पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
सावित्री आणि सत्यवान
देवीचे वरदान
फार पूर्वी मद्र देशात अश्वपती नावाचा राजा होता. तो सज्जन आणि उदार होता. पण त्याला मूलबाळ नव्हते. वय वाढू लागले, तसे त्याला याचे फार दुःख होऊ लागले. म्हणून मूल व्हावे यासाठी त्याने कठोर व्रते घेतली. तो दिवसातून एकदाच, थोडेसे खाई. रोज तो यज्ञाच्या अग्नीत आहुती देई आणि सावित्री देवीची प्रार्थना करी. अठरा वर्षे त्याने ही व्रते पाळली. मग देवी प्रसन्न झाली. ती अग्नीतून साक्षात प्रकट झाली. “वर माग,” ती म्हणाली. “मला पुष्कळ मुलगे होऊ देत,” राजा म्हणाला. “तुला लवकरच एक मुलगी होईल. ती फार तेजस्वी असेल,” देवी म्हणाली. “ब्रह्मदेवानेच असे ठरवले आहे. एक शब्दही न बोलता हे स्वीकार.” एवढे सांगून ती अंतर्धान पावली.
सावित्री आणि सत्यवान
मागणी नसलेली राजकन्या
काही काळाने थोरल्या राणीला मुलगी झाली. तिचे डोळे कमळासारखे होते. सावित्री देवीने दिलेली ती देणगी होती. म्हणून तिचेही नाव सावित्रीच ठेवले. ती मोठी झाली. सोन्याच्या मूर्तीसारखी सुंदर दिसू लागली. पण तिचे तेज इतके होते की तिला मागणी घालायची कोणाचीच हिंमत होईना. त्यामुळे तिचा पिता उदास झाला. “बाळ, आता तुझ्या लग्नाची वेळ झाली,” राजा म्हणाला. “तरी कोणी तुला मागणी घालत नाही. जो पिता मुलीचे लग्न करून देत नाही, त्याला लोक दोष देतात. म्हणून तूच जा. तुला शोभेल असा पती शोध. आणि कोणाला निवडलेस ते मला येऊन सांग.” मग सावित्री सोन्याच्या रथात बसून निघाली. वडिलांचे वृद्ध मंत्री तिच्याबरोबर होते. जिथे ऋषिमुनी आणि राजर्षी राहत होते, अशा वनांमधून ती फिरली.
सावित्री आणि सत्यवान
सावित्रीची निवड
ती घरी परतली, तेव्हा तिचा पिता देवर्षी नारदांबरोबर बसला होता. सावित्रीने दोघांना नमस्कार केला. “सांग, तू कोणाला निवडलेस?” अश्वपती राजाने विचारले. “शाल्व देशात द्युमत्सेन नावाचा एक चांगला राजा होता,” ती म्हणाली. “तो आंधळा झाला. मग एका जुन्या शत्रूने त्याचे राज्य बळकावले. तेव्हा तो पत्नीला आणि तान्ह्या मुलाला घेऊन वनात राहायला गेला. तो मुलगा आश्रमातच मोठा झाला आहे. मी मनाने त्यालाच वरले आहे.” “अरेरे!” नारद म्हणाले. “हिने नकळत सत्यवानाला निवडले आहे. ही फार मोठी चूक झाली.” “तो चांगला नाही का?” पित्याने विचारले. “तो शूर, बुद्धिमान, उदार आणि देखणा आहे,” नारद म्हणाले. “तो सत्यवचनी, सहनशील आणि नम्रही आहे.”
