पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
नल आणि दमयंती
सोनेरी हंस
फार पूर्वीची गोष्ट. निषध देशात नल नावाचा राजा होता. तो देखणा होता, शूर होता आणि खरे बोलणारा होता. घोड्यांची त्याला उत्तम जाण होती. आणि त्याला फाशांचा खेळ आवडत असे. विदर्भ देशात भीम नावाचा राजा होता. त्याला दमयंती नावाची मुलगी होती. भाट नलापाशी दमयंतीचे गुण गात, आणि दमयंतीपाशी नलाचे. एकमेकांना कधी न पाहताच दोघांचे एकमेकांवर प्रेम जडले. एके दिवशी नल आपल्या राजवाड्याच्या बागेत होता. तिथे त्याने सोनेरी पंखांचा एक हंस पकडला. हंस म्हणाला, “महाराज, मला मारू नका. मी दमयंतीपाशी आपले असे वर्णन करीन, की तिला दुसरा कोणी आवडणारच नाही.” नलाने त्याला सोडून दिले. हंस उडत विदर्भाला गेले. दमयंती एका हंसाच्या मागे धावली. दोघेच उरले, तेव्हा तो हंस बोलू लागला. “माणसांमध्ये नल सर्वांत श्रेष्ठ आहे, आणि स्त्रियांमध्ये आपण. आपण त्याच्याशीच लग्न करा.” ती म्हणाली, “नलालाही हेच जाऊन सांग.”
नल आणि दमयंती
वाटेत भेटले देव
नलाच्या ओढीने दमयंती झुरू लागली. ती रोडावली, निस्तेज झाली. तेव्हा तिच्या वडिलांनी तिचे स्वयंवर मांडले. देशोदेशीचे राजे आले. चार मोठे देवही निघाले, कारण त्यांनाही दमयंती हवी होती. ते होते देवांचा राजा इंद्र, अग्निदेव, पाण्याचा स्वामी वरुण, आणि मृत्यूचा देव यम. वाटेत त्यांना नल भेटला. देव म्हणाले, “नला, तू शब्दाचा पक्का आहेस. आमचा दूत होशील का?” नल म्हणाला, “होईन.” मग देवांनी त्याला काम सांगितले. दमयंतीने आमच्यापैकी एकाला निवडावे, असा निरोप तिला द्यायचा होता. नल म्हणाला, “मी स्वतः तिच्यासाठीच आलो आहे. मला पाठवू नका.” देव म्हणाले, “तू शब्द दिला आहेस.” मग त्याला जावेच लागले.
नल आणि दमयंती
देवांचा दूत
देवांच्या प्रभावाने नल पहारेकऱ्यांना दिसला नाही. तो थेट दमयंतीच्या महालात पोहोचला. तिला फार आश्चर्य वाटले. तिने विचारले, “आपण कोण? पहारेकऱ्यांना चुकवून आत कसे आलात?” तो म्हणाला, “मी नल. मला देवांनी पाठवले आहे. इंद्र, अग्नी, वरुण आणि यम यांना तू हवी आहेस. त्यांच्यापैकी एकाला निवड.” दमयंतीने देवांना नमस्कार केला. मग ती हसली. “महाराज, मी आपलीच आहे. आपल्यासाठीच तर मी हे राजे गोळा केले. आपण मला नाकारले, तर मी विष घेईन.” नल म्हणाला, “देवांना सोडून तू माणसाला कशी निवडतेस? मी त्यांना शब्द दिला आहे. त्यांच्या कामावर आलो असताना मी माझा स्वार्थ कसा पाहू?” डोळ्यांत पाणी आणून ती म्हणाली, “मग एक निर्दोष मार्ग आहे. आपण देवांबरोबर स्वयंवराला या. त्यांच्यासमोरच मी आपल्याला निवडीन. मग आपल्याला कोणी दोष देणार नाही.”
