पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
रुरू आणि प्रमद्वरा
नदीकाठचे बाळ
फार पूर्वीची गोष्ट. मेनका नावाच्या अप्सरेला गंधर्वांच्या राजापासून एक मुलगी झाली. गंधर्व म्हणजे स्वर्गातले गायक. मेनकेने ते तान्हे बाळ एका नदीच्या काठावर ठेवले, आणि ती निघून गेली. जवळच एका ऋषींचा आश्रम होता. ते बाळ एकटेच पडलेले त्यांना दिसले. त्यांना दया आली. त्यांनी तिला घरी आणले आणि पोटच्या मुलीसारखे वाढवले. ती मोठी झाली, तशी गुणांत आणि रूपात सगळ्या मुलींपेक्षा सरस ठरली. म्हणून त्यांनी तिचे नाव प्रमद्वरा ठेवले. प्रमद्वरा म्हणजे “स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ”. रुरू हा दुसऱ्या एका ऋषींचा मुलगा. त्याने तिला आश्रमात पाहिले, आणि तो तिच्या प्रेमात पडला. रुरूच्या वडिलांनी त्या ऋषींकडे तिच्यासाठी मागणी घातली. ऋषींनी होकार दिला. लग्नाचा दिवस ठरला.
रुरू आणि प्रमद्वरा
गवतातला साप
लग्नाला काही दिवस उरले होते. प्रमद्वरा मैत्रिणींबरोबर खेळत होती. तिच्या वाटेत एक साप वेटोळे घालून पडला होता. तो तिला दिसला नाही, आणि तिचा पाय त्याच्यावर पडला. सापाने लगेच डंख मारला. त्याचे दात तिच्या अंगात रुतले. ती बेशुद्ध होऊन जमिनीवर कोसळली. तिचा रंग उतरला, केस विस्कटून पसरले. तिला वाढवणारे ऋषी आणि वनातले इतर ऋषी तिच्याभोवती जमले. रुरू आणि त्याचे वडीलही आले. ती झोपल्यासारखी निश्चल पडली होती. जिवंतपणी होती त्याहूनही मरणात ती सुंदर दिसत होती. सगळे तिच्याभोवती बसून रडू लागले. पण रुरूला ते सहन झाले नाही. तो सगळ्यांना सोडून एकटाच दूर निघून गेला.
रुरू आणि प्रमद्वरा
रुरूचा शोक
घनदाट वनात जाऊन रुरू दुःखाने मोठमोठ्याने आक्रोश करू लागला. तो म्हणाला, “माझी प्रिया उघड्या जमिनीवर पडली आहे. मी कधी गरजूंना दान दिले असेल, तप केले असेल, वडीलधाऱ्यांचा मान राखला असेल, तर त्या पुण्याने ती पुन्हा जिवंत होवो. मी आयुष्यभर व्रते पाळली असतील, तर प्रमद्वरा उठून उभी राहो.” तो रडत असतानाच देवांचा एक दूत त्याच्यापुढे प्रकट झाला. दूत म्हणाला, “रुरू, तुझे हे बोलणे व्यर्थ आहे. ज्याचे पृथ्वीवरचे दिवस संपले, त्याला कोणीही परत आणू शकत नाही. या मुलीचे दिवस संपले आहेत. “पण तिला परत आणायचा एक उपाय देवांनी ठेवला आहे. देव सांगतात तसे तू केलेस, तर ती तुला परत मिळेल.”
रुरू आणि प्रमद्वरा
अर्धे आयुष्य
रुरू म्हणाला, “देवांची काय इच्छा आहे ते सांगा. मी ते करीन. फक्त या दुःखातून मला सोडवा.” दूत म्हणाला, “तुझे अर्धे आयुष्य तुझ्या वधूला दे. मग प्रमद्वरा उठेल.” “मी ते आनंदाने देतो,” रुरू म्हणाला. “माझी प्रिया पुन्हा उठू दे, पूर्वीसारखीच सुंदर.” मग मुलीचा पिता, गंधर्वांचा राजा, दूताबरोबर धर्मराजाकडे गेला. धर्मराज म्हणजे मेलेल्यांचा न्याय करणारा राजा. रुरूचे अर्धे आयुष्य घेऊन प्रमद्वरेला उठू द्यावे, अशी त्यांनी विनंती केली. धर्मराजाने ती मान्य केली. त्याच क्षणी प्रमद्वरा उठली, जणू ती नुसती झोपली होती. रुरूने खरोखरच तिच्यासाठी आपले अर्धे आयुष्य दिले होते. त्यामुळे त्याचे स्वतःचे आयुष्य तेवढे कमी झाले.
