पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
रघुराजा आणि सुवर्णवृष्टी
रिकामा खजिना
दिलीप राजाचा मुलगा रघू कोसल देशावर राज्य करत होता. साकेत ही त्याची राजधानी. नुकताच त्याने विश्वजित नावाचा मोठा यज्ञ केला होता. विश्वजित म्हणजे “सगळ्यांवर विजय”. हा यज्ञ संपताना राजा आपले सर्वस्व दान करतो. रघूनेही तसेच केले होते, आणि त्याचा खजिना रिकामा झाला होता. त्याच वेळी एक तरुण विद्वान राजवाड्यात आला. त्याचे नाव कौत्स. वरतंतू ऋषींकडे त्याचे शिक्षण पूर्ण झाले होते. आता गुरूंना गुरुदक्षिणा द्यायची होती, आणि त्यासाठी काही मागायला तो आला होता. रघू त्याच्या स्वागताला सामोरा गेला. पाहुण्याला सुंदर पात्रातून पाणी द्यायची रीत आहे. पण रघूजवळ सोन्या-चांदीचे एकही भांडे उरले नव्हते. म्हणून तो मातीच्या भांड्यातून पाणी घेऊन आला.
रघुराजा आणि सुवर्णवृष्टी
मातीचे भांडे
रघूने पाहुण्याला आसनावर बसवले आणि त्याच्या गुरूंची खुशाली विचारली. मग तो म्हणाला, “आपले दर्शन झाले, एवढ्याने माझे समाधान होत नाही. मी आपल्यासाठी काय करू, ते सांगा.” कौत्साने मातीच्या भांड्याकडे पाहिले. राजाने सगळे दान केले आहे, हे त्याने ओळखले. त्याची आशा मावळली. तो म्हणाला, “राजा, आमचे सगळे कुशल आहे. पण मी उशिरा आलो, याचे मला वाईट वाटते. आपण सगळी संपत्ती योग्य माणसांना दान केली आहे. आता आपल्याजवळ काहीच उरले नाही. पण ही गरिबी आपल्याला शोभाच आणते. “गुरुदक्षिणा मी दुसरीकडून मिळवायचा प्रयत्न करीन. येतो मी.” असे म्हणून तो जायला उठला.
रघुराजा आणि सुवर्णवृष्टी
गुरुदक्षिणा
राजाने त्याला थांबवले. “हे विद्वाना, आपल्याला गुरूंना काय द्यायचे आहे? आणि किती?” कौत्स म्हणाला, “शिक्षण संपल्यावर मी गुरूंना विचारले, आपल्याला काय दक्षिणा हवी? आधी ते म्हणाले, ‘तू इतकी वर्षे निष्ठेने सेवा केलीस, तीच माझी दक्षिणा.’ पण काहीतरी सांगा, असा मी पुन्हा पुन्हा आग्रह धरला. शेवटी ते रागावले. मी किती गरीब आहे, याचा विचार न करता ते म्हणाले, ‘मग चौदा कोटी आण. मी तुला चौदा विद्या शिकवल्या. प्रत्येक विद्येसाठी एक कोटी.’” चौदा कोटी! ती रक्कम फारच मोठी होती. कौत्स म्हणाला, “आपण तर सर्वस्व दान केले आहे. एवढी मोठी रक्कम मी आपल्याकडे कशी मागू?”
रघुराजा आणि सुवर्णवृष्टी
रघूचे वचन
पण रघूने त्याला जाऊ दिले नाही. तो म्हणाला, “एक विद्वान गुरुदक्षिणेसाठी रघूकडे आला, आणि त्याला ती मागायला दुसऱ्याच्या दारी जावे लागले. असे माझ्याबद्दल बोलले जाणे मला चालणार नाही. “आपण दोन-तीन दिवस माझ्या राजवाड्यात सन्माननीय पाहुणे म्हणून राहा. तेवढ्यात आपल्याला हवे ते मिळवायचा मी प्रयत्न करतो.” राजा कधीच शब्द मोडत नाही, हे कौत्साला ठाऊक होते. त्याने आनंदाने होकार दिला. पण पृथ्वीवरचे धन रघूने आधीच घेऊन संपवले होते. म्हणून कुबेराकडून हवे ते घ्यायचे, असे त्याने ठरवले. कुबेर म्हणजे धनाचा देव. तो कैलास पर्वतावर राहत असे.
