पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
शकुंतला आणि दुष्यंत
नदीकाठचा आश्रम
फार पूर्वीची गोष्ट. दुष्यंत नावाचा एक राजा होता. चारी समुद्रांपर्यंतच्या सगळ्या पृथ्वीवर त्याचे राज्य होते. तो तरुण होता, बलवान होता. त्याची प्रजा त्याच्यावर प्रेम करत असे. एकदा तो मोठे सैन्य घेऊन शिकारीला गेला. शिकार करता करता तो दमला. त्याला भूक लागली, तहान लागली. मग एक रखरखीत मैदान ओलांडून तो एका सुंदर वनात आला. तिथली झाडे फुलांनी बहरली होती, आणि पक्षी गात होते. तिथे मालिनी नदीच्या निर्मळ पाण्याच्या काठी एक आश्रम होता. तो कण्व ऋषींचा आश्रम होता. कण्व मोठे ऋषी होते. राजाला त्यांचे दर्शन घ्यावेसे वाटले. त्याने सैन्य वनाच्या कडेलाच ठेवले. राजा असल्याची सगळी चिन्हे त्याने उतरवून ठेवली. ऋषींच्या कुटीच्या दाराशी त्याने मंत्र्याला आणि पुरोहितालाही थांबवले, आणि तो एकटाच आत गेला.
शकुंतला आणि दुष्यंत
तापसकन्येच्या वेषात
आत कोणीच नव्हते. “इथे कोणी आहे का?” राजाने हाक मारली. तेव्हा एक मुलगी बाहेर आली. ती साक्षात लक्ष्मीसारखी सुंदर होती, पण तिचा वेष ऋषिकन्येचा होता. तिने राजाचे स्वागत केले. त्याला बसायला आसन दिले आणि पाय धुवायला पाणी दिले. दुष्यंत म्हणाला, “मी कण्व ऋषींच्या दर्शनाला आलो आहे. ते कुठे गेले आहेत?” ती म्हणाली, “माझे वडील फळे आणायला गेले आहेत. थोडा वेळ थांबा, म्हणजे त्यांची भेट होईल.” राजा तिच्याकडे पाहतच राहिला. ती तरुण होती, सुंदर होती. तिचे हसू गोड होते. त्याने विचारले, “तू कोण आहेस? पहिल्याच नजरेत तू माझे मन चोरलेस.” ती म्हणाली, “मी कण्व ऋषींची मुलगी आहे.” राजा बुचकळ्यात पडला. तो म्हणाला, “कण्व ऋषी तर आजन्म ब्रह्मचारी आहेत. मग तू त्यांची मुलगी कशी?”
शकुंतला आणि दुष्यंत
नदीकाठी जन्म
ती म्हणाली, “माझ्या वडिलांनी एकदा दुसऱ्या एका ऋषींना जे सांगितले, ते मी आपल्याला सांगते.” फार पूर्वी विश्वामित्र ऋषी उग्र तपश्चर्या करत होते. देवांचा राजा इंद्र घाबरला. त्याला वाटले, या तपाच्या बळावर ते आपल्याला सिंहासनावरून खाली खेचतील. म्हणून ऋषींचे मन मोहून टाकण्यासाठी त्याने मेनकेला पाठवले. मेनका अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ होती. मेनका विश्वामित्रांपुढे नाचू लागली. तेवढ्यात वाऱ्याने तिचे वस्त्र उडवून नेले. तिचे सौंदर्य पाहून ऋषी मोहित झाले. त्यांनी तिला राहायला सांगितले, आणि ती राहिली. काही काळाने मालिनी नदीच्या काठी तिला एक मुलगी झाली. मेनका त्या बाळाला तिथेच सोडून निघून गेली. गिधाडे बाळाभोवती बसून राहिली. त्यांनी तिला कसलाही धक्का लागू दिला नाही. कण्व ऋषींना ती तिथे सापडली. त्यांनी तिला आपली मुलगी म्हणून वाढवले. शकुंत म्हणजे पक्षी. पक्ष्यांनी तिचे रक्षण केले होते, म्हणून त्यांनी तिचे नाव शकुंतला ठेवले.
शकुंतला आणि दुष्यंत
राजाचे वचन
दुष्यंत म्हणाला, “माझी पत्नी हो. माझे सगळे राज्य तुझे होईल. आत्ताच गांधर्व विवाह करून माझ्याशी लग्न कर.” गांधर्व विवाह म्हणजे वधू-वरांनी आपल्या मर्जीने केलेले लग्न. त्यात विधी नसतात, आणि कन्यादान करायला कोणी नसते. शकुंतला म्हणाली, “माझे वडील लवकरच परत येतील. थोडे थांबा. ते स्वतः मला आपल्याला देतील.” राजा म्हणाला, “तू स्वतःच स्वतःला देऊ शकतेस. राजांना आणि क्षत्रियांना हा विवाह योग्यच आहे.” शकुंतलेने विचार केला. मग ती म्हणाली, “तर मग मला एक खरे वचन द्या. मला आपल्यापासून जो मुलगा होईल, तोच आपला वारस होईल. आपल्यानंतर तोच राजा होईल.” “तसेच होईल,” राजा लगेच म्हणाला. “आणि मी तुला माझ्या नगरात घेऊन जाईन.” अशा रीतीने त्यांचे लग्न झाले. तिथे पाहायला कोणीच नव्हते. थोड्याच वेळात राजा आपल्या नगराकडे परत निघाला. ऋषींना हे कळल्यावर ते काय म्हणतील? वाटभर राजा हाच विचार करत होता.