नल आणि दमयंती
पाच सारखे पुरुष
नलाने तिचे सगळे बोलणे देवांना जसेच्या तसे सांगितले. स्वयंवराचा दिवस आला. सगळे राजे सभेत आपापल्या आसनांवर बसले. मग दमयंती आत आली. पण तिथे पाच पुरुष अगदी एकसारखे बसले होते. देवांनी नलाचे रूप घेतले होते. यांतला नल कोण, हे तिला ओळखता येईना. तिने हात जोडून प्रार्थना केली. “हंसांचे बोलणे ऐकल्यापासून मी मनाने किंवा शब्दाने कधीच नलापासून ढळले नाही. देवांनो, त्या सत्याच्या बळावर मला नल दाखवा.” देवांचे मन द्रवले. वडीलधाऱ्यांकडून तिने ज्या खुणा ऐकल्या होत्या, त्या देवांनी दाखवल्या. चौघांना घाम नव्हता. त्यांच्या पापण्या लवत नव्हत्या. त्यांच्या माळा टवटवीत होत्या, आणि त्यांचे पाय जमिनीला टेकत नव्हते. ते देव होते. पाचव्याची सावली पडत होती. तो जमिनीवर उभा होता. तो धुळीने माखला होता, घामेजला होता, आणि त्याची माळ कोमेजत होती. तो माणूस होता. दमयंतीने त्याच्या वस्त्राचा काठ धरला आणि नलाच्या गळ्यात माळ घातली.
नल आणि दमयंती
देवांचे वर
राजांनी निराश होऊन हाय हाय केले. पण देवांनी आणि ऋषींनी जयजयकार केला. नल तिला म्हणाला, “जोपर्यंत जीव आहे, तोपर्यंत मी फक्त तुझा आहे.” देव प्रसन्न झाले. प्रत्येकाने नलाला दोन दोन वर दिले. यज्ञात नलाला इंद्राचे प्रत्यक्ष दर्शन होईल, असा वर इंद्राने दिला. मरणानंतर पुण्यलोक मिळतील, असेही त्याने वचन दिले. नलाने इच्छा करताच येईन, असे अग्नीने वचन दिले. अग्नीसारखे तेजस्वी लोकही त्याने नलाला दिले. यमाने त्याला अन्नातल्या चवीची उत्तम जाण दिली, आणि धर्मावर अढळ निष्ठा दिली. वरुणानेही इच्छा करताच येण्याचे वचन दिले, आणि दिव्य सुगंधाच्या माळा दिल्या. मग देव स्वर्गात परत गेले. भीम राजाने लग्न लावून दिले, आणि नल आपल्या पत्नीला घरी घेऊन आला. त्याने प्रजेचे चांगले पालन केले. काही काळाने दमयंतीला एक मुलगा आणि एक मुलगी झाली. ती दोघे सुखात होती. पण देव परत जात असताना वाटेत एक गोष्ट घडली होती.
नल आणि दमयंती
कलीचा राग
देवांना वाटेत कली भेटला होता. कली म्हणजे स्वर्गीय जीवांमधला सर्वांत दुष्ट. कली म्हणाला, “मी दमयंतीच्या स्वयंवराला चाललो आहे. तिला मी मिळवणार.” इंद्र हसला. “स्वयंवर संपले. तिने आमच्या डोळ्यांदेखत नलाला निवडले.” कली संतापला. “देवांसमोर तिने माणसाला निवडले! त्याची शिक्षा तिला भोगावीच लागेल.” देव म्हणाले, “तिने आमच्या संमतीनेच त्याला निवडले. नल सत्यवचनी आहे, सज्जन आहे. जो त्याला शाप देईल, त्याचाच नाश होईल.” पण कलीला आपला राग गिळता आला नाही. तो म्हणाला, “मी नलाच्या अंगात शिरेन. त्याचे राज्य घालवीन, आणि त्याची बायको त्याच्यापासून तोडीन.”
नल आणि दमयंती
फाशांचा डाव
कली खूप काळ नलाच्या देशात राहिला. नलामध्ये एखादी उणीव सापडते का, याची तो वाट पाहत होता. बाराव्या वर्षी त्याला ती सापडली. एकदा नलाने पाय न धुता संध्या केली. कलीला हवी होती तीच ही फट. तो लगेच नलाच्या अंगात शिरला. मग कली नलाचा भाऊ पुष्कर याच्याकडे गेला. तो म्हणाला, “नलाबरोबर फासे खेळ. माझ्या मदतीने तू त्याचे राज्य जिंकशील.” पुष्कर पुन्हा पुन्हा नलाला खेळायला बोलवू लागला. शेवटी नल तयार झाला. अंगात कली होता. नल सोने हरला, चांदी हरला, रथ आणि घोडे हरला. तो जितका हरे, तितका अधिक खेळे. प्रजा आणि मंत्री राजवाड्याच्या दारापाशी आले. त्यांना भेटा, अशी दमयंतीने नलाला विनवणी केली. पण तो एक शब्दही बोलला नाही. लोक दुःखी होऊन, खाली मान घालून घरी परतले. असा तो डाव महिनोन् महिने चालला.
