पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
उत्तंक आणि कुंडले
गुरूंनी सोपवलेले घर
फार पूर्वी वेद नावाचे एक गुरू होते. ते शिष्यांना वेद शिकवत. ते स्वतः शिष्य होते, तेव्हा गुरूंच्या घरी त्यांनी खूप हाल सोसले होते. म्हणून ते आपल्या शिष्यांवर कधीच हुकूम चालवत नसत. पौष्य राजाने वेदांना आपले पुरोहित नेमले. एकदा एका यज्ञाच्या कामासाठी वेदांना बाहेरगावी जावे लागले. जाताना ते आपल्या शिष्याला, उत्तंकाला, म्हणाले, “मी नसताना घरात जे काही करायला लागेल, ते तू नीट पार पाड.” ते गेल्यावर घरातल्या बायका उत्तंकाकडे आल्या. त्या म्हणाल्या, “हा तुझ्या गुरुपत्नीचा ऋतुकाळ आहे. आता तिला मूल होऊ शकते, आणि गुरू घरी नाहीत. तू त्यांच्या जागी पतीचे कर्तव्य कर.” उत्तंक म्हणाला, “बायका सांगतात म्हणून मी अयोग्य काम करणार नाही. गुरूंनी मला कधीच काही अयोग्य करायला सांगितलेले नाही.”
उत्तंक आणि कुंडले
गुरुदक्षिणा
वेद घरी परत आले. घडलेली हकिगत ऐकून ते फार खूश झाले. ते म्हणाले, “उत्तंका, तू माझी चांगली सेवा केलीस. आता तू जाऊ शकतोस. तुझ्या सगळ्या इच्छा पूर्ण होवोत.” पण उत्तंकाला आधी गुरूंना काहीतरी द्यायचे होते. शिक्षण संपले की शिष्याने गुरुदक्षिणा द्यायची असते. तो म्हणाला, “मी आपल्यासाठी काय आणू, ते सांगा.” वेदांनी त्याला आपल्या पत्नीला विचारायला पाठवले. गुरुपत्नी म्हणाली, “पौष्य राजाकडे जा. त्याची राणी जी कुंडले घालते, ती त्याच्याकडे मागून इथे घेऊन ये. चार दिवसांनी एक पुण्यदिवस आहे. त्या दिवशी माझ्या घरी ब्राह्मण जेवायला येतील. त्यांना वाढताना मला ती कुंडले घालायची आहेत. ती आणलीस, तर तुझे कल्याण होईल. नाही आणलीस, तर कसले कल्याण होणार?”
उत्तंक आणि कुंडले
बैलावरचा माणूस
उत्तंक निघाला. वाटेत त्याला एक प्रचंड बैल भेटला. त्याच्या पाठीवर एक अवाढव्य माणूस बसला होता. तो अनोळखी माणूस म्हणाला, “उत्तंका, या बैलाचे थोडे शेण खा.” उत्तंकाला ते नको होते. तो माणूस म्हणाला, “खा, आणि काही विचारू नकोस. तुझ्या गुरूंनीही पूर्वी ते खाल्ले आहे.” गुरूंनी खाल्ले होते, म्हणून उत्तंक तयार झाला. त्याने ते थोडे शेण खाल्ले, आणि बैलाचे थोडे मूत्र प्यायला. मग तो उठला. घाईघाईने त्याने हात धुतले आणि चूळ भरली. आणि तो पुढे पौष्य राजाकडे गेला. राजवाड्यात त्याने राजाला आशीर्वाद दिला. तो म्हणाला, “आपल्या राणीची कुंडले मागायला मी आलो आहे. ती मला गुरुदक्षिणा म्हणून द्यायची आहेत.” पौष्य म्हणाला, “अंतःपुरात जा, आणि राणीकडेच ती मागा.”
उत्तंक आणि कुंडले
न दिसणारी राणी
उत्तंक अंतःपुरात गेला. पण राणी त्याला कुठेच दिसली नाही. तो राजाकडे परत आला. तो म्हणाला, “माझी अशी थट्टा करणे आपल्याला शोभत नाही. आपली राणी तिथे नाही.” पौष्य क्षणभर विचारात पडला. मग तो म्हणाला, “ब्रह्मन्, आपण शुद्ध आहात ना? माझी राणी पतिव्रता आहे. जेवल्यानंतर जो अशुद्ध राहतो, त्याला ती दिसत नाही.” उत्तंकाला वाटेतला बैल आठवला. खाऊन झाल्यावर त्याने घाईघाईने चूळ भरली होती. तो म्हणाला, “हो, तेच कारण असणार. मी उभ्या उभ्याच चूळ भरली.” राजा म्हणाला, “मग आपण शुद्ध नाही. उभ्याने धुतल्याने, किंवा चालता चालता धुतल्याने, कोणी शुद्ध होत नाही.” मग उत्तंक पूर्वेकडे तोंड करून खाली बसला. त्याने तोंड, हात आणि पाय नीट धुतले. या वेळी त्याने व्यवस्थित चूळ भरली. मग तो पुन्हा आत गेला.
