पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
दिलीप राजा आणि नंदिनी
राजाला मूल नव्हते
फार पूर्वी कोसल देशात दिलीप नावाचा राजा राज्य करत होता. तो इक्ष्वाकूच्या वंशातला होता. इक्ष्वाकूचे घराणे म्हणजे मनूपासून चालत आलेले राजघराणे. मनू म्हणजे सगळ्या मानवजातीचा पिता. दिलीपाच्या राणीचे नाव सुदक्षिणा. ती मगध देशाची राजकन्या होती. राजा-राणीला मूल नव्हते. कितीतरी वर्षे ते आशा धरून होते, पण पदरी निराशाच आली. राजाच्या मनाला याचा फार घोर लागला होता. मुलगाच घराणे पुढे चालवतो. पितरांना पिंड देऊन त्यांच्या आत्म्यांना तृप्त करतो, तोही मुलगाच. शेवटी दिलीपाने राज्याचा कारभार मंत्र्यांवर सोपवला. त्याने आणि राणीने सृष्टीचा कर्ता ब्रह्मदेव याची प्रार्थना केली. मग ते रथात बसून वनातल्या एका आश्रमाकडे निघाले. तो आश्रम वसिष्ठ ऋषींचा होता. वसिष्ठ हे त्यांच्या घराण्याचे गुरू.
दिलीप राजा आणि नंदिनी
आश्रमात
संध्याकाळी ते आश्रमात पोहोचले. वसिष्ठ ऋषी पत्नीसह बसले होते. राजा-राणीने वाकून त्यांच्या पायांना हात लावला. पाहुण्यांचा शीण गेल्यावर ऋषींनी राज्याची खुशाली विचारली. “गुरुदेव, सगळे कुशल आहे,” दिलीप म्हणाला. “आपल्या प्रार्थनेच्या बळावर शत्रू दूर राहतात. शेतांवर वेळेवर पाऊस पडतो. माझी प्रजा दीर्घायुषी आहे, निर्भय आहे. “पण आम्हांला मूल नाही. त्यामुळे ही सारी पृथ्वी हाती असूनही मला आनंद वाटत नाही. माझ्यानंतर पिंडदान थांबणार, अशी भीती माझ्या पितरांना वाटत असेल. त्यांना मुलगा देणे, हे माझ्यावरचे ऋण आहे. ते ऋण मला स्वस्थ बसू देत नाही. ते कसे फेडावे, ते आपण मला सांगा.”
दिलीप राजा आणि नंदिनी
चुकलेली प्रदक्षिणा
वसिष्ठ क्षणभर स्तब्ध बसले, एखाद्या शांत सरोवरासारखे. मनातल्या मनात त्यांनी अडचण कुठे आहे ते पाहिले. ते म्हणाले, “एकदा तू देवांचा राजा इंद्र याच्या भेटीहून घरी परतत होतास. वाटेत सुरभी विसावा घेत बसली होती. सुरभी म्हणजे स्वर्गातली गाय. तू तिला आदराने प्रदक्षिणा घालायला हवी होतीस. पण तेव्हा राणीचा ऋतुकाल आला होता. तिच्याविषयीचे कर्तव्य चुकेल, या भीतीने तू घाईघाईने घरी निघाला होतास. त्या घाईत तू सुरभीला तसेच मागे टाकून पुढे गेलास. “तिने तुला शाप दिला, ‘तू माझा अनादर केलास. म्हणून माझ्या संततीची सेवा करेपर्यंत तुला मूल होणार नाही.’ तो शाप तुला ऐकू आला नाही, तुझ्या सारथ्यालाही नाही. कारण त्या वेळी स्वर्गंगा गर्जत वाहत होती. पण जी मानाला पात्र होती, तिचा तू अनादर केलास. असा अनादर भाग्याची वाट अडवतो. म्हणूनच तुला मूल होत नाही.”
दिलीप राजा आणि नंदिनी
नंदिनी घरी आली
वसिष्ठ पुढे म्हणाले, “सुरभी आता खूप दूर, पाताळात आहे. पण तिची मुलगी इथेच आहे. तू आणि राणी, दोघे मिळून तिची सेवा करा. ती प्रसन्न झाली की मनात असेल ते देते.” तेवढ्यात नंदिनी वनातून घरी परतली. ती वसिष्ठांची गाय होती. तिच्याच दुधाने ऋषी यज्ञात आहुती देत. तिचा रंग मऊ तांबूस होता. कपाळावर नव्या चंद्रकोरीसारखी बाकदार पांढरी खूण होती. ऋषी म्हणाले, “पाहा, नाव घेताच ती आली. म्हणजे तुझी इच्छाही आता दूर नाही. वनातले अन्न खाऊन राहा. सावलीसारखा तिच्या मागोमाग जा. ती उभी राहिली की तू उभा राहा. ती चालू लागली की चाल. ती बसली की तिच्या शेजारी बस. ती पाणी प्याली की तूही पी. राणीने रोज सकाळी तिच्यासोबत वनापर्यंत जावे, आणि रोज संध्याकाळी तिथे तिला सामोरे यावे.”