नल आणि दमयंती
मुले माहेरी
आपला नवरा सगळे काही हरणार, हे दमयंतीने ओळखले. तिने नलाचा सारथी वार्ष्णेय याला बोलावून घेतले. ती म्हणाली, “राजाने तुला नेहमी चांगले वागवले आहे. आता त्याला तुझ्या मदतीची गरज आहे. तो कोणाचेच ऐकत नाही, माझेसुद्धा नाही. त्याचे आवडते घोडे रथाला जोड. माझ्या मुलाला आणि मुलीला माझ्या वडिलांच्या नगरीत घेऊन जा. तिथे त्यांना आणि रथाला सोडून दे. मग तिथेच राहा, नाहीतर तुला वाटेल तिथे जा.” वार्ष्णेयाने हे राजाच्या मंत्र्यांना सांगितले. त्यांनीही होकार दिला. त्याने मुलांना विदर्भाला नेले आणि आजोबांकडे सोपवले. मग नलाच्या दुःखाने तो भटकत निघाला, आणि अयोध्येच्या राजाचा सारथी झाला.
नल आणि दमयंती
शेवटचा पण
लवकरच पुष्कराने नलाचे राज्य आणि सगळे काही जिंकले. तो हसून म्हणाला, “पुढे खेळायचे का? आता तुझ्याकडे फक्त दमयंती उरली आहे. तिलाच पणाला लाव.” रागाने नलाचे हृदय फुटायला आले, पण तो काहीच बोलला नाही. त्याने अंगावरचे सगळे दागिने उतरवले. अंगावर एकच वस्त्र ठेवून तो नगरीतून बाहेर पडला. दमयंतीही एकाच वस्त्रानिशी त्याच्या मागोमाग निघाली. जो नलाला मदत करील त्याला मरणाची शिक्षा, अशी पुष्कराने दवंडी पिटवली. तीन रात्री ती दोघे नगरीबाहेर फक्त पाणी पिऊन राहिली. मग ती रानात गेली. कितीतरी दिवस उपाशी गेले. मग नलाला सोनेरी पिसांचे काही पक्षी दिसले. त्यांना पकडायला त्याने आपले वस्त्र त्यांच्यावर टाकले. पण पक्षी ते वस्त्र घेऊनच उडून गेले. वरून ते ओरडले, “मूर्खा, आम्ही ते फासे आहोत. अंगावरचे वस्त्र घेऊनसुद्धा तू जाऊ नयेस, अशी आमची इच्छा होती.”
नल आणि दमयंती
दक्षिणेच्या वाटा
नल उघडा उभा होता. त्याला फार लाज वाटली. तो तिला वाटा दाखवू लागला. “ही वाट दक्षिणेला जाते. आणि ही तुझ्या वडिलांच्या विदर्भ देशाला जाते.” तो पुन्हा पुन्हा हेच सांगू लागला. दमयंती थरथरली. “आपण असे उपाशी आहात, आपल्याजवळ काहीच नाही. अशा वेळी मी आपल्याला कशी सोडून जाऊ? पुरुष संकटात असला, की बायकोसारखे दुसरे औषध नाही.” नल म्हणाला, “खरे आहे. तुला सोडण्यापेक्षा मी स्वतःला सोडीन.” ती म्हणाली, “मग आपण मला पुन्हा पुन्हा विदर्भाची वाट का दाखवता? आपले मन थाऱ्यावर नाही. आपण मला सोडून जाल, अशी भीती वाटते. मी घरी जावे असे वाटत असेल, तर आपण दोघेही जाऊ. माझे वडील आपले स्वागत करतील.” नल म्हणाला, “एकेकाळी मी तिथे वैभवात आलो होतो. आता या दैन्यात तिथे कसा येऊ?”