सावित्री आणि सत्यवान
नारदांचा इशारा
“मग त्याच्यात दोष काय?” राजाने विचारले. “एकच दोष आहे,” नारद म्हणाले. “पण तो त्याच्या सगळ्या गुणांवर भारी आहे. आजपासून एका वर्षाने सत्यवान मरणार आहे.” राजा मुलीकडे वळला. “सावित्री, जा. दुसरा कोणी निवड.” “माणूस एकदाच मरतो,” सावित्री म्हणाली. “कन्यादान एकदाच होते. आयुष्य मोठे असो की थोडे, मी एकदा पती निवडला आहे. दुसऱ्यांदा निवडणार नाही. माझा निश्चय झाला आहे.” “हिचे मन डळमळणार नाही,” नारद म्हणाले. “आणि सत्यवानासारखे गुण दुसऱ्या कोणातही नाहीत. या लग्नाला माझा आशीर्वाद आहे.” मग ते आकाशात उडाले आणि दिसेनासे झाले.
सावित्री आणि सत्यवान
वनातले लग्न
अश्वपती राजा मुलीला घेऊन वनात गेला. तिथे त्याला सत्यवानाचा पिता द्युमत्सेन भेटला. तो आंधळा राजा एका झाडाखाली गवताच्या चटईवर बसला होता. सावित्रीला आपली सून करून घ्यावे, अशी अश्वपतीने त्याला विनंती केली. “आम्ही राज्य गमावले आहे. आम्ही तपस्व्यांसारखे राहतो,” द्युमत्सेन म्हणाला. “हे कष्टाचे आयुष्य तिला कसे सोसवेल?” “सुख-दुःख येतात आणि जातात, हे तिला ठाऊक आहे,” अश्वपती म्हणाला. “मी हे मनाशी पक्के ठरवले आहे.” “राज्य जाण्यापूर्वी मीसुद्धा याच सोयरिकीची आशा धरली होती,” द्युमत्सेन म्हणाला. “आज ती पूर्ण होऊ दे.” अशा रीतीने सावित्री आणि सत्यवान यांचे लग्न झाले. दोघांनाही आनंद झाला. वडील परत गेल्यावर सावित्रीने अंगावरचे दागिने उतरवले. तपस्व्यांसारखी वल्कले नेसली. पतीची आणि सासू-सासऱ्यांची ती प्रेमाने सेवा करू लागली. पण दिवस-रात्र तिला नारदांचे शब्द आठवत होते.
सावित्री आणि सत्यवान
उपवास
सावित्री दिवस मोजत होती. चारच दिवस उरले, तेव्हा तिने तीन दिवस आणि तीन रात्री उपवासाचे व्रत सुरू केले. त्यात ती अन्नपाणी काहीच घेत नव्हती. तिचा सासरा द्युमत्सेन काळजीत पडला. “मुली, हे व्रत फार कठीण आहे.” “बाबा, काळजी करू नका,” ती म्हणाली. “मी हे पाळू शकेन.” ती लाकडी बाहुलीसारखी रोड झाली. चौथी सकाळ उजाडली. “आजच तो दिवस,” तिने मनात म्हटले. तिने अग्नीत आहुती दिली आणि वडीलधाऱ्यांना नमस्कार केला. तपस्व्यांनी तिला आशीर्वाद दिला, “अखंड सौभाग्यवती हो.” “तसेच होवो,” तिने मनातल्या मनात म्हटले. “तुझे व्रत पूर्ण झाले,” सत्यवानाचे आई-वडील म्हणाले. “आता जेवून घे.” “सूर्य मावळल्यावर जेवेन,” सावित्री म्हणाली. तेवढ्यात सत्यवान कुऱ्हाड घेऊन वनात जायला निघाला. “मीही आपल्याबरोबर येते,” सावित्री म्हणाली. “आज आपल्यापासून दूर राहणे मला सहन होणार नाही.”
सावित्री आणि सत्यवान
वनात
“तू कधी वनात गेली नाहीस,” सत्यवान म्हणाला. “आणि उपवासाने तू अशक्त झाली आहेस.” “मी थकलेली नाही,” ती म्हणाली. “मला अडवू नका.” “मग माझ्या आई-वडिलांची परवानगी घे,” तो म्हणाला. सावित्रीने त्यांना विचारले. तिच्या आंधळ्या सासऱ्याने होकार दिला. “इतक्या दिवसांत तिने आपल्याकडे कधी काहीच मागितले नाही. तिला जाऊ दे.” अशी सावित्री पतीबरोबर निघाली. वरून ती हसत होती, पण आतून तिचे काळीज तुटत होते. “बघ, या नद्या, ही फुललेली झाडे,” सत्यवान म्हणाला. पण सावित्रीचे डोळे फक्त त्याच्यावर होते. त्याने आपली पिशवी फळांनी भरली. मग तो लाकडे तोडू लागला. लवकरच तो घामाने निथळू लागला. त्याचे डोके दुखू लागले. “डोक्यात जणू बाण टोचत आहेत,” तो म्हणाला. “मला पडून राहायला हवे.”