रघुराजा आणि सुवर्णवृष्टी
मोहिमेच्या आदल्या रात्री
रघूने कुबेराला लढाईत जिंकायचे ठरवले. त्याच्या लेखी कुबेर म्हणजे शेजारचा एखादा राजाच होता. कैलासही काही आवाक्याबाहेर नव्हता. रघूचा रथ समुद्र ओलांडू शकत होता, पर्वत पार करू शकत होता, आकाशातूनही धावू शकत होता. वाऱ्याने ढग जावा तसा तो जाई. वाटेत त्याला काहीही अडवू शकत नसे. ही शक्ती त्याला वसिष्ठ ऋषींच्या मंत्रांमुळे आणि मंत्रलेल्या पाण्यामुळे मिळाली होती. त्या संध्याकाळी रघूने रथात शस्त्रे भरून घेतली. पहाट होताच निघता यावे, म्हणून तो रथातच झोपला.
रघुराजा आणि सुवर्णवृष्टी
सोन्याचा पाऊस
सकाळी रघू निघणार, इतक्यात खजिन्याचे रक्षक त्याच्याकडे आले. ते आश्चर्याने थक्क झाले होते. ते म्हणाले, “महाराज, आकाशातून सोन्याचा पाऊस पडला आहे! तो नेमका खजिन्याच्या मधोमध पडला आहे.” तो पाऊस कुबेरानेच पाठवला होता. ज्याच्यावर रघू चढाई करणार होता, त्यानेच. आता मोहिमेची गरजच उरली नाही. रघूने तो सगळा झळाळता ढीग कौत्साला दिला. तो ढीग असा दिसत होता, जणू वज्राच्या घावाने सोन्याच्या मेरू पर्वताचे एक शिखरच तुटून पडले आहे. आता दोघांचे जमेना. कौत्स म्हणे, गुरुदक्षिणेपेक्षा एक कणही जास्त नको. रघू म्हणे, मागितले त्याहून अधिक घ्या.
रघुराजा आणि सुवर्णवृष्टी
दोघांचे कौतुक
साकेतचे लोक हे पाहत होते. त्यांनी दोघांचेही कौतुक केले. गरजेपेक्षा जास्त न घेणाऱ्या विद्वानाचे, आणि मागितले त्याहून अधिक देणाऱ्या राजाचेही. मग कौत्स ते सोने घेऊन निघाला. ते इतके होते, की ते वाहून न्यायला उंट आणि घोड्या मिळून शंभर जनावरे लागली. तो निघण्याआधी रघूने त्याला वाकून नमस्कार केला. कौत्साने त्याला हाताने स्पर्श करून आशीर्वाद दिला. तो म्हणाला, “चांगल्या राजाला पृथ्वी आपले धन देते, यात नवल नाही. पण आपले सामर्थ्य मात्र कळण्यापलीकडचे आहे. आपल्यासाठी प्रत्यक्ष स्वर्गानेही स्वतःचे धन ओतले.”
रघुराजा आणि सुवर्णवृष्टी
राजाला पुत्र
कौत्स पुढे म्हणाला, “आपल्याजवळ नाही, असा कोणताच आशीर्वाद मी आपल्याला देऊ शकत नाही. फक्त एक सोडून. आपल्या वडिलांना जसे आपण लाभलात, तसाच आपल्यालाही आपल्यासारखा गुणी मुलगा होवो.” एवढे बोलून तो आपल्या गुरूंकडे परत गेला. ज्या गुरुदक्षिणेसाठी आला होता, ती त्याच्याबरोबर होती. रघूने आपला शब्द पाळला होता. काही काळातच राणीला मुलगा झाला. तो पहाटेच्या ब्राह्म मुहूर्तावर जन्मला. ही वेळ सृष्टीचा कर्ता ब्रह्मदेव याची मानली जाते. ब्रह्मदेवाचे एक नाव अज, म्हणजे “ज्याला जन्म नाही असा”. म्हणून रघूने मुलाचे नाव अज ठेवले. कालिदासाच्या रघुवंश या काव्यातील सर्ग ५, श्लोक १ ते ३६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. पुढच्या परंपरेत ही गोष्ट दसऱ्याशी जोडली गेली; त्या दिवशी लोक आपट्याची पाने “सोने” म्हणून एकमेकांना देतात. ही प्रथा कालिदासाच्या काव्यात नाही.