दिलीप राजा आणि नंदिनी
राजा झाला गुराखी
पहाटे राजाने नंदिनीच्या वासराला दूध पिऊ दिले, आणि मग त्याला पुन्हा बांधून ठेवले. राणीने गाईला फुलांच्या माळा घालून तिची पूजा केली. मग ती तिच्या मागोमाग वनाच्या कडेपर्यंत गेली. तिथून राजाने तिला माघारी पाठवले. त्याने आपल्या रक्षकांनाही परत पाठवले. हे व्रत त्याचे होते, ते त्यानेच पाळायचे होते. आणि मनूच्या वंशातल्या राजांना स्वतःच्या बळकट बाहूंशिवाय दुसऱ्या रक्षणाची गरज नसते. अशा रीतीने सगळ्या पृथ्वीचा राजा गुराखी झाला. तो नंदिनीला ताजे गवत खाऊ घाली. तिच्या अंगावरच्या माश्या वारी. तिला हवे तिकडे चरू देई, आणि धनुष्याला दोरी चढवून तिच्या मागे चाले. सूर्य मावळताना राणी वनाच्या कडेला त्यांना सामोरी येई. तांदळाचे ताट घेऊन ती गाईची पूजा करी, आणि तिच्या कपाळाला नमस्कार करी. रात्री गाय झोपली की राजा-राणी तिच्याजवळ दिवे लावून ठेवत. असे त्यांनी एकवीस दिवस व्रत पाळले.
दिलीप राजा आणि नंदिनी
सिंह
पुढच्या दिवशी नंदिनीने राजाच्या भक्तीची परीक्षा घ्यायचे ठरवले. ती हिमालयातल्या एका गुहेत शिरली. तिथे गंगा डोंगरावरून खाली कोसळते, आणि हिरवेगार गवत उगवते. राजा पर्वताचे सौंदर्य पाहत उभा राहिला. त्याला वाटले, “इथे तिच्या वाटेला जायची कोणत्याही हिंस्र पशूची हिंमत होणार नाही.” तेवढ्यात अचानक एक सिंह झेपावला आणि त्याने तिला खाली पाडले. तिचा हंबरडा गुहांमध्ये घुमला. राजाने वळून पाहिले, तर गाय सिंहाच्या पंजाखाली! सिंहाला मारायला राजाने बाणाला हात घातला. पण त्याची बोटे बाणाला चिकटून बसली. त्याला बाण काढता येईना, की हात हलवता येईना. चित्रातल्या माणसासारखा तो जागच्या जागी खिळून उभा राहिला. काही करता येत नव्हते, आणि तो आतल्या आत रागाने जळत होता.
दिलीप राजा आणि नंदिनी
सिंह बोलला
मग राजाला आश्चर्याचा धक्काच बसला. सिंह माणसासारखा बोलू लागला. “थांब, राजा. तुझा बाण मला काहीही करू शकणार नाही. मी कुंभोदर, महादेव शिवाचा सेवक. तो आपल्या पांढऱ्या बैलावर बसतो, तेव्हा माझ्या पाठीवर पाय ठेवून चढतो. “तो देवदार वृक्ष आहे ना, त्याला शिव आणि त्याची पत्नी पार्वती पोटच्या मुलासारखे जपतात. रानहत्तींनी त्याला इजा करू नये, म्हणून शिवाने मला सिंहाचे रूप देऊन इथे ठेवले आहे. माझ्या टप्प्यात येईल त्या प्राण्याला मी खातो. ही गाय तशीच आली आहे. तू घरी जा. कोणत्याही शस्त्राने जे वाचवता आले नसते, ते गमावण्यात लाज कसली?”
दिलीप राजा आणि नंदिनी
राजाचे मागणे
राजाच्या लक्षात आले, शिवाच्या शक्तीनेच आपला हात अडवला आहे. तो म्हणाला, “सगळे काही घडवणारा, सांभाळणारा आणि शेवटी संपवणारा तो शिव, त्याला माझे वंदन. पण माझ्या गुरूंची गाय मारली जात असताना मी नुसता पाहत उभा राहू शकत नाही. तिचे वासरू तिची वाट पाहत आहे, आणि रात्र होत आली आहे. तिला सोड, आणि तिच्याऐवजी मला खा.” सिंह हसला. गुहेतल्या अंधारात त्याचे दात चमकले. “एका गाईसाठी तू सारी पृथ्वी आणि आपला जीव सोडायला निघालास? जग, राजा. पित्यासारखे प्रजेचे रक्षण कर. गुरूंच्या रागाची भीती वाटत असेल, तर त्यांना या एका गाईच्या बदल्यात कोट्यवधी गाई दे.”
