पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
राजा हरिश्चंद्र
रानातली आर्त हाक
फार पूर्वी अयोध्येत हरिश्चंद्र नावाचा राजा राज्य करत होता. तो सद्गुणी होता. त्याची कीर्ती दूरवर पसरली होती. त्याच्या राज्यात कधी दुष्काळ पडला नाही, की रोगराई आली नाही. जवळच थोर विश्वामित्र ऋषी उग्र तपश्चर्या करत होते. त्या तपाच्या बळावर ते विद्या वश करून घेत होते. विद्या म्हणजे ज्ञानाच्या गूढ शक्ती. आजवर शिवानेसुद्धा त्या वश केल्या नव्हत्या. विद्या विश्वामित्रांना घाबरल्या. रडणाऱ्या बायकांसारख्या त्या आक्रोश करू लागल्या. एके दिवशी राजा एका हरणाचा पाठलाग करत होता. तेवढ्यात त्याला तो आक्रोश ऐकू आला, “आम्हांला वाचवा!” राजाने हरणाचा नाद सोडला. “घाबरू नका!” तो मोठ्याने म्हणाला. “मी राजा असताना अन्याय करण्याची हिंमत कोणाची?”
राजा हरिश्चंद्र
विघ्नराज
ती हाक आणखी एकाने ऐकली होती. तो होता विघ्नराज. विघ्नराज म्हणजे प्रत्येक मोठ्या कार्यात विघ्न आणणारी एक उग्र शक्ती. ऋषींचे काम बिघडवावे, असे त्याला वाटत होते. पण विश्वामित्र त्याच्यापेक्षा कितीतरी बलवान होते. मग त्याची नजर राजावर पडली. त्याने विचार केला, “मी याच्या अंगात शिरतो. याच्याकरवी माझा हेतू साधतो.” तो राजाच्या अंगात शिरला. आणि हरिश्चंद्र रागाने ओरडला, “मी राज्य करत असताना हा अन्याय करणारा दुष्ट कोण? आज माझे बाण त्याला भेदतील. तो कायमचा झोपी जाईल!” विश्वामित्रांनी ते ऐकले आणि त्यांना राग आला. त्यांचा राग पाहताच विद्या नाहीशा झाल्या. राजाने ऋषींना पाहिले. तो पानासारखा थरथर कापू लागला. त्याने जमिनीवर लोटांगण घातले. “मुनिवर, माझा काही वाईट हेतू नव्हता. घाबरलेल्यांचे रक्षण करावे, शत्रूंशी लढावे आणि दान द्यावे, हे राजाचे कर्तव्य आहे. मी फक्त माझे कर्तव्य करत होतो.”
राजा हरिश्चंद्र
राज्याचे दान
“दान कोणाला?” ऋषींनी विचारले. “आधी ब्राह्मणांना, आणि मग सगळ्या गरजूंना.” “मी ब्राह्मण आहे,” विश्वामित्र म्हणाले. “मला दान दे.” हरिश्चंद्राने आनंदाने होकार दिला. “मुनिवर, फक्त सांगा. सोने असो, माझी पत्नी असो, माझा मुलगा असो, माझे प्राण असोत की माझे राज्य असो, ते आपलेच आहे.” “मला मान्य आहे,” विश्वामित्र म्हणाले. “पण आधी तुझ्या राजसूय यज्ञाची दक्षिणा तू मला देणे लागतोस.” राजसूय म्हणजे राजांचा राजा होण्यासाठी राजा करतो तो मोठा यज्ञ. “तीही देईन,” राजा म्हणाला. “आता आपले दान मागा.” “मला सगळी पृथ्वी दे,” ऋषी म्हणाले. “तुझे राज्य, सैन्य आणि खजिना यांच्यासह. तुझी पत्नी, तुझा मुलगा आणि तुझे स्वतःचे शरीर तेवढे तुझ्याकडे ठेव. आणि तू केलेले पुण्यही ठेव. माणूस जाईल तिथे ते त्याच्याबरोबर जाते.” हरिश्चंद्राचा चेहरा शांत होता. त्याने हात जोडले. “तसेच होवो.”
