पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
नलाचा शोध
ताटातूट
निषध देशाचा राजा नल आपला भाऊ पुष्कर याच्याशी फासे खेळला, आणि आपले राज्य हरला. कारण त्याच्या अंगात कली शिरला होता. कली म्हणजे स्वर्गीय जीवांमधला सर्वांत दुष्ट. रानात नल आपली पत्नी दमयंती हिला झोपलेली सोडून निघून गेला. दमयंती एकटी पडली. ज्याने नलावर हे संकट आणले, त्याला तिने शाप दिला. शेवटी तिला चेदीच्या राजमातेपाशी आसरा मिळाला. इकडे कर्कोटक नावाचा नाग नलाला डसला. त्याने नलाला कुरूप आणि आखूड हातांचा माणूस बनवले. तेव्हापासून नागाचे विष नलाच्या अंगातल्या कलीला जाळत होते. कर्कोटकाने नलाला अयोध्येचा राजा ऋतुपर्ण याच्याकडे पाठवले. ऋतुपर्ण फाशांच्या खेळात निष्णात होता. नलाच्या घोड्यांच्या ज्ञानाच्या बदल्यात तो त्याला फाशांचे ज्ञान देणार होता. अशा रीतीने नल अयोध्येत बाहुक नावाने राजाचा सारथी म्हणून राहत होता. एकेकाळी नलाचा स्वतःचा रथ हाकणारा वार्ष्णेय तिथे त्याच्या हाताखाली काम करत होता.
नलाचा शोध
भुवयांमधली खूण
दमयंतीचे वडील म्हणजे विदर्भाचा राजा भीम. त्याने दमयंतीला आणि नलाला शोधायला ब्राह्मण पाठवले. शोधणाऱ्याला मोठे बक्षीस जाहीर केले. शेवटी त्यांच्यापैकी सुदेव नावाचा ब्राह्मण चेदीच्या राजवाड्यात आला. तिथे त्याला दमयंती दिसली. ती राजकन्या सुनंदा हिच्याजवळ बसली होती. ती रोडावली होती, धुळीने माखली होती, तरी त्याने तिला ओळखले. तो तिच्याजवळ जाऊन हळूच म्हणाला, “मी सुदेव, आपल्या भावाचा मित्र. आपले आईवडील खुशाल आहेत, आणि आपली मुले सुखरूप आहेत.” दमयंतीला रडू आवरेना. सुनंदा धावत आपल्या आईला सांगायला गेली. राजमातेने सुदेवाला विचारले, “ही स्त्री कोण?” सुदेव म्हणाला, “ही भीम राजाची मुलगी दमयंती. हिच्या भुवयांमध्ये कमळाच्या आकाराचा एक लहानसा तीळ आहे. सध्या तो धुळीखाली झाकला गेला आहे.” सुनंदाने तिच्या चेहऱ्यावरची धूळ धुऊन काढली. आणि खरेच, तिथे तो तीळ होता. राजमातेने दमयंतीला पोटाशी धरले आणि रडू लागली. “तू माझ्या बहिणीची मुलगी आहेस! तुझा जन्म मी डोळ्यांनी पाहिला आहे. हे घर तुझेच आहे.”
नलाचा शोध
दमयंतीचा निरोप
पण दमयंतीला मुलांची ओढ लागली होती. म्हणून राजमातेने मोठा लवाजमा देऊन तिला माहेरी पाठवले. घरच्यांनी तिचे प्रेमाने स्वागत केले. भीम राजाने सुदेवाला त्याचे बक्षीस दिले. दुसऱ्या दिवशी दमयंती आईला म्हणाली, “मी जिवंत राहावे असे आपल्याला वाटत असेल, तर नलाला परत आणा.” म्हणून भीम राजाने ब्राह्मणांना पुन्हा शोधायला पाठवले. दमयंतीने त्यांना काय बोलायचे ते सांगितले. “प्रत्येक देशात, प्रत्येक सभेत मोठ्याने म्हणा: ‘हे प्रिय जुगाऱ्या, आपण कुठे निघून गेलात? माझे अर्धे वस्त्र कापून, झोपलेल्या मला रानात सोडून आपण गेलात. मी अजूनही त्या अर्ध्या वस्त्रातच आपली वाट पाहते आहे. दुःखाने होरपळते आहे. दया करा, आणि मला उत्तर द्या.’ “कोणी उत्तर दिले, तर तो कोण आहे आणि कुठे राहतो, हे शोधून काढा. पण मी तुम्हांला पाठवले आहे, हे मात्र कोणाला कळू देऊ नका.”