दिलीप राजा आणि नंदिनी
क्षत्रियाचा शब्द
नंदिनीने घाबरलेल्या डोळ्यांनी राजाकडे पाहिले. राजाला तिची आणखीच दया आली. तो म्हणाला, “जो दुसऱ्याला संकटातून वाचवतो, तोच क्षत्रिय. मला ते जमले नाही, तर माझ्या जगण्याला काय अर्थ? आणि दुसऱ्या कितीही गाई दिल्या, तरी त्या सुरभीच्या मुलीची जागा घेऊ शकणार नाहीत. तिच्याऐवजी माझे शरीर घे. तुझे जेवणही होईल, आणि ऋषींची गायही राहील. “तूसुद्धा एका स्वामीची सेवा करतोस. त्याचे झाड गेले आणि तू मात्र सुखरूप उभा राहिलास, तर तुला त्याच्यापुढे जाता येईल का? आपण एकमेकांशी बोललो, म्हणजे आपण मित्र झालो. मित्राला नाही म्हणू नकोस.” “ठीक आहे, तसे होऊ दे,” सिंह म्हणाला.
दिलीप राजा आणि नंदिनी
“ऊठ, बाळा”
त्याच क्षणी राजाचा हात मोकळा झाला. त्याने शस्त्रे खाली ठेवली आणि सिंहापुढे लोटांगण घातले. मान खाली घालून तो सिंहाच्या झेपेची वाट पाहू लागला. पण झेप आलीच नाही. त्याऐवजी आकाशातून त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव झाला. एक गोड आवाज म्हणाला, “ऊठ, बाळा.” राजा उठला. पाहतो तो सिंह नाहीच! समोर फक्त नंदिनी उभी होती. ती म्हणाली, “हे गुणी राजा, तुझी परीक्षा घ्यायला मीच मायेने तो सिंह उभा केला होता. ऋषींच्या तपोबलामुळे प्रत्यक्ष मृत्यूसुद्धा मला शिवू शकत नाही. तुझी गुरुभक्ती आणि तुला माझ्याविषयी वाटलेली दया पाहून मी प्रसन्न झाले आहे. बाळा, वर माग.” राजाने हात जोडले. सुदक्षिणेच्या पोटी आपले घराणे पुढे नेणारा मुलगा व्हावा, असा वर त्याने मागितला.
दिलीप राजा आणि नंदिनी
वर मिळाला
“तथास्तु,” नंदिनी म्हणाली. “बाळा, पानांच्या द्रोणात माझे दूध काढ आणि ते पी.” राजा म्हणाला, “माते, आधी आपले वासरू पिऊ दे. ऋषींना यज्ञासाठी दूध मिळू दे. मग त्यांनी परवानगी दिली, तर उरलेले दूधच तेवढे मी पिईन.” हे ऐकून नंदिनी आणखीच प्रसन्न झाली. ती आश्रमाकडे परत निघाली, आणि राजा तिच्या मागोमाग गेला. राजाने घडलेले सगळे वसिष्ठांना सांगितले, मग राणीला सांगितले. वासराचे पिऊन झाले, यज्ञाच्या आहुती दिल्या गेल्या. मग ऋषींनी परवानगी दिली, आणि राजा नंदिनीचे दूध प्याला.
दिलीप राजा आणि नंदिनी
घरी परत
दुसऱ्या दिवशी सकाळी वसिष्ठांनी राजा-राणीला आशीर्वाद देऊन घरी पाठवले. निघताना राजाने यज्ञाचा अग्नी, ऋषी आणि त्यांच्या पत्नी, आणि गाय व तिचे वासरू यांना आदराने प्रदक्षिणा घातली. मग तो आणि राणी रथातून निघाले. व्रतामुळे राजा रोडावला होता. इतके दिवस प्रजेला त्याची उणीव भासत होती. आता लोक त्याच्याकडे पाहतच राहिले, त्यांचे डोळे तृप्त होईनात. ध्वजा-पताकांनी सजलेल्या नगरीत राजाने प्रवेश केला, आणि पृथ्वीचे राज्य पुन्हा हाती घेतले. थोड्याच दिवसांत राणीला दिवस गेले. राजा ज्या वारसासाठी झुरत होता, तो आता येणार होता. नंदिनीचे वचन खरे ठरले. कालिदासाच्या रघुवंश या काव्यातील सर्ग १, श्लोक ३१ ते ३५ आणि ५६ ते ९५, आणि सर्ग २ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. आश्रमापर्यंतचा प्रवास, वनाची लांबलचक वर्णने आणि काव्यातल्या अनेक उपमा इथे गाळल्या आहेत. ते बाळ म्हणजे रघू; त्याच्याच नावावरून या काव्याला रघुवंश हे नाव मिळाले. त्याच्या जन्माची कथा सर्ग ३ मध्ये आहे.