पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
विश्वामित्र आणि कामधेनू
राजा आश्रमात आला
फार पूर्वी विश्वामित्र नावाचा एक पराक्रमी राजा होता. तो गाधी राजाचा मुलगा. तो जन्माने क्षत्रिय होता. हजारो वर्षे त्याने पृथ्वीवर राज्य केले. एकदा तो सैन्य घेऊन पृथ्वीवर फिरायला निघाला. फिरता फिरता तो वसिष्ठांच्या आश्रमात येऊन पोहोचला. वसिष्ठ मोठे ऋषी होते. सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाचे ते पुत्र. जन्माने ते ब्राह्मण होते. वसिष्ठांनी राजाचे स्वागत केले. रानातली फळे आणि कंदमुळे त्याला खायला दिली. दोघे बराच वेळ आनंदाने गप्पा मारत बसले. मग वसिष्ठ हसून म्हणाले, “महाराज, आपल्याला आणि आपल्या सैन्याला मी मेजवानी देऊ इच्छितो.” विश्वामित्र म्हणाला, “आपण केलेला सत्कारच पुरेसा आहे.” पण ऋषींनी पुन्हा पुन्हा आग्रह केला. शेवटी तो तयार झाला.
विश्वामित्र आणि कामधेनू
गाईने दिलेली मेजवानी
वसिष्ठांनी आपल्या ठिपकेदार गाईला हाक मारली. तिचे नाव शबला. ती कामधेनू होती. कामधेनू म्हणजे जे मागाल ते देणारी गाय. वसिष्ठ म्हणाले, “शबले, लवकर ये. राजासाठी आणि त्याच्या सगळ्या माणसांसाठी मेजवानी तयार कर.” शबलेने लगेच मेजवानी तयार केली. ऊस होता, मध होता, उत्तम पेये होती. गरम भाताचे डोंगरासारखे ढीग होते. प्रत्येक सैनिक पोटभर जेवला, आणि राजाही. विश्वामित्र खूश झाला. पण आता त्याला ती गाय हवीशी वाटू लागली. तो म्हणाला, “शबला मला द्या. तिच्या बदल्यात मी आपल्याला एक लाख गाई देतो. ती एक रत्न आहे, आणि रत्ने राजाची असतात. म्हणून न्यायाने ती माझी आहे.”
विश्वामित्र आणि कामधेनू
“ती माझे सर्वस्व आहे”
वसिष्ठ म्हणाले, “एक लाख गाई दिल्यात तरी नाही. चांदीचे ढीग दिलेत तरी नाही. देवांना आणि पितरांना मी जे अर्पण करतो, ते तिच्यावरच चालते. माझे यज्ञाचे अग्नी आणि माझी उपजीविकाही तिच्यावरच आहे.” विश्वामित्राने आणखी देऊ केले. सोन्याने सजवलेले हत्ती, सोन्याचे रथ, एक कोटी गाई, आणि ऋषींना हवे तेवढे सोने. वसिष्ठ म्हणाले, “मी तिला देणार नाही. तीच माझे रत्न, तीच माझे धन. ती माझे सर्वस्व आहे.” तेव्हा विश्वामित्राने शबलेला जबरदस्तीने नेले. त्याची माणसे तिला घेऊन चालली.
विश्वामित्र आणि कामधेनू
शबला परत आली
जाताना गाय रडत होती. तिच्या मनात आले, “वसिष्ठांनी मला सोडून दिले का? माझे काय चुकले?” तिने राजाच्या माणसांना झटकून दिले. वाऱ्याच्या वेगाने ती परत धावली आणि वसिष्ठांच्या पायांपाशी उभी राहिली. वसिष्ठ तिला म्हणाले, “मी तुला सोडलेले नाही. तुझे काहीच चुकलेले नाही. विश्वामित्र तुला जबरदस्तीने नेतो आहे. माझे बळ त्याच्याएवढे नाही. तो राजा आहे, आणि त्याच्यामागे सगळे सैन्य आहे.” शबला म्हणाली, “क्षत्रियाचे बळ सर्वांत मोठे नाही. ब्राह्मणाचे तेज दैवी असते. ते त्याहून मोठे असते. आपले तेज अपार आहे, आणि ते माझ्यात भरलेले आहे. फक्त आज्ञा द्या. मी त्या राजाचा गर्व मोडून टाकते.”
विश्वामित्र आणि कामधेनू
गाईचे सैन्य
वसिष्ठ म्हणाले, “तर मग सैन्य निर्माण कर. राजाच्या सैन्याचा चुराडा कर.” शबलेने हंबरडा फोडला. त्या आवाजासरशी शेकड्यांनी योद्धे उभे राहिले. विश्वामित्राने संतापून त्यांना मारून टाकले. मग शबलेने आणखी योद्धे निर्माण केले. ते भयंकर होते. त्यांच्या हातांत धारदार तलवारी होत्या, आणि ते सोन्यासारखे चमकत होते. आगीसारखे ते राजाच्या सैन्याला जाळत सुटले. विश्वामित्राने त्यांच्यावर आपली अस्त्रे सोडली, आणि ते गोंधळून गेले. वसिष्ठ गाईला म्हणाले, “आणखी निर्माण कर.” मग तिच्या हंबरड्यातून, तिच्या कासेतून, आणि तिच्या अंगाच्या रोमारोमातून आणखी योद्धे बाहेर पडले. क्षणात विश्वामित्राचे सगळे सैन्य नष्ट झाले.