नलाचा शोध
अयोध्येतून उत्तर
बराच काळ गेला. मग पर्णाद नावाचा एक ब्राह्मण परत आला. तो म्हणाला, “अयोध्येत ऋतुपर्ण राजासमोर मी आपले शब्द मोठ्याने म्हटले. कोणीच उत्तर दिले नाही. पण नंतर राजाचा सारथी माझ्याकडे आला. तो कुरूप होता, त्याचे हात आखूड होते. त्याचे नाव बाहुक. त्याने उसासे टाकले, तो रडला. आणि आपल्या शब्दांना त्याने हे उत्तर दिले: “‘नवऱ्याने सोडले तरी चांगली पत्नी रागावत नाही. त्याचे राज्य गेले होते. तो उपाशी होता. त्याचे एकुलते एक वस्त्रसुद्धा पक्ष्यांनी पळवले होते. तिने त्याच्यावर रागावू नये.’” दमयंती आईशी एकांतात बोलली. “बाबांना हे सांगू नका.” मग तिने पर्णादाला बक्षीस दिले. मग तिने सुदेवाला अयोध्येला पाठवले. ऋतुपर्णासाठी त्याच्याजवळ एक खोटा निरोप दिला: “नल जिवंत आहे की नाही, हे कोणालाच ठाऊक नाही. म्हणून उद्या सूर्योदयाला दमयंतीचे दुसरे स्वयंवर आहे.” ते खरे नव्हते. नलाला आपल्यापाशी आणण्याची ती एक युक्ती होती.
नलाचा शोध
बाहुकाचे दुःख
ऋतुपर्णाने आपल्या सारथ्याला बोलावले. “बाहुका, घोड्यांची जाण तुझ्याइतकी कोणालाच नाही. दमयंतीच्या स्वयंवराला तू मला एका दिवसात पोहोचवशील का?” नलाचे हृदय फुटायला आले. तो विचार करू लागला, “दुःखाने तिचे भान हरपले आहे का? की मला शोधण्याची ही युक्ती आहे? मी तिचा मोठा अपराध केला आहे. कदाचित तिचे माझ्यावरचे प्रेम आटले असेल. पण ती माझ्या मुलांची आई आहे. ती दुसरे लग्न नक्कीच करणार नाही. मी स्वतः जाऊन पाहतो.” त्याने हात जोडले. “महाराज, मी आपल्याला एका दिवसात तिथे पोहोचवीन.”
नलाचा शोध
हडकुळे घोडे
बाहुक पागेत गेला. त्याने सिंधू देशातले काही हडकुळे घोडे निवडले. ते पाहून राजा रागावला. “माझी थट्टा करतोस का? हे दुबळे घोडे इतक्या लांब कसे जाणार?” बाहुक म्हणाला, “यांच्यात सगळी चांगली लक्षणे आहेत. हे विदर्भाला नक्की पोहोचतील. पण आपल्याला हवे तर दुसरे निवडा.” राजा म्हणाला, “तुला जास्त कळते. हेच जोड.” राजा रथात चढला, तसे घोडे गुडघ्यांवर बसले. बाहुकाने त्यांना थोपटले, आणि लगाम ओढून उभे केले. वार्ष्णेय त्याच्या शेजारी बसला. मग घोडे वाऱ्याहूनही वेगाने आकाशात झेपावले. वार्ष्णेय बाहुकाचे रथ हाकणे पाहत होता. तो विचार करू लागला, “हा नल तर नसेल? नलाला जे येत होते ते सगळे याला येते. याचे वयही नलाएवढेच आहे. संकट आले की थोर माणसे वेष बदलून पृथ्वीवर फिरतात. याचे रूप वेगळे आहे खरे, पण मला वाटते हा नलच आहे.”
