पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
पुरूरवा आणि उर्वशी
राजा आणि अप्सरा
फार पूर्वीची गोष्ट. पृथ्वीवर पुरूरवा नावाचा एक राजा होता. तो मोठा दानशूर होता. श्रद्धाळू होता, सत्यवचनी होता, आणि दिसायला अतिशय सुंदर होता. तिकडे स्वर्गात उर्वशी नावाची एक अप्सरा राहत होती. मित्र आणि वरुण या दोन देवांनी तिला शाप दिला. त्या शापामुळे तिला स्वर्ग सोडून माणसांच्या जगात यावे लागले. पृथ्वीवर तिने पुरूरव्याला पाहिले. पाहताक्षणी तिची सगळी लाज कुठल्या कुठे गेली. स्वर्गातली सुखेही ती विसरली. तिने आपले मन त्याला देऊन टाकले.
पुरूरवा आणि उर्वशी
दोन अटी
पुरूरव्यानेही तिला पाहिले. इतकी सुंदर, इतकी डौलदार स्त्री त्याने कधी पाहिली नव्हती. त्याचेही तिच्यावर तितकेच प्रेम जडले. दोघांना एकमेकांशिवाय दुसरे काही सुचेना. शेवटी राजाने धीर करून म्हटले, “सुंदरी, माझे तुझ्यावर प्रेम आहे. माझ्यावर कृपा कर. तूही माझ्यावर प्रेम कर.” उर्वशीने किंचित मान वळवली. ती म्हणाली, “करीन. पण आपण माझ्या अटी पाळल्या तरच. “माझे दोन मेंढे आहेत. पोटच्या मुलांसारखे ते मला प्रिय आहेत. ते नेहमी माझ्या पलंगाजवळ असले पाहिजेत. त्यांना कोणीही कधीही उचलून नेता कामा नये. आणि दुसरी अट अशी, की मला आपण कधीही वस्त्राविना दिसता कामा नये.” राजाने लगेच दोन्ही अटी मान्य केल्या.
पुरूरवा आणि उर्वशी
स्वर्गाला ती परत हवी
मग पुरूरवा आणि उर्वशी एकत्र राहू लागले. कितीतरी काळ गेला. एकूण एकसष्ट हजार वर्षे ते एकत्र होते. देवांच्या उपवनांत आणि कमळांनी भरलेल्या सरोवरांच्या काठी ते फिरत. उर्वशीचे राजावरचे प्रेम दिवसेंदिवस वाढत गेले. स्वर्गात परत जावे, असे तिला मुळीच वाटेना. पण उर्वशीविना स्वर्गाची शोभाच गेल्यासारखी झाली. स्वर्गातल्या गंधर्वांना ती परत हवी होती. तिने राजाला कोणत्या अटी घातल्या होत्या, हे गंधर्वांना ठाऊक होते. त्यांतली एक जरी मोडली, तरी दोघांचा करार संपणार होता. म्हणून राजाकडून अट मोडवायची, असा बेत गंधर्वांनी केला.
पुरूरवा आणि उर्वशी
मेंढे चोरीला गेले
एका रात्री राजा आणि उर्वशी झोपले होते. तेव्हा एक गंधर्व हळूच त्यांच्या खोलीत शिरला. त्याने एक मेंढा उचलून नेला. मेंढा ओरडला, आणि उर्वशी जागी झाली. ती ओरडली, “अरेरे, माझे एक बाळ कोणी चोरून नेले? मला खरा नवरा असता तर असे कधी घडले नसते. आता मला कोण वाचवणार?” राजाने तिचे बोलणे ऐकले. पण तो उठला नाही. त्याच्या अंगावर वस्त्र नव्हते, आणि तिच्या नजरेला तो तसा पडता कामा नये, अशी अट होती. मग गंधर्वांनी दुसराही मेंढा नेला. आकाशातून नेला जात असताना तो ओरडत होता. उर्वशीने ते ऐकले. ती रडत म्हणाली, “मला नवराच नाही. मी एका भित्र्या माणसाच्या हाती स्वतःला सोपवले.”
पुरूरवा आणि उर्वशी
विजेचा लखलखाट
हे मात्र राजाला सहन झाले नाही. त्याने विचार केला, “आता अंधार आहे. ती मला पाहू शकणार नाही.” त्याने कट्यार उचलली आणि तो चोरांच्या मागे धावला. “थांबा रे दुष्टांनो!” तो ओरडला. “मी तुम्हांला ठार मारीन!” नेमक्या त्याच क्षणी गंधर्वांनी डोळे दिपवणारी वीज चमकवली. सगळी खोली उजळून निघाली. उर्वशीने राजाला वस्त्राविना पाहिले. अट मोडली. क्षणात उर्वशी अदृश्य झाली. गंधर्वांनी मेंढे तिथेच सोडले आणि ते स्वर्गात परत गेले.
पुरूरवा आणि उर्वशी
रिकामा पलंग
गंधर्वांनी टाकून दिलेले मेंढे राजाने उचलले. मोठ्या आनंदाने तो ते घेऊन शयनगृहात परत आला. पण तिथे उर्वशी नव्हती. त्याने तिला सगळीकडे शोधले, पण ती कुठेच सापडली नाही. दुःखाने राजाचे भान हरपले. अंगावर वस्त्र घालायलाही तो थांबला नाही. वेड्यासारखा तो तिला शोधत सगळ्या पृथ्वीवर भटकू लागला. भटकत भटकत तो शेवटी कुरुक्षेत्राला आला. तिथे कमळांनी भरलेले एक सरोवर होते. त्यात उर्वशी आणखी चार अप्सरांबरोबर पाण्यात खेळत होती.