राजा हरिश्चंद्र
अयोध्येबाहेरचा रस्ता
“मग ही भूमी आता माझी,” विश्वामित्र म्हणाले. “अंगावरचे दागिने काढ, वल्कले नेस आणि इथून चालता हो.” तेव्हा हरिश्चंद्र शैब्या राणीला आणि लहानग्या रोहिताश्वाला घेऊन पायी निघाला. विश्वामित्र वाटेत आडवे उभे राहिले. “कुठे निघालास? माझी दक्षिणा अजून दिली नाहीस.” “माझ्याकडे काहीच उरले नाही,” राजा म्हणाला. “थोडे थांबा, मी दक्षिणा देईन.” “किती दिवस?” ऋषींनी विचारले. “लवकर सांग, नाहीतर माझा शाप तुला जाळून टाकेल.” “मला एक महिना द्या,” राजा म्हणाला. “ठीक आहे, जा. पण दिलेला शब्द पाळ.” प्रजा रडत रडत आपल्या राजामागे धावली. “आम्हांलाही बरोबर न्या! आपण जिथे असाल, तेच आमचे घर.” राजाचे मन भरून आले. तो जागीच थांबला. तेवढ्यात विश्वामित्र संतापून पुढे आले. “खोटारड्या! माझे राज्य परत हवे आहे का तुला?” त्यांनी थकलेल्या राणीला आपल्या दंडाने मारले. “मी जातो,” एवढेच हरिश्चंद्र म्हणाला. आणखी एक शब्दही तो बोलला नाही.
राजा हरिश्चंद्र
शेवटचा अर्धा दिवस
शेवटी ते वाराणसीला पोहोचले. ती पवित्र नगरी शिवाची आहे, कोणा माणसाची नाही. विश्वामित्र तिथे वाट पाहत होतेच. “महिना संपला,” ते म्हणाले. “माझी दक्षिणा दे.” “अजून अर्धा दिवस उरला आहे,” राजा म्हणाला. “मग मी परत येतो,” ऋषी म्हणाले. “सूर्य मावळेपर्यंत दक्षिणा दिली नाहीस, तर मी तुला शाप देईन.” राजाला कोणी मित्र नव्हता. जवळ पैसा नव्हता. आणि राजाने भीक मागून जगणे योग्य नव्हते. “त्यापेक्षा स्वतःलाच विकलेले बरे,” त्याने विचार केला. तेव्हा राणी रडत रडत बोलली. “महाराज, आपला शब्द पाळा. शब्द मोडणाऱ्याकडे सगळे पाठ फिरवतात. मी आपल्याला मुलगा दिला आहे. आता मला विका, आणि ब्राह्मणाची दक्षिणा फेडा.” हे ऐकून राजा बेशुद्ध पडला. शुद्धीवर आल्यावर तो आक्रोश करू लागला, “हे मी कसे करू?”
राजा हरिश्चंद्र
राणीची विक्री
शेवटी तो नगरात गेला. अश्रूंनी त्याचा गळा दाटून आला होता. “लोकहो, ऐका! मी राक्षसापेक्षाही क्रूर आहे. मी माझ्या पत्नीला विकतो आहे. तिला दासी म्हणून कोण विकत घेईल?” एक म्हातारा ब्राह्मण पुढे आला. “मी घेतो. माझी बायको नाजूक आहे. तिला घरकाम होत नाही.” त्याने पैसे राजाच्या वल्कलाच्या टोकाला बांधले. मग राणीचे केस धरून तो तिला ओढत घेऊन गेला. लहानगा रोहिताश्व रडत रडत आईमागे धावला. त्याने तिचे वस्त्र घट्ट धरले. ब्राह्मणाने त्याला लाथ मारली, पण त्याने आईचे वस्त्र सोडले नाही. “धनी, या मुलालाही विकत घ्या,” राणीने विनवणी केली. “तो नसेल तर माझा आपल्याला काहीच उपयोग होणार नाही.” तेव्हा ब्राह्मणाने मुलाचेही पैसे दिले. मग तो दोघांना घेऊन गेला.