नलाचा शोध
वाटेतले झाड
नद्या आणि डोंगर ओलांडत रथ उडत चालला होता. तेवढ्यात राजाचे उपरणे घसरले आणि खाली पडले. राजा ओरडला, “थांब! वार्ष्णेयाला ते आणू दे.” बाहुक म्हणाला, “ते खूप मागे पडले आहे. आता ते परत मिळणार नाही.” थोड्याच वेळात ते एका बेहड्याच्या झाडाजवळून गेले. ऋतुपर्ण अभिमानाने म्हणाला, “हे बघ. त्या दोन फांद्यांवर बरोबर दोन हजार पंचाण्णव फळे आहेत.” बाहुकाने रथ थांबवला. “मी हे झाड तोडतो आणि फळे मोजतो.” राजा म्हणाला, “वेळ नाही!” बाहुक म्हणाला, “मग माझ्याशिवाय पुढे जा. वार्ष्णेय रथ हाकील.” राजा म्हणाला, “नको. तुझ्यासारखा रथ कोणीच हाकू शकत नाही. मग मोज.” बाहुकाने झाड तोडले आणि फळे मोजली. राजा म्हणाला होता तितकीच फळे भरली, एकही कमी नाही, एकही जास्त नाही.
नलाचा शोध
कली निघून गेला
बाहुकाने विचारले, “आपल्याला हे कसे कळले?” राजा म्हणाला, “मी आकड्यांत आणि फाशांत निष्णात आहे.” बाहुक म्हणाला, “मला ही विद्या शिकवा. त्याबदल्यात माझे घोड्यांचे ज्ञान घ्या.” नागाने वचन दिले होते तीच ही देवाणघेवाण. राजाने ते मान्य केले आणि त्याला फाशांचे रहस्य शिकवले. त्याच क्षणी कली नलाच्या शरीरातून बाहेर पडला. तो नागाचे विष थुंकत होता. नल त्याला शाप देणार होता. पण कली थरथर कापू लागला आणि त्याने हात जोडले. “मला क्षमा करा! दमयंतीच्या शापाने आणि नागाच्या विषाने आपल्या अंगात मी रात्रंदिवस होरपळलो आहे. मला क्षमा करा. मग जो कोणी आपली गोष्ट सांगेल, त्याला माझे भय कधीच राहणार नाही.” नलाने आपला राग आवरला. कली त्या बेहड्याच्या झाडात शिरला. दुसऱ्या कोणालाच तो दिसला नाही. तेव्हापासून त्या झाडाला वाईट नाव पडले. अखेर नल मोकळा झाला. पण त्याचे रूप अजून बाहुकाचेच होते.
नलाचा शोध
रथाचा गडगडाट
संध्याकाळी ते भीम राजाच्या नगरीत पोहोचले. रथ वादळासारखा गडगडत आला. नगरीत नलाचे स्वतःचे घोडे होते. त्यांनी तो आवाज ओळखला. नल त्यांना हाकत असे, तेव्हा ते जसे उसळत, तसे आता उसळू लागले. पाऊस येणार असावा, तसे मोर केकाटू लागले. दमयंतीनेही तो आवाज ऐकला. ती म्हणाली, “हा नलाचाच रथ! आज ते मला दिसले नाहीत, तर मी मरून जाईन.” ती गच्चीवर चढली. तिला ऋतुपर्ण दिसला, वार्ष्णेय दिसला, बाहुक दिसला. पण नल कुठे दिसला नाही. भीम राजाने ऋतुपर्णाचे स्वागत केले आणि येण्याचे कारण विचारले. ऋतुपर्णाने आजूबाजूला पाहिले. तिथे ना राजे होते, ना गर्दी होती. स्वयंवराची कुठलीच खूण नव्हती. तो म्हणाला, “मी आपल्याला वंदन करायला आलो.” भीम राजाचा त्यावर विश्वास बसला नाही. पण त्याने फार खोदून विचारले नाही. त्याने ऋतुपर्णाला विश्रांतीसाठी महाल दिला.