पुरूरवा आणि उर्वशी
कमळांच्या सरोवराकाठी
राजा वेड्यासारखा तिच्याकडे धावला. “थांब, माझ्या पत्नी!” तो ओरडला. “माझ्याशी बोल! किती कठोर आहे तुझे मन!” उर्वशी म्हणाली, “महाराज, असे बेभान होऊन मागे धावण्यात काही अर्थ नाही. माझ्या पोटी आपले मूल आहे. आता आपण परत जा. एका वर्षाने इथे या. तेव्हा मी आपल्याला एक मुलगा देईन, आणि एक रात्र आपल्याबरोबर राहीन.” तिच्या वचनाने राजाला धीर आला. वर्ष संपेपर्यंत वाट पाहायला तो आपल्या नगरीत परत गेला. तो गेल्यावर उर्वशी मैत्रिणींकडे वळली. ती म्हणाली, “माझे ज्याच्यावर प्रेम होते तो हाच. इतका दीर्घ काळ मी याच्याबरोबर राहिले.” बाकीच्या अप्सरा म्हणाल्या, “किती देखणा आहे हा! याच्याबरोबर आम्हीसुद्धा कायम सुखाने राहू शकलो असतो.”
पुरूरवा आणि उर्वशी
मुलगा आणि वरदान
वर्ष पूर्ण झाले, तसा राजा सरोवराकाठी परत आला. उर्वशीने त्याला एक मुलगा दिला. त्याचे नाव आयू. ती एक रात्र राजाबरोबर राहिली. पुढे कालांतराने तिला राजापासून आणखी पाच मुलगे होणार होते. मग उर्वशी म्हणाली, “महाराज, गंधर्वांचा माझ्यावर लोभ आहे. माझ्यासाठी ते आपल्याला एक वर देतील. आपल्याला हवे ते त्यांच्याकडे मागा.” पुरूरवा म्हणाला, “राजाला हवे ते सगळे माझ्याकडे आहे. माझे सगळे शत्रू मी जिंकले आहेत. मित्र आहेत, सैन्य आहे, खजिना आहे. मला आणखी एकच गोष्ट हवी आहे. उर्वशी राहते त्याच लोकात मला तिच्याबरोबर कायमचे राहायचे आहे.”
पुरूरवा आणि उर्वशी
अग्नीची भेट
तेव्हा गंधर्वांनी त्याला एक पात्र आणून दिले. त्यात अग्नी धगधगत होता. ते म्हणाले, “हा अग्नी घरी घेऊन जा आणि त्याची पूजा कर. उर्वशी मिळावी अशी प्रार्थना करत यात आहुती दे. म्हणजे तुझी इच्छा पूर्ण होईल.” राजा ते पात्र घेऊन निघाला. पण वाटेत एका रानात तो थांबला. तो मनाशी म्हणाला, “मी किती मूर्ख आहे! मी उर्वशी मागितली, आणि घरी आगीचे पात्र घेऊन चाललो आहे.” त्याने ते पात्र तिथेच रानात ठेवले आणि तो रिकाम्या हाती घरी गेला.
पुरूरवा आणि उर्वशी
अखेर एकत्र
मध्यरात्री राजाला जाग आली. त्याला वाटले, “तो अग्नी तर मला उर्वशीकडे पोहोचवणार होता. आणि मी तो रानात सोडून आलो!” तो घाईघाईने तो आणायला परत गेला. पाहतो तर पात्र नाहीसे झाले होते. त्याच्या जागी एका शमीच्या झाडातून पिंपळाचे कोवळे झाड उगवले होते. राजाला वाटले, “हा तोच अग्नी असणार. फक्त त्याने दुसरे रूप घेतले आहे.” त्याने त्या झाडाचे लाकूड घरी आणले. एक पवित्र मंत्र म्हणत त्याने त्याच्या दोन काठ्या एकमेकांवर घासल्या. लाकडातून अग्नी प्रकट झाला. उर्वशीची प्राप्ती व्हावी, अशी प्रार्थना करत राजाने त्या अग्नीत पुन्हा पुन्हा आहुती दिल्या. गंधर्वांनी वचन दिले होते तसेच झाले. त्या आहुतींच्या बळाने राजा शेवटी गंधर्वांच्या लोकात पोहोचला. तिथे त्याला उर्वशी भेटली. त्यानंतर तो तिच्यापासून कधीच दुरावला नाही. विष्णु पुराण, अंश ४, अध्याय ६ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. भागवत पुराण, स्कंध ९, अध्याय १४ मध्येही ही गोष्ट थोड्या फरकाने येते. अध्यायाच्या सुरुवातीची पुरूरव्याच्या आई-वडिलांची आणि आजी-आजोबांची कथा, उर्वशीची तिसरी अट (ती फक्त तूप खाईल), आणि त्या अग्नीचे तीन पवित्र अग्नींत केलेले विभाजन इथे गाळले आहे. ही गोष्ट प्रथम ऋग्वेदाच्या एका संवाद-सूक्तात (१०.९५) आणि शतपथ ब्राह्मणात (११.५.१) सांगितली आहे.