पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
जनमेजयाचे सर्पसत्र
सूड मागणारा ब्राह्मण
जनमेजय हस्तिनापुरात कुरूंचा राजा होता. त्याचे वडील राजा परीक्षित वारले, तेव्हा तो लहान होता. तेव्हाच त्याला राज्याभिषेक झाला. एका ऋषीच्या शापामुळे नागराज तक्षक परीक्षिताला डसला होता. आपल्या विषाने त्याने परीक्षिताला जाळले होते. एके दिवशी उत्तंक नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण जनमेजयाच्या दरबारात आला. एकदा तो गुरूंच्या कामासाठी निघाला होता. तेव्हा तक्षकाने त्याच्या वाटेत अडथळा आणला होता. त्याचा सूड घ्यायचा, असे उत्तंकाच्या मनात होते. तो म्हणाला, “महाराज, आपण लहान मुलासारखा वेळ का घालवता? तक्षकाने आपल्या वडिलांना मारले. त्यांनी त्याचे काहीही वाईट केले नव्हते. त्यांना वाचवायला येणाऱ्या विषवैद्यालाही त्याने परत पाठवले. आपल्या वडिलांचा सूड घ्या. सर्पसत्राच्या अग्नीत तक्षकाला जाळा.”
जनमेजयाचे सर्पसत्र
वडिलांचा मृत्यू
उत्तंकाचे बोलणे ऐकून राजाचा राग भडकला. वडिलांचा मृत्यू कसा झाला, हे त्याने मंत्र्यांना विचारले. मंत्र्यांनी त्याला सगळे सांगितले. एक विषवैद्य राजाला बरे करायला निघाला होता. वाटेत तक्षक त्याला भेटला. तक्षकाने एक वटवृक्ष जाळून राख केला, आणि विषवैद्याने तो पुन्हा जिवंत केला. मग तक्षकाने त्याला धन देऊन घरी परत पाठवले. जनमेजय रडू लागला. तो म्हणाला, “माझे वडील जगले असते. विषवैद्य त्यांना वाचवू शकला असता. पण तक्षकाने त्याला धन देऊन परत पाठवले. हे त्याने द्वेषाने केले. मी माझ्या वडिलांच्या शत्रूचा सूड घेईन. माझ्यासाठी, उत्तंकासाठी आणि तुमच्या सगळ्यांसाठी.”
जनमेजयाचे सर्पसत्र
स्थपतीचा इशारा
राजाने आपल्या पुरोहितांना बोलावले. तो म्हणाला, “तक्षकाने माझ्या वडिलांना विषाने जाळले. तसेच मला तक्षकाला आणि त्याच्या सगळ्या आप्तांना अग्नीत जाळायचे आहे. त्यासाठी काही उपाय आहे का?” मुख्य पुरोहित म्हणाले, “देवांनीच रचलेला एक मोठा यज्ञ आहे. त्याचे नाव सर्पसत्र. तो फक्त आपणच करू शकता.” पुरोहितांनी जमीन मोजली आणि यज्ञासाठी वेदी बांधली. पण तिथे एक स्थपती होता. इमारतींच्या पायाचे शास्त्र तो उत्तम जाणत होता. त्याने इशारा दिला. तो म्हणाला, “यासाठी निवडलेली जागा आणि वेळ पाहून मला एक गोष्ट दिसते. हा यज्ञ पूर्ण होणार नाही. आणि त्याला कारण एक ब्राह्मण ठरेल.” म्हणून राजाने द्वारपालांना आज्ञा दिली, की माझ्या परवानगीशिवाय कोणालाही आत सोडू नका.
जनमेजयाचे सर्पसत्र
अग्नीत पडणारे साप
यज्ञ सुरू झाला. पुरोहितांनी काळी वस्त्रे घातली होती. धुराने त्यांचे डोळे लाल झाले होते. ते मंत्र म्हणत अग्नीत तूप ओतत होते. आणि ओतताना एकेका सापाचे नाव घेऊन त्याला बोलावत होते. सगळ्या सापांची हृदये भीतीने थरथरली. ते असहाय होऊन येऊ लागले. एकमेकांना विळखे घालून, आक्रोश करत ते ज्वाळांत पडू लागले. पांढरे, काळे, निळे, म्हातारे, तरुण, सगळे पडले. हजारो हजारो साप मेले. सगळीकडे भयंकर दुर्गंधी पसरली. आक्रोश थांबतच नव्हता. आगीत पडलेले साप ओरडत होते. अजून हवेत असलेले, पडण्याच्या बेतात असलेले सापही ओरडत होते.