उत्तंक आणि कुंडले
राणीचा इशारा
या वेळी उत्तंकाला राणी दिसली. तिने आदराने त्याचे स्वागत केले. “या, ब्रह्मन्. मी आपल्यासाठी काय करू?” उत्तंक म्हणाला, “आपली कुंडले मला द्या. गुरुदक्षिणा म्हणून मी ती मागतो आहे.” उत्तंकाचे चांगले आचरण पाहून राणी प्रसन्न झाली. दान मागायला आलेल्या सत्पुरुषाला रिकाम्या हाती पाठवू नये, असे तिला वाटले. तिने आपली कुंडले काढली आणि त्याला दिली. ती म्हणाली, “नागांचा राजा तक्षक याचा या कुंडलांवर फार डोळा आहे. ती फार जपून न्या.” उत्तंक म्हणाला, “काळजी करू नका, देवी. तक्षक मला पकडू शकणार नाही.”
उत्तंक आणि कुंडले
दोन शाप
पौष्य राजाने उत्तंकाला जेवायला थांबण्याचा आग्रह केला. पण अन्न थंड होते, आणि त्यात एक केस होता. उत्तंक म्हणाला, “हे अन्न अशुद्ध आहे. असे अन्न मला वाढलेत, म्हणून तुम्ही आंधळे व्हाल.” राजा म्हणाला, “आणि शुद्ध अन्नाला तुम्ही अशुद्ध म्हणालात, म्हणून तुम्हाला मूलबाळ होणार नाही.” पण मग पौष्याने अन्नाकडे पाहिले. उत्तंकाचे म्हणणे खरे होते. राजाने त्याची क्षमा मागितली. उत्तंक म्हणाला, “माझा शब्द खरा होणारच. पण लवकरच तुम्हाला पुन्हा दिसू लागेल. आता तुम्ही आपला शाप मागे घ्या.” राजा म्हणाला, “ते मला जमणार नाही. ब्राह्मणाचे शब्द धारदार असतात, पण त्याचे हृदय लोण्यासारखे मऊ असते. राजाचे हृदय कठोर असते, आणि माझा राग अजून शमलेला नाही.” उत्तंक म्हणाला, “मग तुमचा शाप मला लागणार नाही. कारण ते अन्न खरोखरच अशुद्ध होते.” आणि कुंडले घेऊन तो निघून गेला.
उत्तंक आणि कुंडले
वाटेतला चोर
वाटेत उत्तंकाला समोरून एक नग्न भिकारी येताना दिसला. तो कधी दिसे, तर कधी दिसेनासा होई. उत्तंकाने कुंडले जमिनीवर ठेवली, आणि तो धुण्यासाठी पाणी आणायला गेला. तेवढ्यात तो भिकारी धावत आला. त्याने कुंडले उचलली, आणि तो पळून गेला. उत्तंकाने आपले धुणे पुरे केले. देवांना आणि गुरूंना नमस्कार केला. मग जिवाच्या आकांताने तो चोराच्या मागे धावला. खूप धडपडीनंतर शेवटी त्याने त्याला गाठले. पण उत्तंकाने त्याला पकडताच त्या भिकाऱ्याने आपले सोंग टाकले. तो होता खुद्द नागराज तक्षक! तो जमिनीतल्या एका मोठ्या बिळात शिरला आणि नाहीसा झाला. तो खाली नागलोकात आपल्या घरी गेला होता.
उत्तंक आणि कुंडले
नागलोकात
उत्तंकाला राणीचा इशारा आठवला. तो एका काठीने ते बीळ खणू लागला. पण काम फारसे पुढे सरकेना. तेव्हा देवांचा राजा इंद्र याने त्याची अडचण पाहिली. त्याने मदतीसाठी आपले वज्र पाठवले. वज्र उत्तंकाच्या काठीत शिरले. त्याच्या जोराने बीळ मोठे झाले, आणि वज्राच्या पाठोपाठ उत्तंक त्या बिळातून खाली उतरला. खाली नागलोक पसरला होता. त्याला अंतच नव्हता. तिथे राजवाडे होते, सुंदर घरे होती. उंच मनोरे, घुमट आणि वेशी होत्या. सगळ्या प्रकारच्या खेळांसाठी जागा होत्या. उत्तंकाने नागांची आणि तक्षकाची स्तुती गायली. पण नागांनी कुंडले परत दिली नाहीत. उत्तंकाला काळजी वाटू लागली.