सावित्री आणि सत्यवान
यमराज
सावित्री जमिनीवर बसली. तिने त्याचे डोके आपल्या मांडीवर घेतले. तेवढ्यात तिला त्याच्याजवळ एक अनोळखी पुरुष उभा दिसला. तो उंच आणि सावळा होता. त्याचे डोळे लाल होते, आणि डोक्यावर मुकुट होता. त्याने तांबडे वस्त्र नेसले होते. हातात पाश होता. तो एकटक सत्यवानाकडे पाहत होता. सावित्रीने पतीचे डोके हळूच खाली ठेवले. ती थरथरत उभी राहिली. “आपण कोणी देव असावेत. आपण कोण?” “मी यम, मृत्यूचा देव,” तो म्हणाला. “सत्यवानाचे आयुष्य संपले आहे. त्याला न्यायला मी आलो आहे.” “माणसांना न्यायला आपले दूत येतात, असे मी ऐकले होते,” सावित्री म्हणाली. “दूतांनी न्यावे इतका साधा तो नाही. तो फार पुण्यवान आहे,” यम म्हणाला. “म्हणून मी स्वतः आलो.” मग त्याने सत्यवानाच्या शरीरातून त्याचा जीव ओढून काढला. तो अंगठ्याएवढाच होता. यमाने तो आपल्या पाशात बांधला आणि दक्षिणेकडे चालू लागला.
सावित्री आणि सत्यवान
यमामागे
सावित्री त्याच्या मागोमाग चालू लागली. “परत जा,” यम म्हणाला. “त्याचे अंत्यसंस्कार कर. यापुढे तुला येता येणार नाही.” “माझ्या पतीला जिथे नेले जाईल, तिथे मीही जाईन,” सावित्री म्हणाली. “ज्ञानी लोक म्हणतात, सात पावले बरोबर चालले की दोघे मित्र होतात. म्हणून मित्र या नात्याने मला बोलू द्या. काय योग्य ते जाणणे, हाच खरा चांगुलपणा.” यम प्रसन्न झाला. “वर माग. पतीचे प्राण सोडून काहीही माग.” “माझ्या सासऱ्यांना पुन्हा दिसू दे,” ती म्हणाली, “आणि त्यांना बळ येऊ दे.” “तसेच होईल. आता परत जा,” यम म्हणाला. “पतीच्या सोबत असताना मी कशी थकेन?” सावित्री म्हणाली. “सज्जनाची एकदा भेट झाली तरी ते भाग्य असते. त्याच्याशी मैत्री झाली, तर त्याहून मोठे भाग्य.” यमाने पुन्हा वर देऊ केला, सत्यवानाचे प्राण सोडून काहीही. तेव्हा द्युमत्सेनाला त्याचे राज्य परत मिळावे, असा वर तिने मागितला.
