पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
पृथू राजा आणि पृथ्वी
दुष्ट राजा
फार पूर्वी अंग नावाचा एक राजा होता. त्याचे लग्न सुनीथेशी झाले. सुनीथा म्हणजे साक्षात मृत्यूची मुलगी. त्यांना एक मुलगा झाला. त्याचे नाव वेन. वेनाच्या अंगात मृत्यूचा स्वभाव उतरला होता. तो जन्मापासूनच दुष्ट होता. महर्षींनी वेनाला पृथ्वीचा राजा केले. राजा होताच त्याने सगळीकडे दवंडी पिटवली. “मी राजा आहे, आणि यज्ञाचा स्वामीही मीच आहे. आता कोणीही यज्ञ करायचा नाही. अग्नीत आहुती द्यायची नाही. साधुसंतांना दान द्यायचे नाही. सगळ्या आहुती फक्त माझ्याच आहेत.”
पृथू राजा आणि पृथ्वी
ऋषींची विनवणी
सगळे ऋषी एकत्र होऊन वेनाकडे आले. त्यांनी त्याला नमस्कार केला आणि ते मृदू शब्दांत बोलले. “महाराज, आमचे ऐका,” ते म्हणाले. “त्यात आपले भले आहे, आणि प्रजेचेही. विष्णू हा जगाचे रक्षण करणारा थोर देव आहे. सगळे यज्ञ त्यालाच पोहोचतात. त्याच्यासाठी आम्हांला एक दीर्घ यज्ञ करायचा आहे. त्याच्या फळात आपलाही वाटा असेल. ज्या राजाच्या राज्यात विष्णूची पूजा होते, त्या राजावर विष्णू प्रसन्न होतो. मग तो त्याची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करतो.” वेन म्हणाला, “माझ्यापेक्षा मोठा कोण आहे, की मी त्याची पूजा करावी? सगळे देव राजाच्या शरीरात राहतात. पतीची सेवा करणे हा पत्नीचा पहिला धर्म. तसेच माझी आज्ञा पाळणे हा तुमचा पहिला धर्म. दुसऱ्या कोणाची पूजा करायची नाही.”
पृथू राजा आणि पृथ्वी
वेनाचा अंत
ऋषींनी विनवले, “निदान आम्हांला यज्ञ करायची परवानगी तरी द्या. नाहीतर जगातला चांगुलपणाच नाहीसा होईल.” त्यांनी पुन्हा पुन्हा विनंती केली. पण वेनाने परवानगी दिली नाही. शेवटी ऋषी संतापले. “मारा याला!” ते ओरडले. “जो विष्णूचा अपमान करतो, तो पृथ्वीवर राज्य करायला लायक नाही.” त्यांनी दर्भाची पाती हातात घेतली. त्यांवर मंत्र म्हटले, आणि त्यांनी राजाला ठार केले. थोड्याच वेळात ऋषींना चारी बाजूंनी धुळीचे लोट उठताना दिसले. “हे काय?” त्यांनी विचारले. लोकांनी उत्तर दिले, “राज्याला राजा नाही. सगळीकडे चोर सुटले आहेत. दुसऱ्यांचे धन लुटत आहेत.”
पृथू राजा आणि पृथ्वी
दोन जन्म
देशाला राजा हवा होता. पण वेनाला मुलगा नव्हता. म्हणून ऋषींनी त्याच्या देहातूनच एक मुलगा निर्माण करायचे ठरवले. त्यांनी मेलेल्या राजाची मांडी घुसळायला सुरुवात केली. त्यातून एक बुटका, काळा माणूस बाहेर आला. त्याने विचारले, “मी काय करू?” “बस,” ऋषी म्हणाले. जुन्या भाषेत ‘बस’ याला ‘निषीद’ म्हणतात. म्हणून त्याचे नाव निषाद पडले. वेनाचा दुष्टपणा तो आपल्याबरोबर घेऊन गेला. त्याच्यापासून विंध्याच्या डोंगरांतले निषाद लोक झाले. मग ऋषींनी वेनाचा उजवा हात घुसळला. त्यातून एक पराक्रमी मुलगा प्रकट झाला. तो अग्नीसारखा तेजस्वी होता. त्याचे नाव पृथू. त्याच क्षणी आकाशातून एक मोठे धनुष्य खाली पडले. ते शिवाचे पिनाक धनुष्य होते. त्याच्याबरोबर दिव्य बाण आणि चिलखतही आले.