उत्तंक आणि कुंडले
विणकरिणी आणि घोडा
मग उत्तंकाने आजूबाजूला पाहिले. त्याला विलक्षण दृश्ये दिसली. एका ठिकाणी दोन स्त्रिया मागावर बसल्या होत्या. त्या काळ्या आणि पांढऱ्या धाग्यांनी कापड विणत होत्या. दुसरीकडे सहा मुलगे बारा आऱ्यांचे एक चाक फिरवत होते. आणि जवळच एक पुरुष एक सुंदर घोडा घेऊन उभा होता. उत्तंकाने श्लोक म्हणून त्या सगळ्यांची स्तुती केली. तो पुरुष म्हणाला, “तुझ्या स्तुतीने मी प्रसन्न झालो आहे. सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?” उत्तंक म्हणाला, “हे नाग माझ्या ताब्यात येतील, असे करा.” तो पुरुष म्हणाला, “मग या घोड्यात फुंकर मार.” उत्तंकाने सांगितल्याप्रमाणे केले. त्याने घोड्यात फुंकर मारली. घोड्याच्या शरीराच्या प्रत्येक छिद्रातून आग आणि धूर उसळला. ज्वाळा नागलोकावर पसरू लागल्या.
उत्तंक आणि कुंडले
कुंडले परत मिळाली
त्या धगीने तक्षक चकित झाला, आणि घाबरून गेला. कुंडले घेऊन तो घाईघाईने आपल्या घरातून बाहेर आला. तो म्हणाला, “ब्रह्मन्, ही कुंडले परत घ्या.” आणि उत्तंकाने ती घेतली. पण मग उत्तंकाला आठवले. “आज तर पुण्यदिवस आहे! आणि मी इतक्या दूर आहे. वेळेत कसा पोहोचणार?” तो पुरुष म्हणाला, “या घोड्यावर बस. तो तुला क्षणात तुझ्या गुरूंच्या घरी नेईल.” उत्तंक घोड्यावर बसला, आणि क्षणात तिथे पोहोचला. त्या सकाळी गुरुपत्नी केस विंचरत बसली होती. उत्तंक वेळेत आला नाही, तर त्याला शाप द्यायचा, असे तिने ठरवले होते. तेवढ्यात उत्तंक आत आला. त्याने नमस्कार केला, आणि तिला कुंडले दिली. ती म्हणाली, “अगदी वेळेवर आलास. ये बाळा. तू काहीच चूक केली नाहीस, म्हणून मी तुला शाप देणार नाही. पुढे तुझे कल्याण होईल.”
उत्तंक आणि कुंडले
उत्तंकाने काय पाहिले होते
मग उत्तंक वेदांकडे गेला. गुरू म्हणाले, “ये. इतका उशीर का झाला?” उत्तंकाने त्यांना सगळी हकिगत सांगितली. आणि या सगळ्याचा अर्थ काय, ते विचारले. वेदांनी एकेक गोष्ट उलगडून सांगितली. विणणाऱ्या त्या दोन स्त्रिया म्हणजे धाता आणि विधाता. त्या भुवने विणून घडवतात. त्यांचे धागे म्हणजे रात्र आणि दिवस. ते चाक म्हणजे वर्ष, आणि ते फिरवणारे सहा मुलगे म्हणजे सहा ऋतू. तो पुरुष म्हणजे पावसाचा देव पर्जन्य, आणि त्याचा घोडा म्हणजे अग्निदेव. वेद म्हणाले, “आणि बैलावरचा तो माणूस म्हणजे खुद्द इंद्र. तो बैल म्हणजे हत्तींचा राजा ऐरावत. आणि ते शेण म्हणजे अमृत होते. म्हणूनच नागलोकात तुला मरण आले नाही. इंद्र माझा मित्र आहे. त्यानेच तुझ्यावर कृपा केली. “आता तू जा, बाळा. तुझे कल्याण होईल.” अशा रीतीने गुरुदक्षिणा देऊन, गुरूंचा आशीर्वाद घेऊन उत्तंक निघाला. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ३ मधील पौष्य पर्वावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मूळ ग्रंथातल्या स्तुती इथे गाळल्या आहेत. त्या विभागाचा शेवटही गाळला आहे. तिथे उत्तंक जनमेजय राजाला सर्पसत्र करून तक्षकाला जाळण्याचा आग्रह करतो. महाभारताच्या अश्वमेधपर्वात, विभाग ५६ ते ५८ मध्ये, हा शोध वेगळ्या प्रकारे सांगितला आहे. तिथे उत्तंक गौतम ऋषींचा शिष्य आहे, आणि गौतमांची पत्नी अहल्या हिच्यासाठी तो सौदास राजाकडून राणीची कुंडले आणतो.