सावित्री आणि सत्यवान
शेवटचा वर
तरीही ती मागे चालतच राहिली. “सज्जन कोणत्याही जिवाला दुखवत नाहीत. ना मनाने, ना शब्दाने, ना कृतीने,” ती म्हणाली. “शरण आलेल्या शत्रूवरसुद्धा ते दया करतात.” “तहानलेल्याला पाणी मिळावे, तसे तुझे बोल आहेत,” यम म्हणाला. आपल्या वडिलांना शंभर मुलगे व्हावेत, असा तिसरा वर तिने मागितला. चौथ्या वरात तिने सत्यवानापासून स्वतःला शंभर बलवान मुलगे मागितले. “तथास्तु,” यम म्हणाला. “आता परत जा.” “सज्जन दुसऱ्यांचे भले करतात, आणि बदल्यात काहीच मागत नाहीत,” सावित्री म्हणाली. “तू जितकी बोलतेस, तितका माझा तुझ्याबद्दलचा आदर वाढतो,” यम म्हणाला. “आणखी एक वर माग. ज्याला तोड नाही असा वर.” “आपण मला शंभर मुलग्यांचे वचन दिले आहे,” सावित्री म्हणाली. “आणि तरी माझ्या पतीला नेत आहात. त्यांच्याशिवाय मला कोणतेही सुख नको, स्वर्गही नको. सत्यवानाला जीवदान द्या, म्हणजे आपले वचन खरे होईल.”
सावित्री आणि सत्यवान
मृत्यूतून परत
“तथास्तु,” यम म्हणाला, आणि त्याने आपला पाश सोडला. “तुझा पती मुक्त आहे. तो तुझ्याबरोबर चारशे वर्षे जगेल.” मग तो आपल्या वाटेने निघून गेला. सावित्री परत आली. तिथे सत्यवानाचे शरीर निस्तेज, निश्चल पडले होते. ती खाली बसली आणि तिने त्याचे डोके मांडीवर घेतले. मग तो शुद्धीवर आला. दूरच्या प्रवासातून घरी परतावे, तसे त्याने तिच्याकडे पाहिले. “मी किती वेळ झोपलो! तू मला का उठवले नाहीस? मला ओढत नेणारा तो सावळा पुरुष कुठे गेला?” “यम निघून गेला,” सावित्री म्हणाली. “रात्र खूप झाली आहे. उद्या मी आपल्याला सगळे सांगेन.” सत्यवानाला आई-वडिलांची ओढ लागली. “मी दिसलो नाही तर ते कासावीस होतील. चल, घरी जाऊ.” मग सावित्रीने त्याची पिशवी एका झाडाला टांगली. कुऱ्हाड हातात घेतली, आणि त्याला आधार देत चालू लागली. चांदण्यात त्याला वाट सापडली, आणि दोघे घाईघाईने घरी निघाले.
सावित्री आणि सत्यवान
राज्य परत मिळाले
ती सगळी रात्र द्युमत्सेन आपल्या मुलाला शोधत होता. आता त्याला पुन्हा दिसू लागले होते. तो आणि त्याची पत्नी रानात धावत होते. धावता धावता त्यांचे पाय रक्ताळले. तपस्व्यांनी त्यांना आश्रमात परत आणले आणि धीर दिला. “सावित्री इतकी पुण्यवान आहे,” ते म्हणाले. “सत्यवान नक्की जिवंत असेल.” तेवढ्यात सत्यवान आणि सावित्री आले. सगळ्यांना खूप आनंद झाला. सावित्रीने सगळे सांगितले. नारदांचे भाकीत, यमाची भेट आणि यमाने दिलेले पाच वर. दुसऱ्या दिवशी सकाळी शाल्व देशातून लोकांचा मोठा घोळका आला. द्युमत्सेनाच्या शत्रूला त्याच्याच मंत्र्याने ठार मारले होते. “परत चला आणि आमचे राजे व्हा,” ते म्हणाले, “आपल्याला दिसो वा न दिसो.” पण त्यांनी पाहिले, तर राजाला दिसत होते. आश्चर्याने त्यांनी त्याला नमस्कार केला. अशा रीतीने द्युमत्सेनाचा पुन्हा राज्याभिषेक झाला. सत्यवान युवराज झाला. पुढे सावित्रीला शंभर मुलगे झाले, आणि तिच्या वडिलांनाही शंभर मुलगे झाले. महाभारत, वनपर्व, विभाग २९१ ते २९७ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे मार्कंडेय ऋषी ही गोष्ट युधिष्ठिराला सांगतात. सावित्रीने यमाला सांगितलेले ज्ञानाचे लांब बोल इथे थोडक्यात दिले आहेत.