घेऊन त्यांच्याकडे आला होता, त्याला आता स्वतः गुरूंकडून ते ज्ञान पूर्णपणे मिळाले. छांदोग्य उपनिषद, भाग ४, खंड ४ ते ९ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. छांदोग्य उपनिषद स्वतः याच संकेतस्थळावर वाचता येते.