पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
परीक्षित आणि तक्षक
निसटलेले हरीण
परीक्षित कुरूंचा राजा होता. हस्तिनापूर ही त्याची राजधानी. तो बलवान होता, आणि उत्तम धनुर्धर होता. त्याला शिकारीचा फार नाद होता. एके दिवशी त्याने एका हरणावर तीक्ष्ण बाण मारला. त्याने घायाळ केलेले कोणतेही हरीण आजवर जिवंत सुटले नव्हते. पण हे हरीण तसेच पळत राहिले. राजा पायीच त्याच्या मागे निघाला, थेट घनदाट रानात. तिथे ते त्याला दिसेनासे झाले. आता राजा घरापासून फार दूर आला होता. तो थकला होता. त्याला भूक लागली होती, तहान लागली होती. तेवढ्यात एका गोठ्यात त्याला एक वृद्ध ऋषी दिसले. त्यांचे नाव शमीक. ते अगदी स्तब्ध बसले होते.
परीक्षित आणि तक्षक
मेलेला साप
राजा घाईने त्यांच्याजवळ गेला. त्याच्या हातात धनुष्य उचललेले होते. तो म्हणाला, “ब्राह्मणा, मी राजा परीक्षित. मी एका हरणाला घायाळ केले, पण ते निसटले. आपण ते पाहिलेत का?” त्याने पुन्हा पुन्हा विचारले. पण ऋषींनी मौनव्रत घेतले होते. ते काहीच बोलले नाहीत. राजाला राग आला. जवळच जमिनीवर एक मेलेला साप पडला होता. राजाने तो धनुष्याच्या टोकाने उचलला आणि ऋषींच्या खांद्यावर ठेवला. ऋषींनी त्याला तसे करू दिले. बरा-वाईट एक शब्दही ते बोलले नाहीत. त्यांना असे शांत पाहून राजाचा राग उतरला. त्याला पश्चात्ताप झाला. तो आपल्या नगरात परत गेला. हा मौन बसलेला माणूस थोर ऋषी आहे, हे त्याला ठाऊकच नव्हते.
परीक्षित आणि तक्षक
ऋषींचा मुलगा
शमीकांनी राजाला शाप दिला नाही. ते क्षमाशील होते. परीक्षित चांगला राजा आहे, आपले कर्तव्य पाळणारा आहे, हे त्यांना ठाऊक होते. म्हणून ते आधीसारखेच बसून राहिले. खांद्यावर तो मेलेला साप तसाच होता. शमीकांना एक मुलगा होता. त्याचे नाव शृंगी. तो तरुण होता, पण कडक तपश्चर्येने तो सामर्थ्यवान झाला होता. मात्र तो फार तापट होता. एकदा रागावला की लवकर शांत होत नसे. एके दिवशी शृंगी गुरूंकडून घरी परत येत होता. वाटेत त्याचा एक मित्र त्याला हसला. तोही एका ऋषींचा मुलगा होता. तो म्हणाला, “शृंगी, एवढा गर्व करू नकोस. तुझे वडील खांद्यावर मेलेला साप घेऊन बसले आहेत. त्यांनी काहीही वाईट केले नव्हते. मला त्यांचे फार वाईट वाटते.”
परीक्षित आणि तक्षक
शाप
शृंगीचा राग भडकला. त्याने विचारले, “माझ्या वडिलांशी असे कोणी केले?” मित्र म्हणाला, “राजा परीक्षिताने. तो शिकार करत होता, आणि त्याचे एक हरीण हरवले होते. त्याने तुझ्या वडिलांना त्याबद्दल विचारले. पण त्यांचे मौनव्रत चालू होते, म्हणून ते काही बोलले नाहीत. तेव्हा राजाने धनुष्याच्या टोकाने तो साप त्यांच्यावर ठेवला. तुझे वडील अजून तसेच बसले आहेत.” शृंगीचे डोळे रागाने लाल झाले. त्याने शाप दिला. “त्या दुष्ट राजाने माझ्या म्हाताऱ्या वडिलांच्या खांद्यावर मेलेला साप ठेवला. सात रात्रींच्या आत बलाढ्य नागराज तक्षक त्याला यमसदनी घेऊन जाईल. माझे शब्दच त्याला तिकडे धाडतील.”
