पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
रंतिदेव
सर्वस्व देणारा राजा
फार पूर्वी रंतिदेव नावाचा एक राजा होता. त्याच्या चांगुलपणाची गाणी लोक आजही गातात. रंतिदेवाने स्वतःसाठी कधीच काही ठेवले नाही. जे हाती येई ते तो देऊन टाकी. दैवाने जे मिळेल त्यावरच तो जगे. शेवटी त्याच्याजवळ काहीच उरले नाही. तरीही तो शांत होता, स्थिर होता. त्याच्या कुटुंबानेही त्याच्या दारिद्र्यात वाटा घेतला. त्याच्याबरोबर तेही हाल सोसत राहिले. एकदा असे झाले, की अठ्ठेचाळीस दिवस राजाला खायला अन्नाचा कण मिळाला नाही. प्यायला पाणीसुद्धा मिळाले नाही. भुकेने आणि तहानेने राजा आणि त्याचे कुटुंब थरथर कापत होते.
रंतिदेव
अठ्ठेचाळीस दिवस
मग एकोणपन्नासाव्या दिवशी सकाळी अखेर त्यांना अन्न मिळाले. तूप होते, खीर होती, गव्हाचे एक गोड पक्वान्न होते, आणि पाणी होते. राजा जेवायला बसणार, तेवढ्यात एक पाहुणा आला. तो एक ब्राह्मण होता. रंतिदेवाने त्याचे आदराने स्वागत केले. राजा विष्णूचा भक्त होता. प्रत्येक जीवात राजाला विष्णूच दिसे. म्हणून त्याने आनंदाने आपल्या अन्नातला वाटा पाहुण्याला वाढला. ब्राह्मण जेवला आणि आपल्या वाटेने निघून गेला.
रंतिदेव
आणखी पाहुणे
उरलेले अन्न राजाने कुटुंबात वाटले. आपल्यासाठी एक वाटा ठेवला. तो घास घेणार, तोच दुसरा पाहुणा आला. तो एक कष्टकरी माणूस होता. विष्णूचे स्मरण करून राजाने आपल्या वाट्यातले अन्न त्याला दिले. तो माणूस गेला, तसा तिसरा पाहुणा आला. त्याच्याभोवती कुत्र्यांचा घोळका होता. तो म्हणाला, “महाराज, मला आणि माझ्या कुत्र्यांना काहीतरी खायला द्या. आम्ही भुकेले आहोत.” रंतिदेवाने त्याचाही मान राखला. उरलेले सगळे अन्न त्याने त्याला देऊन टाकले. मग त्याने त्या कुत्र्यांना आणि त्यांच्या मालकाला नमस्कार केला.
रंतिदेव
पाण्याचा शेवटचा घोट
आता फक्त पाणी उरले होते. तेही एकाच माणसाला पुरेल इतकेच. राजा तहानेने व्याकूळ झाला होता. जीव जायची वेळ आली होती. पाणी प्यायला त्याने ते उचलले. तेवढ्यात एक माणूस त्याच्याजवळ आला. समाज ज्यांना अपवित्र म्हणून दूर ठेवी, अशांपैकी तो एक होता. थकव्याने त्याचा आवाज क्षीण झाला होता. “मला पाणी द्या हो,” तो विनवू लागला. “माझ्यासारख्या अभाग्याला थोडेसे पाणी द्या.” त्याचा तो केविलवाणा आवाज राजाने ऐकला. राजाचे हृदय करुणेने भरून आले. तो अमृतासारख्या गोड शब्दांत बोलला.
रंतिदेव
राजाचे मागणे
रंतिदेव म्हणाला, “अद्भुत सिद्धींनी भरलेला सर्वोच्च स्वर्ग मी ईश्वराकडे मागत नाही. जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सुटका व्हावी, असेही मी मागत नाही. “मी एवढेच मागतो. सगळ्या जीवांच्या अंतरात मी राहावे, आणि त्यांचे दुःख मी भोगावे. म्हणजे ते सगळे दुःखातून मुक्त होतील. “या बिचाऱ्याला जगायचे आहे. हे पाणी म्हणजे त्याचा जीव आहे. हे पाणी त्याला दिले, की माझी भूक आणि तहान, माझा थकवा, माझे दुःख आणि माझी निराशा, या सगळ्यांतून मी मुक्त होतो.”
रंतिदेव
काहीच मागणे नाही
आणि स्वतः तहानेने मरणाच्या दारात असतानाही, त्या दयाळू राजाने ते पाणी त्या अनोळखी माणसाला दिले. त्याच क्षणी तिन्ही लोकांवर सत्ता चालवणारे थोर देव रंतिदेवासमोर प्रकट झाले. लोकांना त्यांनी मागितलेले फळ देणारे हेच ते देव. रंतिदेवाने त्यांना नमस्कार केला. पण त्याने त्यांच्याकडे काहीच मागितले नाही. त्याला स्वतःसाठी काहीच नको होते. त्याचे मन प्रेमाने फक्त विष्णूवर जडले होते. जगातली दुसरी कोणतीच गोष्ट त्याला बांधून ठेवू शकत नव्हती. आणि रंतिदेवाच्या मागून चालणारे सगळे लोकही, त्याच्या सहवासाने, त्याच्यासारखेच विष्णूवर प्रेम करू लागले. भागवत पुराण, स्कंध ९, अध्याय २१ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. त्या अध्यायात गोष्टीच्या आधी आणि नंतर येणाऱ्या राजांच्या याद्या इथे गाळल्या आहेत. मूळ ग्रंथात दुसऱ्या पाहुण्याला शूद्र आणि शेवटच्या पाहुण्याला पुल्कस म्हटले आहे. जुन्या समाजव्यवस्थेत हे दोघेही सगळ्यात खालच्या स्तरातले मानले जात.