जनमेजयाचे सर्पसत्र
दोन नागराज
यज्ञाची बातमी तक्षकाला समजली. तो पळत देवांचा राजा इंद्र याच्याकडे गेला. आपण काय केले, ते त्याने कबूल केले आणि आश्रय मागितला. इंद्र म्हणाला, “माझ्याजवळ राहा. इथे तुला कसलीही भीती नाही.” पण इकडे नागांचा राजा वासुकी पाहत होता. त्याचे आप्त एकामागून एक अग्नीत पडत होते. आता थोडेच उरले होते. वासुकीचे हृदय फाटून जात होते. त्याने आपली बहीण जरत्कारू हिला बोलावले. तो म्हणाला, “माझे अंग जळते आहे. डोके गरगरते आहे. आज मीही त्या आगीत पडेन, असे वाटते. आपल्या कुळाचा नाश करण्यासाठीच हा यज्ञ चालला आहे. बहिणी, ज्यासाठी मी तुझे लग्न लावून दिले होते, ती वेळ आता आली आहे.”
जनमेजयाचे सर्पसत्र
आस्तीकाचा जन्म
फार पूर्वी सगळ्या नागांची आई कद्रू हिने आपल्याच मुलांना शाप दिला होता. एका पैजेत तिला कपट करायचे होते. पण मुलांनी तिला मदत करायला नकार दिला. ती म्हणाली होती, “जनमेजयाच्या यज्ञात अग्नी तुम्हा सगळ्यांना जाळील.” आणि ब्रह्मदेवाने त्या शापाला संमती दिली होती. पण ब्रह्मदेवाने वासुकीला एक आशाही दिली होती. तो म्हणाला होता, “जरत्कारू नावाचे एक ऋषी आहेत. ते आपल्याच नावाच्या स्त्रीशी लग्न करतील. तिचा मुलगा नागांना वाचवील.” म्हणून वासुकीने आपली बहीण जरत्कारू त्या ऋषींना दिली. लवकरच ऋषी वनात निघून गेले. तिने त्यांना विचारले होते, “आपल्याला मूल होईल का?” ते म्हणाले होते, “अस्ति,” म्हणजे “आहे.” म्हणून मुलगा झाला तेव्हा त्याचे नाव ठेवले आस्तीक. त्याचा अर्थही “आहे” असाच.
जनमेजयाचे सर्पसत्र
दारातला मुलगा
आस्तीक वासुकीच्या महालात लहानाचा मोठा झाला. तो वेद शिकला. तो लहानच होता, पण वयाच्या मानाने फार शहाणा होता. आता आई त्याला म्हणाली, “ज्यासाठी माझे तुझ्या वडिलांशी लग्न झाले, ती वेळ आली आहे. आम्हाला वाचव.” आस्तीक म्हणाला, “हो, वाचवीन.” मग तो वासुकीकडे वळला. “मामा, घाबरू नका. मी थट्टेतसुद्धा कधी खोटे बोललो, असे कोणी ऐकलेले नाही. मी जातो आणि आशीर्वाद देऊन राजाला प्रसन्न करतो. म्हणजे हा यज्ञ थांबेल.” तो घाईघाईने यज्ञाच्या ठिकाणी गेला. द्वारपाल त्याला आत सोडेनात. पण त्याने त्यांचे मन वळवले आणि तो आत शिरला. तिथे त्याने राजाची, पुरोहितांची आणि यज्ञाच्या अग्नीची स्तुती केली. तो म्हणाला, “आपला यज्ञ इंद्राच्या दहा हजार यज्ञांच्या तोडीचा आहे. आपल्यासारखे प्रजेचे रक्षण करणारा दुसरा राजा पृथ्वीवर नाही.”
जनमेजयाचे सर्पसत्र
वराचे वचन
त्याचे बोलणे ऐकून सगळे प्रसन्न झाले. राजा म्हणाला, “हा लहान मुलगा आहे, पण एखाद्या ज्ञानी वृद्धासारखा बोलतो. मला याला वर द्यायचा आहे. हा जे मागेल ते.” पुरोहित म्हणाले, “तो वराला पात्र आहे. पण तक्षक अग्नीत येईपर्यंत थांबा.” राजा म्हणाला, “मग जे जे करता येईल ते सगळे करा. तक्षकाला लवकर इथे आणा. तो माझा शत्रू आहे.” पुरोहित म्हणाले, “अग्नी आम्हाला सांगतो आहे, की तक्षक इंद्राकडे लपून बसला आहे.” राजा चिंतेत पडला. त्याने पुरोहितांना आणखी घाई करायला लावली.