परीक्षित आणि तक्षक
वडिलांचे बोल
मग शृंगी घरी गेला. वडील अजून गोठ्यात तसेच बसले होते, आणि खांद्यावर तो मेलेला साप होता. ते पाहून शृंगी रडू लागला. तो म्हणाला, “बाबा, यासाठी मी राजा परीक्षिताला शाप दिला आहे.” शमीक म्हणाले, “बाळा, तू केलेस ते मला आवडले नाही. तपस्व्यांनी असे वागू नये. आपण या राजाच्या राज्यात राहतो. तो आपले रक्षण करतो. तो थकला होता, भुकेला होता. माझे मौनव्रत त्याला ठाऊक नव्हते. आपण त्याला शाप द्यावा, एवढा तो दोषी नाही.” शृंगी म्हणाला, “माझे बोलणे उतावळे असो वा नसो, ते आता मागे घेता येणार नाही. मी थट्टेतसुद्धा कधी खोटे बोललेलो नाही.” शमीक म्हणाले, “तुझा शाप खरा होणार, हे मला ठाऊक आहे. पण बाळा, राग सोड. ऋषी तपश्चर्येने जे जे मिळवतात, ते सगळे राग खाऊन टाकतो.”
परीक्षित आणि तक्षक
राजाला इशारा
अजूनही राजाचे जेवढे भले करता येईल तेवढे करावे, असे शमीकांना वाटले. म्हणून त्यांनी आपल्या एका शिष्याला निरोप देऊन हस्तिनापुराला पाठवले. राजवाड्यात शिष्याचा मोठा आदरसत्कार झाला. विश्रांती घेतल्यावर तो मंत्र्यांसमोर राजाशी बोलला. “सापाबद्दल शमीक ऋषींनी आपल्याला क्षमा केली आहे,” तो म्हणाला. “पण त्यांच्या मुलाने केली नाही. त्याने आपल्याला शाप दिला आहे. सात रात्रींच्या आत तक्षक आपला मृत्यू घडवून आणील. शमीकांनी मुलाला शाप मागे घ्यायची विनवणी केली. पण तो शाप कोणालाच उलटवता येणार नाही. म्हणून त्यांनी मला आपल्याला सावध करायला पाठवले आहे.”
परीक्षित आणि तक्षक
एका खांबावरचा महाल
राजाला आपले वागणे आठवले, आणि त्याचे मन दुःखाने भरून आले. स्वतःच्या मरणाचे त्याला तेवढे दुःख नव्हते. आपण ऋषींशी वाईट वागलो, याचे दुःख जास्त होते. “त्या थोर ऋषींनी मला क्षमा करावी,” तो म्हणाला. मग त्याने शिष्याला परत पाठवले. नंतर राजाने मंत्र्यांशी विचारविनिमय केला. त्यांनी राजासाठी एक महाल बांधला. तो एकाच खांबावर उभा होता. त्याला रात्रंदिवस पहारा होता. त्यांनी महालाभोवती वैद्य आणि औषधे ठेवली. विषावरचे मंत्र जाणणारे ब्राह्मणही ठेवले. राजा तिथूनच मंत्र्यांच्या साथीने राज्यकारभार पाहू लागला. कोणालाही त्याच्याजवळ जाता येत नव्हते. वाऱ्यालासुद्धा आत शिरकाव नव्हता. असे करता करता दिवस गेले, आणि सातवा दिवस उजाडला.
परीक्षित आणि तक्षक
वाटेत भेटलेला विषवैद्य
त्या सातव्या दिवशी एक विद्वान ब्राह्मण घाईघाईने नगराकडे चालला होता. तो विषवैद्य होता. मंत्रांनी तो सर्पदंश उतरवू शकत असे. त्याने शापाबद्दल ऐकले होते. त्याने विचार केला, “तक्षक राजाला डसला, की मी त्याला बरे करीन. त्याने मला धन मिळेल, आणि पुण्यही.” वाटेत तक्षक त्याला भेटला. तक्षकाने एका म्हाताऱ्या ब्राह्मणाचे रूप घेतले होते. त्याने विचारले, “एवढ्या घाईने कुठे निघालात?” विषवैद्य म्हणाला, “आज तक्षक आपल्या विषाने राजा परीक्षिताला जाळणार आहे. मी त्याला बरे करायला चाललो आहे.” तो म्हातारा म्हणाला, “मीच तक्षक. परत फिरा. मी डसलेल्या कोणालाही तुम्ही बरे करू शकणार नाही.” विषवैद्य म्हणाला, “करू शकेन. माझी विद्या तेवढी प्रबळ आहे.”
