पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
शिबी राजा आणि कबूतर
परीक्षा
फार पूर्वी शिबी नावाचा एक धर्मात्मा राजा होता. तो उशीनर राजाचा मुलगा होता. यमुना नदीजवळ त्याने एक मोठा यज्ञ मांडला. त्या यज्ञाला दोन देव आले. त्यांना राजाच्या चांगुलपणाची परीक्षा घ्यायची होती, आणि त्याला वरही द्यायचे होते. एक होता देवांचा राजा इंद्र. दुसरा होता अग्निदेव. इंद्राने ससाण्याचे रूप घेतले, आणि अग्नीने कबुतराचे. ससाणा कबुतराचा पाठलाग करू लागला. कबूतर घाबरून पळाले आणि थेट राजाच्या मांडीवर येऊन पडले. “मला वाचवा,” अशी ते राजाला याचना करू लागले.
शिबी राजा आणि कबूतर
ससाणा बोलला
मग ससाणा राजाला म्हणाला, “पृथ्वीवरचे सगळे राजे तुला धर्मात्मा म्हणतात. मग तू हा अधर्म का करतो आहेस? “मी भुकेने व्याकूळ झालो आहे. हे कबूतर दैवाने मला दिलेले अन्न आहे. ते मला न देऊन आपण पुण्य करतो आहोत, असे तुला वाटते. पण तू पाप करतो आहेस.” राजाने मांडीवर थरथरणाऱ्या कबुतराकडे पाहिले. तो म्हणाला, “तुझ्या भीतीने हा पक्षी माझ्याकडे आला आहे. त्याने माझ्याकडे प्राणांची भीक मागितली आहे. त्याला तुझ्या हाती न देणे, हाच सगळ्यांत मोठा धर्म. “ब्राह्मणाला मारणे हे मोठे पाप आहे. सगळ्यांची आई असलेल्या गाईला मारणे हे मोठे पाप आहे. आणि शरण आलेल्याला सोडून देणे, हेही तितकेच मोठे पाप आहे.”
शिबी राजा आणि कबूतर
अनेक जीव की एक
ससाणा म्हणाला, “राजा, प्रत्येक जीव अन्नावर जगतो. माणूस आपली सगळ्यांत प्रिय वस्तू सोडूनही जगू शकतो. पण अन्नाशिवाय कोणीच जगू शकत नाही. मी खाल्ले नाही तर मी मरेन. आणि मी मेलो, तर माझी बायको आणि माझी पिल्लेही मरतील. “म्हणजे एका कबुतराला वाचवून तू अनेक जीव गमावशील. एकाचे भले करताना दुसऱ्यांचे वाईट होत असेल, तर ते खरे भले नव्हे. राजा, दोन्ही बाजू तोलून पाहा, आणि जे अधिक चांगले ते निवड.” राजा म्हणाला, “धर्माबद्दल तू शहाणपणाचे बोलतोस. मग शरण आलेल्याला सोडून देणे धर्माचे कसे होईल?”
शिबी राजा आणि कबूतर
दुसरे अन्न नको
राजा पुढे म्हणाला, “तुला अन्न हवे आहे, एवढेच ना? मी तुला या कबुतरापेक्षा जास्त देतो. तुला आवडेल ते घे. बैल घे, डुक्कर घे, हरीण घे, नाहीतर रेडा घे.” ससाणा म्हणाला, “मला बैल नको, डुक्कर नको. दुसरा कोणताच प्राणी नको. आजच्या दिवसासाठी दैवाने मला हेच कबूतर दिले आहे. ससाणे कबुतरे खातात. जग सुरू झाले तेव्हापासून हाच नियम आहे.” पण राजा मुळीच डगमगला नाही. तो म्हणाला, “मी तुला माझ्या राज्यातला एक संपन्न प्रांत देईन. तू मागशील ते देईन. फक्त हे कबूतर देणार नाही. ते तुला परत देण्यापेक्षा मी माझे प्राण देईन. हे कबूतर वाचवायला मी काय करू, ते सांग.”
शिबी राजा आणि कबूतर
ससाण्याची मागणी
ससाणा म्हणाला, “राजा, तुला हे कबूतर इतके प्रिय असेल, तर त्याच्याऐवजी मला तुझे स्वतःचे मांस दे. ते तुझ्या अंगातून कापून काढ. तराजूत एका बाजूला कबूतर ठेव, दुसऱ्या बाजूला तुझे मांस. तुझ्या मांसाचे वजन कबुतराइतके भरले की ते मला दे. तेवढ्याने माझे समाधान होईल.” राजा म्हणाला, “तू हे मागतोस याचा मला आनंद आहे. तू माझ्यावर उपकारच करतो आहेस. तराजूत तोलून मी तुला माझे स्वतःचे मांस देईन.” मग तराजूच्या एका पारड्यात कबूतर ठेवले गेले.
शिबी राजा आणि कबूतर
तराजू
राजाने तलवार घेतली. आपल्या उजव्या मांडीतून मांसाचा एक तुकडा कापला, आणि तो दुसऱ्या पारड्यात ठेवला. पण कबूतरच जड भरले. त्याने आणखी एक तुकडा कापला आणि पहिल्याबरोबर ठेवला. तरीही कबूतरच जड भरले. पुन्हा पुन्हा तो कापत गेला. एकामागून एक तुकडे पारड्यात पडत गेले. तरीही ते चिमुकले कबूतरच जड भरत राहिले. शेवटी राजाच्या अंगावर कापायला मांसच उरले नाही. मग राजा स्वतःच पारड्यात जाऊन बसला. त्याला त्याचे जराही दुःख वाटले नाही.
शिबी राजा आणि कबूतर
इंद्राचा आशीर्वाद
तेव्हा ससाणा बोलला, “हे सज्जन राजा, मी इंद्र आहे. आणि हे कबूतर म्हणजे अग्नी. देवांपर्यंत आहुती पोहोचवणारा अग्नी. तुझी परीक्षा घ्यायला आम्ही तुझ्या यज्ञाला आलो होतो. “शरण आलेल्याला वाचवायला तू आपल्या अंगाचे मांस कापून दिलेस. म्हणून जगात तुझी कीर्ती सगळ्यांहून अधिक झळकेल. जोपर्यंत लोक तुझे नाव घेतील, तोपर्यंत तुझी कीर्ती टिकेल. आणि तू पुण्यलोकांत राहशील.” एवढे बोलून इंद्र स्वर्गात परत गेला. आणि ज्याच्या पुण्याने पृथ्वी आणि स्वर्ग भरून गेले होते, तो शिबी राजा तेजस्वी रूप घेऊन स्वतः स्वर्गात गेला. महाभारत, वनपर्व, विभाग १३० आणि १३१ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे लोमश ऋषी ती सांगतात, आणि राजाला उशीनर म्हणतात. उजवी मांडी आणि तलवार असे काही तपशील विभाग १९६ मधून घेतले आहेत; तिथे ही गोष्ट थोड्या फरकाने पुन्हा येते. राजा ज्या नावाने सगळ्यांना ठाऊक आहे, ते शिबी हे नाव या पुनःकथनात वापरले आहे. विभाग १९६ मध्येही त्याला उशीनराचा मुलगा शिबी असेच म्हटले आहे.