राजा हरिश्चंद्र
चांडाळाचा दास
विश्वामित्र आले आणि त्यांनी ते पैसे घेतले. “याला तू माझी दक्षिणा म्हणतोस?” ते ओरडले. “संध्याकाळपर्यंत थांबेन. त्यापुढे एक क्षणही नाही.” मग राजा मोठ्याने म्हणाला, “सूर्य मावळायच्या आत मला दास म्हणून कोण विकत घेईल?” तेवढ्यात एक देव वेश बदलून घाईने तिथे आला. तो चांडाळासारखा दिसत होता. स्मशानात काम करणारा, घाण वास मारणारा, गावाबाहेरचा माणूस. हातात कवटी आणि भोवती कुत्री. “मी तुला विकत घेतो,” तो म्हणाला. “चांडाळाचा दास मी कधीच होणार नाही,” राजा म्हणाला. त्याच क्षणी विश्वामित्र तिथे हजर झाले. “याचे पैसे घे आणि माझी दक्षिणा दे. नाहीतर मी तुला शाप देईन.” हरिश्चंद्र त्यांच्या पाया पडला. “त्यापेक्षा मला आपलाच दास करून घ्या!” “मग मी तुला या चांडाळाला विकतो,” ऋषी म्हणाले, “दहा कोटी धनाच्या बदल्यात.” चांडाळाने आनंदाने ते धन दिले. मग काठीने हाकलत तो राजाला घेऊन गेला.
राजा हरिश्चंद्र
स्मशान
राजाच्या नव्या धन्याने त्याला वाराणसीच्या स्मशानात कामाला लावले. प्रत्येक प्रेतामागे कर घ्यायचा, आणि प्रत्येक प्रेतावरचे वस्त्र काढून घ्यायचे, असे त्याचे काम होते. ती जागा भयंकर होती. तिथे कोल्हे ओरडत, गिधाडे घिरट्या घालत, आणि आप्तांचा आक्रोश चालू असे. तिथे राजा वर्षभर राहिला. अंगावर घाण आणि चिंध्या होत्या. केसांच्या जटा झाल्या होत्या, आणि त्यांना राख फासलेली होती. “हाय शैब्ये! हाय माझ्या बाळा!” असा तो आक्रोश करत असे. एकदा थकून तो झोपी गेला. त्याला एक भयंकर स्वप्न पडले. ते बारा वर्षे चालल्यासारखे वाटले. स्वप्नात तो नरकात फेकला गेला. मग कुत्रा, किडा, मासा आणि इतर कितीतरी प्राणी म्हणून तो पुन्हा पुन्हा जन्मला. शेवटी मृत्यूचा देव यम त्याच्याशी बोलला. “विश्वामित्रांचा राग टाळणे कठीण आहे. ते तुझ्या मुलालासुद्धा मृत्यू आणतील. परत जा, आणि उरलेले दुःख सोस. मग तुझे भले होईल.” राजा भीतीने दचकून जागा झाला.
राजा हरिश्चंद्र
मेलेले मूल
मग एक बाई स्मशानात आली. ती रोडावलेली, फिकुटलेली आणि धुळीने माखलेली होती. तिच्या हातात एक लहान मुलगा होता. त्याला साप चावला होता, आणि तो मेला होता. राजा घाईने तिच्याकडे गेला. प्रेतावरचे वस्त्र घ्यायचे, एवढाच विचार त्याच्या मनात होता. त्याने तिला ओळखले नाही, इतकी ती बदलली होती. तिनेही त्याला ओळखले नाही. जटा वाढलेला तो वठलेल्या झाडासारखा दिसत होता. त्याने मुलाकडे पाहिले. “कोण्या राजाच्या मुलाची ही दशा झाली आहे,” त्याच्या मनात आले. “माझा रोहिताश्वही आता नेमका एवढ्याच वयाचा असेल.” “हे दैवा,” ती बाई रडत म्हणाली, “राज्य गेले, बायको आणि मुलगा विकले गेले. हरिश्चंद्र राजाचे तू काय काय केले नाहीस?”