पृथू राजा आणि पृथ्वी
राज्याभिषेक
पृथूचा जन्म झाला, तसा सगळ्या जीवांना फार आनंद झाला. त्याला अभिषेक करायला समुद्र आणि नद्या पवित्र पाणी आणि रत्ने घेऊन आल्या. सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव देवांना घेऊन आला, आणि त्याने पृथूला राजा केले. पृथूच्या उजव्या हातावर ब्रह्मदेवाला विष्णूच्या चक्राचे चिन्ह दिसले. सगळ्या पृथ्वीवर राज्य करणाऱ्या प्रत्येक राजाच्या हातावर ते चिन्ह असते. त्यावरून ब्रह्मदेवाने ओळखले, की पृथूमध्ये साक्षात विष्णूचा अंश आहे. त्याला फार आनंद झाला. ज्या लोकांना वेनाचा तिटकारा होता, ते त्याच्या मुलावर प्रेम करू लागले. पृथूच्या जन्माच्या निमित्ताने एक मोठा यज्ञ झाला. त्या यज्ञात ब्रह्मदेव प्रमुख होता.
पृथू राजा आणि पृथ्वी
भाटांचे गाणे
त्या यज्ञातून दोन भाट जन्मले. राजांची स्तुती गाणे हेच भाटांचे काम. ऋषींनी त्यांना पृथूची स्तुती गायला सांगितले. भाट म्हणाले, “पण हा तर आजच जन्मला आहे. याने अजून काहीच केलेले नाही. मग आम्ही कशाची स्तुती गाणार?” ऋषी म्हणाले, “तो पुढे जे करील, त्याची स्तुती गा. तो किती चांगला राजा होईल, त्याचे गाणे गा.” ते ऐकून पृथूला आनंद झाला. त्याने मनाशी ठरवले, “हे माझ्याबद्दल जे जे चांगले गातील, ते मी खरे करून दाखवीन. जे दोष टाळायला सांगतील, ते मी टाळीन.” मग भाटांनी गाणे गायले. त्यात त्यांनी म्हटले, की पृथू सत्यवचनी होईल, दानशूर होईल, शूर होईल. तो सगळ्यांवर दया करील. मित्र असो वा शत्रू, सगळ्यांशी न्यायाने वागेल. आणि पृथू त्या गाण्यातल्या प्रत्येक शब्दाप्रमाणे वागला.
पृथू राजा आणि पृथ्वी
देशात भूक
पण सगळे काही ठीक नव्हते. देशाला राजा नव्हता, त्या काळात लोकांच्या खाण्यातल्या वनस्पती नाहीशा झाल्या होत्या. एके दिवशी पृथूची प्रजा त्याच्याकडे आली. सगळे भुकेने कासावीस झाले होते. ते म्हणाले, “महाराज, राजा नव्हता तेव्हा पृथ्वीने आपल्या वनस्पती अडवून ठेवल्या. आता अन्नाविना आमच्यातले पुष्कळ लोक मरत आहेत. आपण आमचे रक्षणकर्ते आहात. आम्हांला अन्न द्या. म्हणजे आम्ही जगू.” पृथूला पृथ्वीचा फार राग आला. पृथ्वी म्हणजे सगळ्या जीवांना आपल्यावर धारण करणारी देवी. पृथूने आपले पिनाक धनुष्य आणि दिव्य बाण उचलले, आणि तो तिला मारायला निघाला.