नलाचा शोध
केशिनीचे प्रश्न
दमयंतीने आपली दासी केशिनी हिला सारथ्याकडे पाठवले. ती म्हणाली, “मला वाटते, हा नलच असावा. काय ते शोधून काढ.” केशिनीने बाहुकाला विचारले, “तुम्ही कोण?” तो म्हणाला, “मी ऋतुपर्ण राजाचा सारथी आणि आचारी. तो दुसरा माणूस वार्ष्णेय. तो पूर्वी नलाचा रथ हाकत असे. नल कुठे आहे, हे कोणालाच ठाऊक नाही. तो वेष बदलून फिरतो. तो कोण आहे, हे त्यालाच फक्त ठाऊक.” मग केशिनीने दमयंतीचे शब्द म्हटले: “हे प्रिय जुगाऱ्या, आपण कुठे निघून गेलात? माझे अर्धे वस्त्र कापून, झोपलेल्या मला रानात सोडून आपण गेलात.” आणि अयोध्येत त्याने जे उत्तर दिले होते, ते तिने पुन्हा मागितले. नलाचे डोळे भरून आले. त्याने तेच उत्तर दिले: असे संकट आलेल्या नवऱ्यावर चांगल्या पत्नीने रागावू नये. मग त्याला आवरता आले नाही. तो रडू लागला.
नलाचा शोध
अग्नी, पाणी आणि फुले
दमयंती केशिनीला म्हणाली, “पुन्हा जा. त्याच्यावर लक्ष ठेव. त्याने अग्नी किंवा पाणी मागितले, तर ते द्यायला उशीर कर.” केशिनी थक्क होऊन परत आली. “तो ठेंगण्या दारातून जाताना कधीच वाकत नाही. दारच त्याच्यासाठी उंच होते. तो रिकाम्या घागरींकडे पाहतो, आणि त्या पाण्याने भरतात. त्याने थोडे गवत सूर्याकडे धरले, आणि ते भडकून पेटले. त्याने अग्नीला हात लावला, पण त्याला चटकासुद्धा बसला नाही. आणि तो फुले हातात चुरडतो, तेव्हा ती आणखी टवटवीत होतात.” फार पूर्वी, दमयंतीने नलाला निवडले त्या दिवशी, अग्निदेवाने आणि पाण्याचा स्वामी वरुणाने नलाला वचन दिले होते. तो इच्छा करील तेव्हा ते त्याच्याकडे येणार होते. मग दमयंतीने बाहुकाने शिजवलेले थोडे मांस केशिनीकडून मागवले. नलाच्या हातचे जेवण तिने कितीतरी वेळा खाल्ले होते. तिने ते चाखले, आणि ती चव ओळखली. ती मोठ्याने रडू लागली.
नलाचा शोध
मुले
मग तिने तोंड धुतले. आपल्या मुलाला आणि मुलीला तिने केशिनीबरोबर बाहुकाकडे पाठवले. बाहुकाने मुलांना लगेच ओळखले. तो धावत त्यांच्यापाशी गेला. त्याने त्यांना मांडीवर घेतले आणि तो मोठ्याने रडू लागला. मग त्याने त्यांना एकदम खाली ठेवले. तो केशिनीला म्हणाला, “ही मुले अगदी माझ्या मुलांसारखी दिसतात. म्हणून मला रडू आले. पण तू सारखी माझ्याकडे येऊ नकोस. आम्ही इथे परके आहोत. लोक बोलतील.” केशिनीने दमयंतीला सगळे सांगितले. आता दमयंतीच्या मनात एकच शंका उरली: त्याचा चेहरा. तिने आईला निरोप पाठवला, “मला त्या माणसाला स्वतः भेटायलाच हवे.” आईने राजाला विचारले, आणि भीम राजाने परवानगी दिली. मग बाहुकाला दमयंतीच्या महालात आणले गेले.
नलाचा शोध
समोरासमोर
दमयंतीला पाहताच नल रडू लागला. तिने तांबडे वस्त्र नेसले होते. तिच्या केसांच्या जटा झाल्या होत्या, आणि ती धुळीने मळलेली होती. ती म्हणाली, “बाहुका, बायको झोपलेली असताना तिला रानात सोडून जाणारा एखादा सज्जन माणूस तुम्ही कधी पाहिला आहे का? मी देवांना सोडून त्याला निवडले. अग्नीच्या साक्षीने त्याने शपथ घेतली होती, ‘मी तुझा होईन.’ ती शपथ कुठे गेली?” नल रडत रडत म्हणाला, “ते मी केले नाही. ते कलीने केले. तुझ्या शापाने तो माझ्या अंगात होरपळला. आता तो मला सोडून गेला आहे. आणि मी फक्त तुझ्यासाठी आलो आहे. “पण पतिव्रता दुसरा नवरा कसा निवडेल? ऋतुपर्ण त्यासाठीच तर इथे आला आहे.”