रुरू आणि प्रमद्वरा
सापांविरुद्ध प्रतिज्ञा
एका शुभ दिवशी दोघांच्या वडिलांनी सगळे विधी करून त्यांचे लग्न लावले. रुरू आणि प्रमद्वरा एकमेकांवर जीव लावून संसार करू लागले. पण आपल्या पत्नीला सापाने डंख मारला होता. म्हणून रुरूने सापांची सगळी जात नष्ट करायची प्रतिज्ञा केली. साप दिसला की त्याचा संताप उफाळून येई. हाती असेल त्या शस्त्राने तो सापाला ठार मारी. एके दिवशी एका मोठ्या वनात त्याला एक म्हातारा साप जमिनीवर लांब पसरून पडलेला दिसला. तो डुंडुभ होता. डुंडुभ म्हणजे बिनविषारी सापाची एक जात. त्याला मारायला रुरूने आपली काठी उगारली. साप म्हणाला, “मी तुझे काहीच वाईट केले नाही. मग तू मला का मारतोस?”
रुरू आणि प्रमद्वरा
बिनविषारी साप
रुरू म्हणाला, “मला प्राणाहून प्रिय असलेल्या माझ्या पत्नीला एका सापाने डंख मारला. म्हणून दिसेल तो साप मारायची मी प्रतिज्ञा केली आहे. तुला मेलेच पाहिजे.” डुंडुभ म्हणाला, “माणसांना डसणारे साप वेगळ्या जातीचे असतात. आम्ही दिसायला त्यांच्यासारखे असलो, तरी आमच्यात विष नसते. चुकून आम्हांला मारू नकोस.” रुरूने पाहिले, तो जीव भीतीने थरथर कापत होता. त्याने काठी खाली घेतली. “सर्पा, तू कोण आहेस?” त्याने हळुवारपणे विचारले. “तुझी अशी अवस्था कशी झाली?” डुंडुभ म्हणाला, “पूर्वी मी एक ऋषी होतो. एका शापामुळे मी साप झालो.”
रुरू आणि प्रमद्वरा
गवताचा साप
डुंडुभ सांगू लागला, “माझा एक मित्र होता. तोही ऋषीच होता, पण फार रागीट. एके दिवशी तो यज्ञाच्या अग्नीत आहुती देत होता. तेव्हा मी गंमत म्हणून गवताचा एक साप बनवला आणि त्याला घाबरवले. तो बेशुद्ध पडला. “शुद्धीवर आला, तेव्हा तो रागाने पेटला होता. तो म्हणाला, ‘बिनविषारी सापाने तू मला घाबरवलेस. म्हणून माझ्या शापाने तू बिनविषारी साप होशील.’ “मी त्याची गयावया करून क्षमा मागितली. मी म्हणालो, ‘ती केवळ गंमत होती. तुझा शाप परत घे.’ “त्याचे मन द्रवले. पण तो म्हणाला, ‘माझे शब्द खरे होणारच. पण रुरू भेटला की तू मुक्त होशील.’ तो रुरू म्हणजे तूच.”
रुरू आणि प्रमद्वरा
अखेर मुक्ती
असे बोलत असतानाच ते ऋषी सापाचे शरीर सोडून बाहेर आले. आपल्या मूळच्या तेजस्वी रूपात ते उभे राहिले. ते म्हणाले, “रुरू, दुसऱ्यांचे प्राण वाचवणे हा सगळ्यांत श्रेष्ठ धर्म आहे. तू ब्राह्मण आहेस. विद्या आणि प्रार्थना यांसाठीच तुझा जन्म. ब्राह्मणाने सौम्य असावे, क्षमाशील असावे. त्याने कोणत्याही जिवाचा प्राण घेऊ नये. शिक्षा करणे हे राजांचे आणि क्षत्रियांचे काम आहे, तुझे नव्हे.” मग ऋषींनी सांगितले, फार पूर्वी एका राजाने मोठा यज्ञ करून सगळे साप नष्ट करायचा प्रयत्न केला होता. पण दुसऱ्या एका ऋषींनी सापांना वाचवले होते. “ते कसे वाचले, ते मला सांगा,” रुरू म्हणाला. “ते तू विद्वानांकडून ऐकशील,” ऋषी म्हणाले. आणि ते अदृश्य झाले.
रुरू आणि प्रमद्वरा
सापांची सुटका
रुरूने सगळे वन पालथे घातले, पण ते ऋषी त्याला कुठेच सापडले नाहीत. शेवटी थकून तो जमिनीवर कोसळला. तिथे पडल्या पडल्या ऋषींचे शब्द त्याच्या मनात घोळत राहिले. तो फार अस्वस्थ झाला. मग तो उठला आणि घरी गेला. घरी त्याने वडिलांना विचारले, पूर्वी साप कसे वाचले होते? आणि वडिलांनी त्याला ती सगळी गोष्ट सांगितली. दिसेल तो साप मारायची प्रतिज्ञा रुरूने एकेकाळी केली होती. आता मात्र त्याला सापांच्या सुटकेचीच गोष्ट ऐकायची होती. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ८ ते १२ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मूळ ग्रंथात ती सौती हा सूत सांगतो. इथे ऋषींची नावे गाळली आहेत. सापांचा नाश करू पाहणारा राजा जनमेजय आणि त्यांना वाचवणारा ऋषी आस्तीक यांचीही नावे गाळली आहेत. त्यांचीच गोष्ट रुरूच्या वडिलांनी सांगितली. सुरुवातीला नाव आलेला रुरूचा मुलगा शुनक यालाही इथे वगळले आहे.