शकुंतला आणि दुष्यंत
कण्व ऋषी परत आले
कण्व ऋषी परत आले. पण शकुंतला लाजली. ती त्यांना सामोरी गेली नाही. ऋषींना मात्र न दिसणारेही दिसत असे. त्यांना सगळे काही कळले. ते प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, “आज तू जे केलेस, त्यात काहीच चूक नाही. दुष्यंत चांगला माणूस आहे. तुझा मुलगा पराक्रमी आणि कीर्तिमान होईल. त्याचे राज्य समुद्रापर्यंत पसरेल.” शकुंतलेने त्यांचे पाय धुतले आणि त्यांच्याकडचे फळांचे ओझे उतरवून ठेवले. कण्व ऋषींनी तिला वर देऊ केला. जे हवे ते माग, असे ते म्हणाले. तिने मागितले, दुष्यंताच्या वंशातले राजे नेहमी धर्माने वागोत, आणि त्यांचे राज्य कधीही न जावो.
शकुंतला आणि दुष्यंत
सगळ्यांना वश करणारा
काही काळाने शकुंतलेला मुलगा झाला. तो भराभर वाढला. त्याच्या अंगात विलक्षण ताकद होती. सहा वर्षांचा होईपर्यंत तो सिंह, वाघ, अगदी हत्तीसुद्धा पकडू लागला. त्यांना पकडून तो आश्रमाभोवतीच्या झाडांना बांधून ठेवी. म्हणून आश्रमातल्या ऋषींनी त्याचे नाव सर्वदमन ठेवले. सर्वदमन म्हणजे सगळ्यांना वश करणारा. मुलाची ताकद कण्व ऋषींनी पाहिली. ते म्हणाले, “याला युवराज करायची वेळ आली आहे. लग्न झालेल्या मुलीने फार दिवस माहेरी राहू नये.” मग ऋषींचे शिष्य शकुंतलेला आणि तिच्या मुलाला घेऊन हस्तिनापुराला गेले. ते दुष्यंताचे नगर होते. त्यांनी तिला राजासमोर नेले, आणि ते आश्रमात परत आले.
शकुंतला आणि दुष्यंत
“मला काही आठवत नाही”
शकुंतलेने राजाला नमस्कार केला. ती म्हणाली, “हा आपला मुलगा. कण्व ऋषींच्या आश्रमात आपण मला वचन दिले होते. त्याप्रमाणे याला युवराज करा.” राजाला सगळे आठवत होते. पण ते लग्न गुपचूप झाले होते. म्हणून आपल्याला काहीच ठाऊक नाही, असे तो दाखवू लागला. तो म्हणाला, “मला काही आठवत नाही. तापसीच्या वेषातली दुष्ट बाई, तू आहेस कोण? मी तुझ्याशी कधीच लग्न केले नाही. तुला जायचे तर जा, राहायचे तर राहा.” शकुंतला खांबासारखी स्तब्ध उभी राहिली. दुःखाने ती सुन्न झाली. मग तिचे डोळे लाल झाले, ओठ थरथरू लागले. तिच्या तपश्चर्येत मोठे बळ होते. तिच्या नजरेने जणू राजा जळत होता. पण मोठ्या प्रयत्नाने तिने राग आवरला. मग ती बोलू लागली.
शकुंतला आणि दुष्यंत
शकुंतला बोलली
“महाराज, खरे काय ते आपल्याला ठाऊक आहे. आपले मनच त्याला साक्षी आहे. आपल्याला वाटते, आपल्याला कोणी पाहिले नाही. पण आपण जे जे करतो ते सगळे देव पाहतात. आणि प्रत्येकाच्या मनात काय आहे, ते परमेश्वराला ठाऊक असते. “हे खरे की मी आपणहून इथे आले. पण मी आपली पत्नी आहे. इतक्या लोकांसमोर माझा अपमान करू नका. “आपल्या मुलाकडे पाहा. तो आपल्याकडे टक लावून पाहतो आहे. आपल्या मांडीवर चढायला तो आतुर आहे. मुंग्यासुद्धा आपल्या अंड्यांची काळजी घेतात. मग आपण आपल्याच मुलाची काळजी घेणार नाही का? “मी जन्मले तेव्हा आईने मला सोडून दिले. आणि आता आपण मला टाकता आहात. पाठवायचेच असेल तर मला पाठवून द्या. पण या मुलाला टाकू नका. तो आपलाच आहे.”