विश्वामित्र आणि कामधेनू
शंभर मुलगे
विश्वामित्राला शंभर मुलगे होते. वडिलांचे सैन्य नष्ट झालेले त्यांनी पाहिले. ते संतापले. शस्त्रे घेऊन ते सगळे मिळून वसिष्ठांवर धावून गेले. वसिष्ठांनी फक्त एक हुंकार दिला. त्या क्षणी ते शंभरही मुलगे जळून राख झाले. त्यांचे घोडे आणि रथही जळून गेले. विश्वामित्र एकटा उरला. सैन्य गेले, मुलगे गेले. तो लाटा नसलेल्या समुद्रासारखा झाला. दात पाडलेल्या सापासारखा, पंख छाटलेल्या पक्ष्यासारखा झाला. त्याला फार लाज वाटली. त्याने आपले राज्य एका मुलाला दिले. त्याला सांगितले, “राजाला शोभेल असे पृथ्वीवर राज्य कर.” मग तो हिमालयात निघून गेला.
विश्वामित्र आणि कामधेनू
शिवाकडून अस्त्रे
पर्वतात विश्वामित्राने तपश्चर्या सुरू केली. महादेव शिवाला प्रसन्न करून घ्यायचे, असा त्याचा हेतू होता. काही काळाने शिव प्रकट झाला. तो म्हणाला, “मी तुला वर द्यायला आलो आहे.” विश्वामित्र म्हणाला, “देव, दैत्य आणि महर्षी यांच्याकडे जी जी अस्त्रे आहेत, ती सगळी मला द्या.” “तथास्तु,” असे म्हणून शिव अंतर्धान पावला. आता विश्वामित्राचा गर्व पौर्णिमेच्या समुद्रासारखा उसळू लागला. त्याच्या मनात वसिष्ठ जणू आधीच मेले होते.
विश्वामित्र आणि कामधेनू
आश्रम पेटला
विश्वामित्र परत आश्रमात गेला आणि त्याने त्यावर आपली अस्त्रे सोडली. रान पेटले. तपस्वी, शिष्य, पक्षी आणि प्राणी सगळे पळून गेले. थोड्याच वेळात आश्रम वाळवंटासारखा ओसाड आणि सुनासुना झाला. वसिष्ठ त्यांना हाक मारून म्हणाले, “घाबरू नका! सूर्य धुके नाहीसे करतो, तसा आज मी त्याचा नाश करतो.” मग ते संतापून विश्वामित्राकडे वळले. “मूर्खा,” ते म्हणाले, “हा आश्रम इथे युगानुयुगे वाढला. आणि तू त्याचा नाश केलास. आता तू जिवंत राहणार नाहीस.” असे म्हणून त्यांनी आपला पवित्र ब्रह्मदंड उचलला.
विश्वामित्र आणि कामधेनू
ब्रह्मदंड
विश्वामित्राने ऋषींवर आग्नेयास्त्र रोखले. तो ओरडला, “उभा राहा! लढ!” वसिष्ठ म्हणाले, “हा मी उभा आहे. ब्राह्मणाच्या बळापुढे क्षत्रियाचे बळ ते काय? आज मी तुझा गर्व मोडतो.” आग्नेयास्त्र दंडावर आदळले. पाण्यात ज्योत विझावी, तसे ते विझून गेले. मग विश्वामित्राने आपली सगळी अस्त्रे फेकली. विष्णूचे चक्र, शिवाचे त्रिशूळ, आणि आणखी कितीतरी. तो दंड ती सगळी गिळून टाकत गेला. शेवटी त्याने सर्वांत भयंकर अस्त्र सोडले, ब्रह्मास्त्र. तिन्ही लोक भीतीने थरथरले. पण वसिष्ठांच्या दंडाने तेही गिळून टाकले.
विश्वामित्र आणि कामधेनू
“क्षत्रियाच्या बळाचा धिक्कार असो”
आता वसिष्ठांचे स्वतःचेच रूप भयंकर दिसू लागले. त्यांच्या अंगाच्या रोमारोमातून आगीच्या ठिणग्या उडू लागल्या. प्रलयकाळी जग जाळणाऱ्या अग्नीसारखा त्यांचा दंड धगधगू लागला. तपस्वींनी त्यांची विनवणी केली, “आपण विश्वामित्राला हरवले आहे. आता आपले तेज आवरा. तिन्ही लोकांना शांती लाभू द्या.” तेव्हा वसिष्ठ शांत झाले. विश्वामित्राने दीर्घ सुस्कारा सोडला. तो म्हणाला, “क्षत्रियाच्या बळाचा धिक्कार असो! ब्राह्मणाचे तेज हेच खरे बळ. एका दंडापुढे माझी सगळी अस्त्रे हरली. आता मी इंद्रियांवर ताबा मिळवीन. मोठी तपश्चर्या करीन. तिच्या जोरावर मी ब्राह्मण होईन.”