जनमेजयाचे सर्पसत्र
इंद्राने हात झटकले
पुरोहित मंत्र म्हणत तूप ओतत होते. तेवढ्यात स्वतः इंद्रच तिथे प्रकट झाला. तो आपल्या रथातून आला, आणि त्याच्याभोवती देव होते. तक्षक इंद्राच्या उत्तरीयाच्या घडीत लपला होता. तो कोणालाही दिसत नव्हता. राजाला राग आला. तो पुरोहितांना म्हणाला, “तक्षक इंद्राजवळ असेल, तर इंद्रासकट त्याला अग्नीत टाका.” मग पुरोहितांनी आहुती दिली आणि तक्षकाच्या नावाने हाक मारली. लगेच इंद्र आणि तक्षक आकाशात एकत्र दिसू लागले. दोघेही चिंतेत होते, घाबरले होते. इंद्राने खाली यज्ञाकडे पाहिले, आणि तो घाबरला. त्याने चटकन तक्षकाला झटकून दिले, आणि तो आपल्या स्थानी परत गेला. तक्षक भीतीने बेशुद्ध झाला. मंत्रांच्या ओढीने तो ज्वाळांकडे खेचला जाऊ लागला.
जनमेजयाचे सर्पसत्र
“थांब!”
पुरोहित म्हणाले, “महाराज, आपला यज्ञ नीट पार पडतो आहे. आता या ब्राह्मणाला वर द्या.” तक्षक आक्रोश करत अग्नीकडे पडत होता. आस्तीकाने वर पाहिले आणि तीन वेळा हाक मारली, “थांब! थांब! थांब!” आणि तक्षक थांबला. ज्वाळांच्या वर, आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मधोमध तो अधांतरी लटकत राहिला. तो आणखी खाली पडला नाही. जनमेजय आस्तीकाला म्हणाला, “तुझ्या मनात जे असेल ते माग. देणे कितीही कठीण असले, तरी मी ते देईन.” आस्तीक म्हणाला, “तर मग आपला यज्ञ थांबवा. आणखी एकही साप अग्नीत पडू नये.”
जनमेजयाचे सर्पसत्र
यज्ञ थांबला
राजा चरकला. तो म्हणाला, “सोने माग, चांदी माग, गाई माग, आणखी काहीही माग. पण माझा यज्ञ थांबवू नकोस.” आस्तीक म्हणाला, “मला सोने, चांदी, गाई काहीच नको. आपला यज्ञ थांबवा. म्हणजे माझ्या आईच्या माहेरची माणसे वाचतील.” राजाने त्याला पुन्हा पुन्हा विनवले, की दुसरे काहीतरी माग. पण आस्तीक ऐकेना. तेव्हा पुरोहित आणि सगळे विद्वान एका सुरात म्हणाले, “ब्राह्मणाला त्याचा वर मिळू दे!” शेवटी राजा तयार झाला. त्याने घोषणा केली, “आस्तीक म्हणतो तसेच होऊ दे. यज्ञ थांबू दे, आणि साप सुखरूप राहू देत.” सगळीकडे आनंदाचा जयजयकार झाला. राजाने पुरोहितांना भरपूर दक्षिणा दिली. ज्याचे शब्द खरे ठरले होते, त्या स्थपतीलाही खूप धन दिले.
जनमेजयाचे सर्पसत्र
आस्तीक घरी परतला
राजाने आस्तीकाला मोठ्या सन्मानाने निरोप दिला. तो म्हणाला, “माझ्या मोठ्या अश्वमेध यज्ञाला तू नक्की ये.” आस्तीकाने येण्याचे वचन दिले. आस्तीक आनंदाने आई आणि मामा यांच्याकडे परत आला. त्याने त्यांच्या पाया पडून नमस्कार केला, आणि घडलेले सगळे सांगितले. तिथे जमलेल्या नागांना फार आनंद झाला. ते म्हणाले, “तू आम्हा सगळ्यांना वाचवलेस. बाळा, आम्ही तुझ्यासाठी काय करू?” आस्तीक म्हणाला, “जो कोणी सकाळी किंवा संध्याकाळी ही गोष्ट वाचेल, त्याला तुमची भीती नसावी.” नाग म्हणाले, “तथास्तु. जो आस्तीकाचे स्मरण करील, त्याला सापाची भीती कधीच बाळगावी लागणार नाही.” पुढे वेळ आल्यावर आस्तीक स्वर्गाला गेला. मागे त्याने मुले-नातवंडे ठेवली. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ३ आणि ४८ ते ५८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मूळ ग्रंथात ती सौती हा सूत सांगतो. उत्तंक गुरूंसाठी कुंडले घेऊन चालला होता, तेव्हा तक्षकाने ती चोरली. ती हकिगत उत्तंकाच्या स्वतःच्या गोष्टीत येते. त्या स्थपतीचे नाव लोहिताक्ष आहे, आणि आस्तीकाचे गुरू च्यवन ऋषी आहेत. पुरोहितांच्या आणि जळालेल्या सापांच्या याद्या, आणि आस्तीकाने केलेल्या राजाच्या स्तुतीचा बहुतेक भाग इथे गाळला आहे.