नल आणि दमयंती
अर्धे वस्त्र
दमयंतीच्या एकाच वस्त्रात दोघांनी अंग झाकले. चालत चालत ते वाटसरूंच्या एका निवाऱ्यापाशी आले. तिथे उघड्या जमिनीवर ते आडवे झाले. दमयंतीला गाढ झोप लागली. नलाला मात्र झोप येईना. तो विचार करू लागला, “हे सगळे ती माझ्यासाठी सोसते आहे. मी नसलो, तर ती आपल्या माहेरी जाईल. कधीतरी सुखी होईल. तिचा चांगुलपणाच तिचे रक्षण करील.” कलीने त्याची बुद्धी झाकोळली होती. तिला सोडून जायचे, असे त्याने ठरवले. निवाऱ्याजवळ त्याला एक म्यानाबाहेरची तलवार पडलेली दिसली. त्या तलवारीने त्याने ते वस्त्र दोन तुकड्यांत कापले. अर्धे वस्त्र घेऊन तो निघून गेला. पण त्याचा धीर सुटला. तो परत आला आणि रडू लागला. पुन्हा पुन्हा तो जाई आणि परत येई. कली त्याला ओढून नेई, आणि प्रेम त्याला मागे खेचे. शेवटी तो गेलाच. त्याने तिला रानात एकटीला सोडले.
नल आणि दमयंती
एकटी
दमयंती जागी झाली. पाहते तो नल कुठेच नाही. ती रडू लागली, “नाथ, आपण मला सोडून गेलात का? ही थट्टा पुरे झाली! बाहेर या!” रडत रडत ती इकडे तिकडे धावली. तिला स्वतःपेक्षा नलाचेच जास्त दुःख होत होते. “ज्याने नलावर हे संकट आणले, त्याला आमच्याहूनही मोठे दुःख भोगावे लागो!” तेवढ्यात एका प्रचंड अजगराने तिला धरले. त्याच्या विळख्यातसुद्धा ती नलाचेच नाव घेऊन ओरडत होती. एका शिकाऱ्याने ते ऐकले. त्याने अजगराचे डोके छाटले आणि तिला सोडवले. पण शिकाऱ्याने तिच्याकडे पाहिले, आणि त्याच्या मनात वासना जागी झाली. त्याच्या मनातले पाप तिने ओळखले. ती रागाने धगधगू लागली. तरी तो तिच्यावर जबरदस्ती करू लागला. तिने त्याला शाप दिला. “मी नलाशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाचा विचारसुद्धा केलेला नाही. तर हा दुष्ट आत्ताच मरून पडो!” त्याच क्षणी तो खाली कोसळला. आगीत जळलेले झाड कोसळावे, तसा तो मरून पडला.
नल आणि दमयंती
व्यापाऱ्यांचा तांडा
दमयंती एकटीच भटकत राहिली. एके दिवशी नदीकाठी तिला व्यापाऱ्यांचा एक तांडा दिसला. ती रोडावलेली होती, धुळीने माखलेली होती, आणि अंगावर अर्धेच वस्त्र होते. तिला पाहून काही जण पळाले, काही हसले. काहींनी विचारले, “तू वनदेवता आहेस का?” ती म्हणाली, “मी माणूसच आहे. तुम्ही नल राजाला कुठे पाहिले का?” त्यांनी पाहिले नव्हते. ते व्यापारासाठी चेदी देशाला चालले होते. दमयंतीही त्यांच्याबरोबर निघाली. एका रात्री त्यांनी एका सरोवराकाठी मुक्काम केला. मध्यरात्री सगळे झोपले होते. तेव्हा रानटी हत्ती पाणी प्यायला खाली आले. तांड्यातले हत्ती पाहून ते त्यांच्यावर धावून आले. झोपलेले लोक त्यांच्या पायांखाली तुडवले गेले. जे वाचले ते तिच्यावरच उलटले. “त्या वेड्या बाईमुळेच हे झाले. ती राक्षसीण आहे. मारा तिला दगडांनी!” दमयंती पळून रानात गेली. पुढे वाचलेल्या थोड्या ब्राह्मणांबरोबर ती चेदीच्या नगरीत पोहोचली.