नलाचा शोध
वारा बोलला
दमयंती थरथरली. “आपल्याला इथे आणण्यासाठीच मी ते केले. एका दिवसात इतके अंतर आपल्याशिवाय कोणीच काटू शकत नाही. मी शपथ घेऊन सांगते, मी मनानेसुद्धा काही चूक केलेली नाही. केली असेल, तर जगातले सगळे पाहणारा वायू माझे प्राण घेवो. सूर्य आणि चंद्रही घेवोत.” तेव्हा आकाशातून वायू बोलला. “नला, हिने काहीही चूक केलेली नाही. ही तीन वर्षे आम्ही हिचे रक्षण करत आलो आहोत.” आकाशातून फुले पडली. देवदुंदुभी वाजू लागले. नलाच्या मनातली शंका दूर झाली. त्याने कर्कोटकाची आठवण केली आणि नागाने दिलेले वस्त्र अंगावर घातले. त्याच क्षणी त्याला आपले खरे रूप परत मिळाले. दमयंतीने त्याला मिठी मारली आणि ती रडू लागली. नलाने तिला आणि मुलांना जवळ घेतले. ती सगळी रात्र दोघे एकमेकांना आपण भोगलेले दुःख सांगत राहिले.
नलाचा शोध
दोन मित्र
सकाळी नल राजवस्त्रे घालून दमयंतीबरोबर भीम राजासमोर आला. भीम राजाने त्याचे मुलासारखे स्वागत केले. सगळी नगरी पताकांनी आणि फुलांनी सजली. आपल्या सारथ्याला त्याची बायको भेटली, हे ऐकून ऋतुपर्णाला आनंद झाला. त्याने नलाला बोलावून घेतले. दोघांनी एकमेकांची क्षमा मागितली. मग ऋतुपर्ण म्हणाला, “आपण माझ्या घरी कोणाला न कळता राहिलात. त्या काळात माझ्याकडून आपला काही अपराध झाला नसावा, अशी आशा आहे.” नल म्हणाला, “आपण माझा काहीच अपराध केला नाही. आपण माझे मित्र होता, आणि आपण माझे आप्त आहात. माझ्या स्वतःच्या घरापेक्षा मी आपल्या घरी जास्त सुखी होतो. आता मी देणे लागतो ते घोड्यांचे ज्ञान घ्या.” अशा रीतीने दोन्ही राजांना एकमेकांचे रहस्य मिळाले. आणि ऋतुपर्ण नवा सारथी घेऊन आपल्या घरी परतला.
नलाचा शोध
शेवटचा डाव
एका महिन्याने नल थोडी फौज घेऊन निषध देशात परत गेला. तो पुष्कराकडे गेला आणि म्हणाला, “चल, पुन्हा खेळू. मी दमयंतीला आणि माझे सगळे काही पणाला लावतो. तू तुझे राज्य लाव. नाहीतर तुला हवे असेल तर आपण युद्ध करू.” पुष्कर हसला. “छान! लवकरच दमयंती माझी होईल.” रागाने नलाचे डोळे लाल झाले, पण तो हसला. “आधी जिंक, मग बोल.” एकाच डावात नलाने आपले राज्य परत जिंकले. तो म्हणाला, “मागच्या वेळी मला तू हरवले नव्हतेस, कलीने हरवले होते. तू माझा भाऊ आहेस. तुझा वाटा घे, आणि शंभर वर्षे जग.” पुष्कराने नमस्कार केला आणि नलाला आशीर्वाद दिला. आपला राजा परत आला म्हणून प्रजेला फार आनंद झाला. मग नल दमयंतीला आणि मुलांना घरी घेऊन आला, आणि पुन्हा आपले राज्य करू लागला. महाभारत, वनपर्व, विभाग ६८ ते ७९ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे बृहदश्व ऋषी ही गोष्ट युधिष्ठिराला सांगतात. ही नलाच्या गोष्टीचा दुसरा भाग आहे; पहिला भाग “नल आणि दमयंती” या गोष्टीत आहे. सुदेवाने केलेले दमयंतीचे लांबलचक वर्णन आणि घोड्यांची लक्षणे इथे गाळली आहेत.