पृथू राजा आणि पृथ्वी
पाठलाग
पृथ्वीने त्याला येताना पाहिले. तिने गाईचे रूप घेतले आणि ती पळत सुटली. ती सगळ्या भुवनांतून पळाली. अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत गेली. पण ती जिथे जाई तिथे पृथू आधीच उभा असे. त्याचे धनुष्य सज्ज असे. शेवटी ती थरथर कापत मागे वळली. ती त्याला म्हणाली, “हे नरश्रेष्ठा, स्त्रीला मारणे हे मोठे पाप आहे, हे आपल्याला ठाऊक नाही का? मग आपण मला का मारायला निघाला आहात?” पृथू म्हणाला, “यज्ञातला तुझा वाटा तू घेतेस, पण बदल्यात काहीच देत नाहीस. रोज गवत खाते पण दूध देत नाही, अशा गाईसारखी तू आहेस. एका दुष्ट जीवाच्या मरणाने पुष्कळांना सुख मिळत असेल, तर ते मरण पुण्याचेच काम आहे.”
पृथू राजा आणि पृथ्वी
पृथ्वीचा उपाय
पृथ्वी म्हणाली, “आपण मला मारले, तर आपल्या प्रजेला आधार कोण देणार?” “मी माझ्या स्वतःच्या बळावर तिला आधार देईन,” पृथू म्हणाला. पृथ्वीने घाबरून त्याला नमस्कार केला. ती म्हणाली, “याहून चांगला एक मार्ग आहे. जगात चोर आणि दुष्ट माणसे माजली होती. म्हणून मी अन्नाच्या वनस्पती गिळून टाकल्या. यज्ञांसाठी त्या राखून ठेवाव्यात, असा माझा हेतू होता. आपली इच्छा असेल, तर मी त्या दुधाच्या रूपाने आपल्याला परत देईन. “मला एक वासरू द्या, म्हणजे माझा पान्हा फुटेल. आणि सगळीकडची जमीन सपाट करा. म्हणजे माझे दूध सगळ्या जमिनीवर सारखे वाहील.”
पृथू राजा आणि पृथ्वी
डोंगर हलले
मग पृथूने धनुष्य घेतले. त्याच्या टोकाने त्याने डोंगर उखडून काढले, शेकडोंनी आणि हजारोंनी. म्हणूनच आज जमिनीवर इकडे तिकडे डोंगर विखुरलेले दिसतात. त्याच्या आधी पृथ्वी खडबडीत आणि उंचसखल होती. कुठे गावे नव्हती, नगरे नव्हती. शेती नव्हती, गुरांची कुरणे नव्हती. व्यापाऱ्यांना जायला रस्ते नव्हते. लोक फळे आणि कंदमुळे खाऊन राहत. तीसुद्धा मोठ्या कष्टानेच मिळत. या सगळ्या गोष्टींची सुरुवात पृथूच्या काळात झाली. जिथे जिथे जमीन सपाट झाली, तिथे तिथे त्याने आपल्या प्रजेला राहायला जागा केली.
पृथू राजा आणि पृथ्वी
पृथ्वीचे दोहन
आता पृथ्वीला वासरू हवे होते. वासरू म्हणून पृथूने मनूची निवड केली. मनू म्हणजे सगळ्या मानवजातीचा पिता. मग पृथूने स्वतःच्या हातांनी पृथ्वीचे दूध काढले. त्या दुधातून धान्य आणि सगळ्या प्रकारच्या अन्नाच्या वनस्पती आल्या. त्यांच्यावरच माणसे आजही जगतात. पृथूने पृथ्वीला नवे जीवन दिले. म्हणून तो तिच्या वडिलांसारखा झाला. म्हणूनच तिला पृथ्वी म्हणतात, म्हणजे पृथूची मुलगी. आणि पृथूने आपल्या सगळ्या प्रजेला सुखी केले. म्हणून पृथ्वीपती हे नाव मिळवणारा पहिला राजा तोच ठरला. विष्णु पुराण, अंश १, अध्याय १३ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. पृथ्वीने वनस्पती गिळण्याचे कारण आणि पृथूने तिच्यावर ठेवलेला आरोप भागवत पुराण, स्कंध ४, अध्याय १७ आणि १८ यांतून घेतले आहेत. अध्यायाच्या सुरुवातीची राजांची लांबलचक वंशावळ, वेनाची नरकातून सुटका, भाटांची नावे (सूत आणि मागध), आणि पृथूनंतर पृथ्वीचे दोहन करणारे देव, दैत्य, नाग आणि इतर, हे सगळे इथे गाळले आहे.