नल आणि दमयंती
राजमाता
दमयंती नगरीच्या रस्त्यांतून चालली होती. तिचे केस विस्कटलेले होते, धुळीने भरलेले होते. गावातली पोरे तिच्या मागे धावू लागली. राजाच्या आईने तिला आपल्या गच्चीवरून पाहिले, आणि तिला आत बोलावून घेतले. दमयंतीने आपली कहाणी सांगितली, पण आपले नाव सांगितले नाही. ती म्हणाली, “मी चांगल्या घराण्यातली दासी आहे. माझा नवरा जुगारात सगळे हरला. रानात मी झोपले असताना त्याने माझे वस्त्र अर्धे कापले, आणि तो मला सोडून गेला.” राजमाता म्हणाली, “तू माझ्यापाशी राहा. माझी माणसे त्याचा शोध घेतील.” दमयंती म्हणाली, “मी काही अटींवर राहीन. मी कोणाचे उष्टे खाणार नाही. कोणाचे पाय धुणार नाही. आणि परपुरुषाशी बोलणार नाही.” राजमातेने ते मान्य केले. तिने दमयंतीला आपल्या मुलीची सखी केले. तिथे दमयंती मानाने राहिली.
नल आणि दमयंती
आगीतला नाग
इकडे दमयंतीला सोडून गेल्यावर नलाला रानात एक वणवा दिसला. आगीच्या मधोमध एक आवाज आला, “नला, इकडे ये!” नल म्हणाला, “भिऊ नकोस.” आणि तो ज्वाळांत शिरला. तिथे कर्कोटक नावाचा एक मोठा नाग पडला होता. तो म्हणाला, “एका ऋषींनी मला शाप दिला आहे. नल मला उचलून नेईपर्यंत मी इथे हलू न शकता पडून राहीन. मला उचलून ने. मी तुझा मित्र होईन.” मग तो अंगठ्याएवढा लहान झाला. नलाने त्याला उचलून आगीबाहेर आणले. नाग म्हणाला, “आता आपली पावले मोज.” दहाव्या पावलाला तो नलाला डसला. आणि नलाचे रूप पालटले. कर्कोटक म्हणाला, “मी तुझे सौंदर्य काढून घेतले आहे. आता तुला कोणी ओळखणार नाही. ज्या कलीने तुझ्यावर हे सगळे संकट आणले, तो तुझ्याच अंगात राहतो. तो तुला सोडून जाईपर्यंत माझ्या विषाने आतल्या आत जळत राहील. माझे विष तुला मात्र काही करणार नाही.”
नल आणि दमयंती
बाहुक सारथी
कर्कोटक पुढे म्हणाला, “अयोध्येला जा. तिथला राजा ऋतुपर्ण फाशांच्या खेळात निष्णात आहे. त्याला सांग, ‘मी बाहुक, सारथी आहे.’ तुझे घोड्यांचे ज्ञान घेऊन तो तुला फाशांचे ज्ञान देईल. मग तू गमावलेले सगळे परत जिंकशील. आपले खरे रूप हवे असेल तेव्हा माझी आठवण कर, आणि हे वस्त्र अंगावर घाल.” त्याने नलाला दोन दिव्य वस्त्रे दिली आणि तो अदृश्य झाला. ऋतुपर्णाने नलाला आपल्या घोड्यांच्या पागेचा प्रमुख केले. एकेकाळी नलाचा सारथी असलेला वार्ष्णेय त्याच्या हाताखाली होता. रोज संध्याकाळी नल एकच श्लोक म्हणे: “ती आता कुठे पडली असेल? भुकेली, तहानलेली, थकलेली. त्या दुष्टाची आठवण काढत असेल.” एका मित्राने विचारले, “तू कोणासाठी झुरतोस?” तेव्हा नल फक्त एका मूर्खाविषयी बोलला. त्या मूर्खाने आपल्या बायकोला रानात सोडून दिले होते. अशा रीतीने निषध देशाचा राजा अयोध्येत राहू लागला. तो कोण आहे, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. महाभारत, वनपर्व, विभाग ५३ ते ६७ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे बृहदश्व ऋषी ही गोष्ट युधिष्ठिराला सांगतात. ही नलाच्या गोष्टीचा पहिला भाग आहे; दुसरा भाग “नलाचा शोध” या गोष्टीत आहे. दमयंतीचे विलाप, रानातल्या गोष्टींच्या लांबलचक याद्या, तिच्या सुखाचे भाकीत करणारे तपस्वी, इंद्र आणि नारद यांचा संवाद, आणि फाशांत शिरलेला कलीचा साथीदार द्वापर, हे सगळे इथे गाळले आहे.