विश्वामित्र आणि कामधेनू
एकेक पायरी
विश्वामित्र दक्षिणेकडे गेले. तिथे त्यांनी हजार वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. मग ब्रह्मदेव आला. तो म्हणाला, “तुला राजर्षी पद मिळाले आहे.” राजर्षी म्हणजे राजकुळातले ऋषी. सगळ्यांत मोठे पद ब्रह्मर्षीचे. विश्वामित्रांना तेच पद हवे होते. ते म्हणाले, “इतके करूनही फक्त राजर्षीच!” आणि त्यांनी पुन्हा तपश्चर्या सुरू केली. आणखी हजार वर्षांनी ब्रह्मदेवाने त्यांना ऋषी पद दिले. मग ते जिथे राहत होते, तिथल्या सरोवरात एक अप्सरा स्नानाला आली. तिच्या मोहात पडून ते दहा वर्षे आपली तपश्चर्या विसरले. पुढे बऱ्याच वर्षांनी ब्रह्मदेवाने त्यांना महर्षी पद दिले. तो म्हणाला, “इंद्रियांवर ताबा मिळेपर्यंत प्रयत्न चालू ठेव.” नंतर देवांचा राजा इंद्र याने त्यांना मोहात पाडायला आणखी एक अप्सरा पाठवली. विश्वामित्रांनी रागाच्या भरात तिला शाप दिला. त्या रागामुळे तपश्चर्येतून कमावलेले बळ वाया गेले.
विश्वामित्र आणि कामधेनू
मौनव्रत
मग विश्वामित्रांनी एक व्रत घेतले. ब्राह्मण होईपर्यंत पुन्हा कधी रागवायचे नाही. एक शब्दही बोलायचा नाही. ते पूर्वेकडे गेले आणि हजार वर्षे मौन राहिले. त्यांची परीक्षा पाहणाऱ्या कितीतरी गोष्टी आल्या. पण रागाने त्यांच्या मनाला कधी स्पर्श केला नाही. हजार वर्षे संपली. ते भाताचे जेवण घ्यायला बसणार होते. तेवढ्यात ब्राह्मणाचा वेष घेऊन इंद्र आला, आणि त्याने ते अन्न मागितले. विश्वामित्रांनी ते सगळे त्याला देऊन टाकले. ते उपाशी राहिले. एक शब्दही बोलले नाहीत. आणि त्यांना रागही आला नाही. मग त्यांनी हजार वर्षे श्वास रोखून धरला. त्यांच्या मस्तकातून धूर निघू लागला. आग लागल्यासारखे तिन्ही लोक तापले. समुद्र खवळले, आणि सूर्याचे तेज फिके पडले.
विश्वामित्र आणि कामधेनू
दोन ऋषी
विश्वामित्र तिन्ही लोक जाळून टाकतील, अशी देवर्षींना आणि स्वर्गातल्या इतर जीवांना भीती वाटली. ते धावत ब्रह्मदेवाकडे गेले. ब्रह्मदेव विश्वामित्रांकडे आला. तो म्हणाला, “ब्रह्मर्षी, तुझे स्वागत असो. तुझ्या तपश्चर्येने तू हे पद मिळवले आहेस.” विश्वामित्रांनी आनंदाने नमस्कार केला. ते म्हणाले, “तर मग वसिष्ठांनीही तसे म्हणावे. क्षत्रियाचा मार्ग आणि ब्राह्मणाचा मार्ग, दोन्ही त्यांना ठाऊक आहेत.” देवांनी वसिष्ठांचे मन वळवले, आणि त्यांनी विश्वामित्रांशी मैत्री केली. वसिष्ठ म्हणाले, “आपण ब्रह्मर्षी आहात, यात मुळीच शंका नाही.” एके काळी विश्वामित्र राजा म्हणून सैन्य घेऊन याच वसिष्ठांकडे आले होते. त्यांना वसिष्ठांची गाय हवी होती. त्यांनी वसिष्ठांचा आश्रमही जाळला होता. आज त्याच वसिष्ठांपुढे ते आदराने नतमस्तक झाले. मग तपश्चर्या चालू ठेवून ते जगभर फिरायला निघून गेले. रामायण, बालकांड, सर्ग ५१ ते ६५ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे जनक राजाच्या दरबारात शतानंद ऋषी ती रामाला सांगतात. त्रिशंकू आणि शुनःशेप यांच्या गोष्टी, अस्त्रांची लांबलचक यादी, आणि विश्वामित्रांना मोहात पाडल्याची हकिगत (ती “विश्वामित्र आणि मेनका” या गोष्टीत पूर्ण सांगितली आहे) इथे थोडक्यात दिल्या आहेत किंवा गाळल्या आहेत. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १७६ आणि १७७ मध्ये गाईवरून झालेले भांडण थोडक्यात आले आहे. तिथे गाईचे नाव नंदिनी आहे.