पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
विश्वामित्र आणि मेनका
राजा ते ऋषी
विश्वामित्र एके काळी पराक्रमी राजा होते. वसिष्ठ ऋषींची एक अद्भुत गाय त्यांनी जबरदस्तीने नेण्याचा प्रयत्न केला होता. पण वसिष्ठ ब्राह्मण होते. केवळ ब्राह्मणाच्या तेजाने वसिष्ठांनी राजाची सगळी सैन्ये आणि सगळी अस्त्रे हरवली. म्हणून विश्वामित्रांनी आपले राज्य सोडले. स्वतः ब्रह्मर्षी व्हायचे, असा त्यांनी निश्चय केला. ब्रह्मर्षी म्हणजे ऋषींमधले सर्वांत मोठे पद. ते पद त्यांना तपश्चर्येने मिळवायचे होते. पुष्कर नावाच्या पवित्र सरोवराकाठी त्यांनी हजार वर्षे तपश्चर्या केली. मग सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव त्यांच्याकडे आला. ब्रह्मदेव म्हणाला, “आजपासून तू ऋषी झालास.” ही एक पायरी होती. पण विश्वामित्रांना हवे होते ते हे पद नव्हते. म्हणून त्यांनी तपश्चर्या चालूच ठेवली.
विश्वामित्र आणि मेनका
सरोवरावर मेनका
बऱ्याच काळानंतर मेनका पुष्करच्या सरोवरात स्नान करायला आली. सगळ्या अप्सरांमध्ये ती सर्वांत सुंदर होती. विश्वामित्रांनी तिला तिथे पाहिले. तिच्या सौंदर्याला तोड नव्हती. ढगात वीज चमकावी, तशी ती दिसत होती. विश्वामित्रांना तिचा मोह पडला, आणि ते तिच्याशी बोलले. ते म्हणाले, “अप्सरे, तुझे स्वागत असो. माझ्या आश्रमात माझ्याबरोबर राहा. माझ्यावर प्रसन्न हो. मी प्रेमात पार बुडालो आहे.” मेनकेने होकार दिला. सरोवराकाठच्या आश्रमात ती विश्वामित्रांबरोबर राहू लागली. ती तिथे होती तोपर्यंत त्यांची तपश्चर्या थांबून राहिली.
विश्वामित्र आणि मेनका
दहा वर्षे, एका दिवसासारखी
विश्वामित्रांच्या आश्रमात दहा वर्षे आनंदात गेली. दहा वर्षे उलटली, तेव्हा विश्वामित्र भानावर आले. त्यांना लाज वाटली. चिंतेने आणि दुःखाने त्यांचे मन भरून गेले. ते कडवटपणे मनाशी म्हणाले, “माझी तपश्चर्या हिरावून घ्यायला देवांनीच हे घडवले. दहा वर्षे गेली, जणू एक दिवस आणि एक रात्र. मोहाने मी आंधळा झालो, आणि त्याचे हे फळ.” त्यांनी सुस्कारा सोडला. पश्चात्तापाने त्यांचे मन जळत होते. मेनका थरथरत, हात जोडून त्यांच्यापुढे उभी होती. विश्वामित्र तिच्याशी सौम्यपणे बोलले, आणि त्यांनी तिला निरोप दिला.
विश्वामित्र आणि मेनका
कौशिकी नदीकाठी
मग विश्वामित्र उत्तरेकडच्या पर्वतांत, कौशिकी नदीच्या काठी गेले. मनातला मोह जिंकायचा, असा त्यांनी निश्चय केला. तिथे त्यांनी हजारो वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. त्यांची तपश्चर्या इतकी उग्र होती की देव घाबरले. ऋषींना बरोबर घेऊन ते ब्रह्मदेवाकडे गेले. ते म्हणाले, “विश्वामित्रांना महर्षी हे नाव मिळू द्या.” म्हणून ब्रह्मदेव त्यांच्याकडे आला. तो म्हणाला, “महर्षी, तुझे स्वागत असो.” विश्वामित्रांनी हात जोडून नमस्कार केला. ते म्हणाले, “आपण मला ब्रह्मर्षी म्हटले, तरच मी इंद्रिये जिंकली असे मला कळेल.” ब्रह्मदेव म्हणाला, “अजून तू ती जिंकलेली नाहीस. प्रयत्न चालू ठेव.” आणि तो स्वर्गात परत गेला.
विश्वामित्र आणि मेनका
अग्नी, पाऊस आणि पाणी
मग विश्वामित्रांनी आधीपेक्षाही कठोर तपश्चर्या सुरू केली. ते हात वर करून, कशाचाही आधार न घेता उभे राहिले. फक्त हवेवर जगले. उन्हाळ्याच्या कडक उन्हात ते पाच अग्नींच्या मध्ये बसले. पावसाळ्यात उघड्या आभाळाखाली राहिले. हिवाळ्यात रात्रंदिवस पाण्यात पडून राहिले. हजार वर्षे त्यांनी ही भयंकर तपश्चर्या केली. त्यामुळे सगळे देव अस्वस्थ झाले. देवांचा राजा इंद्र तर सर्वांत जास्त. म्हणून ऋषींची तपश्चर्या मोडायला इंद्राने रंभेला बोलावले. रंभा हीसुद्धा एक अप्सरा होती.