शकुंतला आणि दुष्यंत
कठोर शब्द
दुष्यंत म्हणाला, “हा मुलगा माझ्यापासून झाला, हे मला ठाऊक नाही. बायका खोटे बोलतात. तुझ्या शब्दावर कोण विश्वास ठेवील? तुझी आई मेनका निष्ठुर होती. तिने तुला फेकून दिले. आणि हा मुलगा तर फारच मोठा आणि बळकट दिसतो. एवढ्या लवकर हा इतका मोठा कसा झाला?” शकुंतला म्हणाली, “दुसऱ्यांचे अगदी लहान दोषसुद्धा आपल्याला दिसतात. पण स्वतःचे दोष कितीही मोठे असले तरी दिसत नाहीत. “जगात सत्यापेक्षा मोठे काहीच नाही. म्हणून दिलेला शब्द मोडू नका. आपला माझ्यावर विश्वास नसेल, तर मी जाते. पण एवढे लक्षात ठेवा. आपल्यानंतर माझा मुलगा सगळ्या पृथ्वीवर राज्य करील.”
शकुंतला आणि दुष्यंत
आकाशवाणी
शकुंतला वळली आणि निघाली. त्याच क्षणी आकाशातून एक आवाज आला. बोलणारे कोणीच दिसत नव्हते. राजा आपल्या पुरोहितांमध्ये आणि मंत्र्यांमध्ये बसला होता. त्याने तो आवाज ऐकला. आकाशवाणी म्हणाली, “दुष्यंता, हा मुलगा तुझाच आहे. शकुंतला खरे बोलली आहे. तिचा अपमान करू नकोस. आमच्या सांगण्यावरून तू आपल्या मुलाचे भरण कर, त्याला प्रेमाने सांभाळ. म्हणून त्याचे नाव भरत असेल. भरत म्हणजे ज्याचे भरण केले जाते तो.” राजाला फार आनंद झाला. तो दरबाराला म्हणाला, “तुम्ही सगळ्यांनी ही आकाशवाणी ऐकलीत. हा माझा मुलगा आहे, हे मला स्वतःला ठाऊक होते. पण केवळ तिच्या शब्दावर मी त्याला स्वीकारले असते, तर माझ्या प्रजेच्या मनात शंका राहिली असती. त्यांनी त्याला कधीच खरा वारस मानले नसते.”
शकुंतला आणि दुष्यंत
पिता आणि पुत्र
आता राजा सगळ्यांसमोर आपल्या मुलाला आपले म्हणू शकत होता. त्याला खूप आनंद झाला. त्याने मुलाला उचलून घेतले. त्याच्या केसांचा वास घेतला आणि त्याला छातीशी धरले. वडिलांनी मुलासाठी जे जे करायचे असते, ते सगळे त्याने केले. पुरोहितांनी मुलाला आशीर्वाद दिले. दरबारातल्या भाटांनी त्याचे गुणगान केले. आपल्या मुलाच्या स्पर्शाने वडिलांना जो आनंद होतो, तो राजाला झाला. मग तो शकुंतलेकडे वळला. त्याने प्रेमाने तिचे स्वागत केले. तिचे मन शांत व्हावे म्हणून तो तिच्याशी हळुवारपणे बोलला.
शकुंतला आणि दुष्यंत
शकुंतलेला क्षमा
तो म्हणाला, “आपले लग्न गुपचूप झाले होते. लोक म्हणाले असते, ही दोघे केवळ मोहापायी भेटली, पती-पत्नी म्हणून नाही. मग त्यांनी आपल्या मुलाला माझा वारस म्हणून कधीच मानले नसते. म्हणून तू खरोखर माझी पत्नी आहेस, हे त्यांना दाखवण्याचा मार्ग मला शोधावा लागला. “रागाच्या भरात तू जे कठोर बोललीस, त्याबद्दल मी तुला क्षमा करतो. तू मला सगळ्यांत प्रिय आहेस.” त्याने तिला सुगंधी द्रव्ये, अन्न आणि पेये देऊन तिचा सन्मान केला. मग आकाशवाणीने सांगितल्याप्रमाणे त्याने मुलाचे नाव भरत ठेवले, आणि त्याला युवराज केले. पुढे भरताने पृथ्वीवरच्या सगळ्या राजांना जिंकले. त्याच्या आईने सांगितले होते तसे त्याने सगळ्या पृथ्वीवर न्यायाने राज्य केले. भरतांचा थोर वंश त्याच्याच नावाने ओळखला जातो. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ६८ ते ७४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. कालिदासाचे प्रसिद्ध नाटक ही गोष्ट वेगळ्या प्रकारे सांगते; त्यात हरवलेली अंगठी आहे आणि एका ऋषींचा शाप आहे. यांपैकी काहीच महाभारतात नाही.