राजा हरिश्चंद्र
चिता
आपले नाव ऐकताच राजाने त्यांना ओळखले. “ही तर माझी शैब्या! हा माझा मुलगा!” असे ओरडून तो बेशुद्ध पडला. मग तिनेही त्याला ओळखले, त्याच्या आवाजावरून आणि चेहऱ्यावरून. दोघे शुद्धीवर आले. मग आपल्यावर काय काय बेतले ते त्यांनी एकमेकांना सांगितले. “आता मला हे सहन होत नाही,” राजा म्हणाला. “मी दास आहे. धन्याच्या परवानगीशिवाय मेलो, तर पुढच्या जन्मीही दासच होईन. तरीसुद्धा मुलगा गमावण्याइतके क्रूर दुसरे काही नाही. मी याच्याबरोबर अग्नीत शिरतो. प्रिये, तू त्या ब्राह्मणाकडे परत जा, आणि त्याची नीट सेवा कर.” “मीही आपल्याबरोबर अग्नीत येईन,” राणी म्हणाली. मग राजाने चिता रचली आणि मुलाला तिच्यावर ठेवले. पत्नीसह तो चितेजवळ उभा राहिला. हात जोडून तो विष्णूचे ध्यान करू लागला.
राजा हरिश्चंद्र
देव आले
त्याच क्षणी सगळे देव घाईने तिथे आले. सर्वांच्या पुढे देवांचा राजा इंद्र आणि धर्म होते. धर्म म्हणजे सदाचाराचा देव. त्यांच्याबरोबर विश्वामित्रही आले. आता त्यांना राजाचा मित्र व्हायचे होते. “घाईने काही करू नकोस,” धर्म म्हणाला. “तुझ्या सहनशीलतेवर आणि सत्यावर मी प्रसन्न झालो आहे.” इंद्राने आकाशातून अमृताचा वर्षाव केला. ते अमृत अकाली मृत्यू दूर करते. मुलगा चितेवरून उठला, धडधाकट आणि सुखरूप. हरिश्चंद्राने त्याला कवेत घेतले. “पत्नी आणि मुलासह स्वर्गात चल,” इंद्र म्हणाला. “मला येता येणार नाही,” राजा म्हणाला. “माझ्या धन्याने मला अजून परवानगी दिलेली नाही.” “तुझा धनी मीच होतो,” धर्म म्हणाला. “तुझ्यावर येणारी संकटे मला आधीच दिसली. म्हणून मीच त्या चांडाळाचे रूप घेतले.”
राजा हरिश्चंद्र
प्रजेशिवाय नाही
“तरीही मी येऊ शकत नाही,” हरिश्चंद्र म्हणाला. “अयोध्येतली माझी प्रजा माझ्यासाठी दुःखात बुडाली आहे. निष्ठावान माणसांना सोडून देणे हे मोठे पाप आहे. तेही आले, तर मी येईन. त्यांच्याबरोबर मी नरकातसुद्धा जाईन. मी जे काही पुण्य केले आहे, त्यात त्यांनाही वाटा मिळू दे.” “तसेच होवो,” इंद्र म्हणाला. असंख्य झगमगते रथ घेऊन तो अयोध्येत उतरला. त्याने प्रजेला स्वर्गात बोलावले. आता विश्वामित्र हरिश्चंद्राचे मित्र झाले होते. अयोध्येत त्यांनी त्याला पुन्हा सिंहासनावर बसवले. त्याच्यानंतर रोहिताश्वाला राज्याभिषेक केला. मग प्रजा आनंदाने, बायका-मुलांसह, आपल्या राजाबरोबर स्वर्गात गेली. मार्कंडेय पुराण, अध्याय ७ आणि ८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. राजाची दया आलेल्या पाच देवांना विश्वामित्रांनी दिलेला शाप, आणि राजाच्या स्वप्नाचा बहुतेक भाग इथे गाळला आहे.