विश्वामित्र आणि मेनका
रंभा घाबरली
इंद्र म्हणाला, “रंभे, तुला देवांचे एक मोठे काम करायचे आहे. जा, विश्वामित्रांना प्रेमाच्या मोहात पाड.” रंभेने हात जोडले. ती लाजली होती, घाबरली होती. ती म्हणाली, “देवराज, हे ऋषी फार भयंकर आहेत. ते माझ्यावरच राग काढतील, याची मला खात्री आहे. मला यातून सोडा.” इंद्र म्हणाला, “रंभे, घाबरू नकोस. मी सांगतो तसे कर. वसंतातल्या झाडांवर गोड गाणारा कोकिळ होऊन मी तुझ्याजवळच असेन. प्रीतीचा देव कामदेवही माझ्याबरोबर असेल. जमेल तितकी नटूनसजून जा, आणि ऋषींची तपश्चर्या मोड.”
विश्वामित्र आणि मेनका
कोकिळाचे गाणे
मग रंभेने पूर्वी कधी नव्हते इतके स्वतःला सजवले. हसत हसत ती विश्वामित्रांकडे गेली. त्यांनी कोकिळाचे गोड गाणे ऐकले, आणि त्यांचे मन आनंदले. त्यांनी वर पाहिले, तर समोर रंभा. पण एकाच वेळी कोकिळाचे गाणे, रंभेचे गाणे, आणि स्वतः रंभा? विश्वामित्रांना संशय आला. मग त्यांच्या लक्षात आले. हे सगळे इंद्राचेच काम होते. त्यांना भयंकर राग आला, आणि त्यांनी तिला शाप दिला. ते म्हणाले, “रंभे, मी मोह आणि राग जिंकायचा प्रयत्न करतो आहे. आणि तू मला मोहात पाडायला आलीस. म्हणून, अभागिनी, तू दहा हजार वर्षे दगड होऊन उभी राहशील. शेवटी एक महातेजस्वी ब्राह्मण तुला मुक्त करील.”
विश्वामित्र आणि मेनका
रागाची किंमत
रंभा त्याच क्षणी दगड झाली. शाप ऐकताच कामदेव तिथून हळूच निसटला, आणि इंद्रही त्याच्याबरोबर. पण विश्वामित्रांचा राग शमला नाही. तो त्यांना आतून जाळत राहिला. रागाने त्यांची तपश्चर्या हिरावून घेतली होती. इंद्रिये अजून जिंकली गेली नव्हती. त्यांना शांती मिळेना. ते मनाशी म्हणाले, “आता मी कधीही रागावणार नाही. कोणाशी एक शब्दही बोलणार नाही. श्वास घेणार नाही, अन्न खाणार नाही. तपश्चर्येने ब्राह्मण होईपर्यंत मी हे शरीर सुकवून टाकीन.” असे व्रत त्यांनी घेतले.
विश्वामित्र आणि मेनका
मौनाची वर्षे
विश्वामित्र पूर्वेकडे गेले. हजार वर्षे ते एक शब्दही बोलले नाहीत. झाडाच्या खोडासारखे ते निश्चल उभे राहिले. त्यांची परीक्षा पाहणाऱ्या कितीतरी गोष्टी आल्या. पण रागाने त्यांच्या मनाला कधी स्पर्श केला नाही. हजार वर्षे पूर्ण झाली. ते भाताचे जेवण घ्यायला बसणार होते. तेवढ्यात ब्राह्मणाचा वेष घेऊन इंद्र आला, आणि त्याने ते अन्न मागितले. विश्वामित्रांनी ते सगळे त्याला दिले, आणि ते उपाशी राहिले. ते एक शब्दही बोलले नाहीत, आणि त्यांना रागही आला नाही. मग त्यांनी श्वास थांबवला. पुढची आणखी हजार वर्षे त्यांनी एकही श्वास घेतला नाही.
विश्वामित्र आणि मेनका
ब्रह्मर्षी
विश्वामित्रांच्या मस्तकातून धूर निघू लागला. आग लागल्यासारखे तिन्ही लोक तापले. समुद्र खवळले, पृथ्वी हादरली, आणि सूर्याचे तेज फिके पडले. देवर्षी आणि स्वर्गातले इतर जीव धावत ब्रह्मदेवाकडे गेले. ते म्हणाले, “आम्ही सगळे उपाय करून पाहिले. पण त्यांच्या मनात राग किंवा मोह काहीच जागे होत नाही. त्यांना हवे ते द्या. नाहीतर ते तिन्ही लोक जाळून टाकतील.” म्हणून ब्रह्मदेव देवांना घेऊन आला. तो म्हणाला, “ब्रह्मर्षी, तुझे स्वागत असो. तुझ्या तपश्चर्येने तू हे पद मिळवले आहेस.” विश्वामित्र म्हणाले, “तर मग वसिष्ठांनीही तसे म्हणावे.” वसिष्ठ विश्वामित्रांचे जुने वैरी होते. देवांनी त्यांचे मन वळवले, आणि त्यांनी विश्वामित्रांशी मैत्री केली. वसिष्ठ म्हणाले, “आपण ब्रह्मर्षी आहात, यात मुळीच शंका नाही.” आणि विश्वामित्रांनी आदराने त्यांना नमस्कार केला. रामायण, बालकांड, सर्ग ६३ आणि ६४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे; शेवट सर्ग ६५ मधून घेतला आहे. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ७१ आणि ७२ मध्ये असे सांगितले आहे की विश्वामित्रांच्या तपश्चर्येला घाबरून इंद्राने मेनकेला त्यांच्याकडे पाठवले. मेनकेला त्यांच्यापासून एक मुलगी झाली, शकुंतला. तिला कण्व ऋषींनी वाढवले.