परीक्षित आणि तक्षक
वटवृक्ष
“मग करून दाखवा,” तक्षक म्हणाला. तो एका मोठ्या वटवृक्षाला डसला, आणि तो वृक्ष जळून राख झाला. “आता याला पुन्हा जिवंत करा,” तक्षक म्हणाला. विषवैद्याने ती राख गोळा केली आणि मंत्र म्हटले. आधी एक कोंब फुटला. मग त्याला दोन पाने आली, मग खोड आले, मग फांद्या आल्या. पाहता पाहता तो सगळा वृक्ष पुन्हा उभा राहिला. हा माणूस आपले विष उतरवू शकतो, हे तक्षकाने ओळखले. तो म्हणाला, “राजाकडून तुम्हाला काय मिळेल अशी आशा आहे? मी त्याहून जास्त देतो. शिवाय या राजाला ब्राह्मणाचा शाप आहे. त्याचे आयुष्य कमी झाले आहे. कदाचित तुम्ही त्याला वाचवू शकणार नाही. मग तुमची एवढी मोठी कीर्ती धुळीला मिळेल.” विषवैद्याने ध्यान लावले. राजाचे आयुष्य खरोखरच संपले आहे, हे त्याला दिसले. म्हणून त्याने तक्षकाकडून हवे तेवढे धन घेतले, आणि तो घरी परत गेला.
परीक्षित आणि तक्षक
राजासाठी फळे
तक्षक पुढे हस्तिनापुराला निघाला. वाटेत त्याने ऐकले, राजाभोवती किती कडक पहारा आहे. तो मनात म्हणाला, “आता कपटच करायला हवे.” त्याने काही नागांना तपस्व्यांच्या वेषात राजाकडे पाठवले. त्यांच्या हातात भेट म्हणून फळे, दर्भ आणि पाणी होते. राजाने त्यांच्या भेटी स्वीकारल्या आणि त्यांना निरोप दिला. मग तो मंत्र्यांना म्हणाला, “चला, तपस्व्यांनी आणलेली ही चांगली फळे आपण खाऊ.” तक्षक त्यातल्याच एका फळात लपून बसला होता. आणि नेमके तेच फळ राजाने स्वतःसाठी घेतले. राजा ते खात असताना त्यातून एक चिमुकला किडा बाहेर आला. तो तांबूस रंगाचा होता, आणि त्याचे डोळे काळे होते. तो इतका लहान होता, की जेमतेम दिसत होता.
परीक्षित आणि तक्षक
किडा
राजाने तो किडा उचलला आणि तो मंत्र्यांकडे वळला. तो म्हणाला, “सूर्य मावळतो आहे. आजच्या दिवसाचा धोका टळला. आता मला विषाची भीती नाही. म्हणून हा लहानसा किडाच तक्षक होऊ दे, आणि मला डसू दे. मग मी ऋषींचा जो अपराध केला, त्याचे प्रायश्चित्त होईल. आणि त्यांच्या मुलाचे शब्दही खरे ठरतील.” नियती आपले काम करत होती. मंत्र्यांनी होकार दिला. राजाची घटका भरली होती. तो हसला, आणि त्याने तो किडा आपल्या मानेवर ठेवला. राजा हसत असतानाच त्या किड्याचा तक्षक झाला. त्या महासर्पाने राजाच्या मानेला विळखा घातला. आणि भयंकर गर्जना करून तो राजाला डसला.
परीक्षित आणि तक्षक
राजाचा अंत
आपला राजा सापाच्या विळख्यात सापडलेला मंत्र्यांनी पाहिला. त्यांचे चेहरे पांढरेफटक पडले, आणि ते रडू लागले. तक्षकाची गर्जना ऐकताच ते जीव घेऊन पळत सुटले. पळता पळता त्यांनी वर पाहिले. तक्षक निळ्या आकाशातून उडून चालला होता. तो लालभडक रेषेसारखा दिसत होता. त्यांच्या मागे तो महाल भडकून पेटला. तक्षकाच्या विषानेच ती आग लागली होती. आणि वीज पडावी तसा राजा कोसळला. मंत्र्यांनी आणि राजपुरोहितांनी राजाचे अंत्यसंस्कार केले. परीक्षिताला एक मुलगा होता, जनमेजय. तो अजून लहान होता. नगरातले लोक एकत्र जमले आणि त्यांनी त्याला राजा केले. वयाने लहान असला, तरी तो शहाणा होता. त्याने राज्य उत्तम चालवले. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ४० ते ४४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मूळ ग्रंथात ती सौती हा सूत सांगतो. तिथे विषवैद्याचे नाव कश्यप आहे. शृंगीचा मित्र कृश, शमीकांचा शिष्य गौरमुख, परीक्षिताचे पूर्वज आणि जनमेजयाचा विवाह इथे गाळले आहेत. भागवत पुराणात, स्कंध १, अध्याय १८ आणि १९ मध्ये ही गोष्ट वेगळी येते. तिथे राजा ऋषींकडे पाणी मागतो. आपले स्वागत झाले नाही, म्हणून तो रागावतो. शापाची बातमी ऐकल्यावर तो राज्य सोडतो आणि गंगेच्या काठी उपवास करत बसतो. तिथे शुक मुनी त्याला उपदेश करायला येतात.