पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Kings, Queens and Heroes
ययातीचे उसने तारुण्य
काठावरचे कपडे
फार पूर्वीची गोष्ट. शुक्राचार्य नावाचे एक ब्राह्मण ऋषी होते. ते दैत्यांमध्ये राहत, आणि दैत्यांचे गुरू होते. मेलेल्याला पुन्हा जिवंत करण्याची विद्या त्यांना येत होती. म्हणून दैत्यांचा राजा त्यांना सगळ्यांपेक्षा जास्त मान देई. शुक्राचार्यांना देवयानी नावाची एक मुलगी होती. ती त्यांना जिवापेक्षाही प्रिय होती. एके दिवशी देवयानी इतर मुलींबरोबर वनातल्या एका तळ्यात आंघोळीला गेली. त्यांत दैत्यराजाची मुलगी शर्मिष्ठाही होती. मुलींनी आपले कपडे काठावर ठेवले. त्या पाण्यात असताना देवांचा राजा इंद्र तिथून चालला होता. त्याने वाऱ्याचे रूप घेतले आणि सगळे कपडे एकमेकांत मिसळून टाकले. मुली पाण्याबाहेर आल्या. तेव्हा शर्मिष्ठेने चुकून देवयानीचे कपडे घातले.
ययातीचे उसने तारुण्य
विहिरीत ढकलले
देवयानी ओरडली, “माझे कपडे घ्यायची तुझी हिंमत कशी झाली? तुझे वडील माझ्या वडिलांचे शिष्य आहेत.” शर्मिष्ठा तडकून म्हणाली, “तुझे वडील माझ्या वडिलांच्या खाली बसतात. पोटासाठी गाणाऱ्या भाटासारखी त्यांची स्तुती करतात. तू दान मागून जगणाऱ्या भिकाऱ्याची मुलगी आहेस. मी दान देणाऱ्या राजाची मुलगी आहे.” देवयानीला राग आला. ती कपडे ओढू लागली. तेव्हा शर्मिष्ठेने तिला एका विहिरीत ढकलून दिले. देवयानी मेली असे समजून ती घरी निघून गेली. थोड्याच वेळात ययाती नावाचा एक राजा शिकार करत तिथे आला. त्याला तहान लागली होती, आणि त्याचे घोडे थकले होते. त्याने विहिरीत डोकावून पाहिले. विहीर कोरडी होती. तळाशी एक मुलगी बसून रडत होती. ती ज्वालेसारखी तेजस्वी दिसत होती.
ययातीचे उसने तारुण्य
विहिरीतला हात
ययातीने हळुवारपणे विचारले, “तू कोण आहेस? या विहिरीत कशी पडलीस?” देवयानी म्हणाली, “मी शुक्राचार्यांची मुलगी आहे. महाराज, हा माझा उजवा हात. तो धरून मला बाहेर काढा.” ती ब्राह्मणाची मुलगी आहे, हे ययातीला कळले. त्याने तिचा उजवा हात धरून तिला बाहेर काढले. आणि तो आपल्या नगरात परत गेला. देवयानी दैत्यांच्या नगरात परत जायला तयार नव्हती. घडलेली हकिगत सांगायला तिने आपल्या दासीला वडिलांकडे पाठवले. शुक्राचार्य धावत आले. त्यांनी तिला जवळ घेतले. ते म्हणाले, “बाळ, तिचे बोलणे मनावर घेऊ नकोस. जो आपला राग आवरतो, तो सगळे काही जिंकू शकतो.” देवयानी म्हणाली, “आपल्या दोघांचा अपमान करणाऱ्या लोकांत मी राहणार नाही. तिचे क्रूर शब्द आगीसारखे माझे मन जाळत आहेत.”
ययातीचे उसने तारुण्य
शांतीची किंमत
मग शुक्राचार्यांनाही राग आला. ते दैत्यराजाकडे गेले. ते म्हणाले, “तुझ्या मुलीने माझ्या मुलीवर अन्याय केला आहे. मी तुम्हांला सोडून चाललो.” दैत्यराज घाबरला. तो म्हणाला, “आपण आम्हांला सोडून गेलात, तर आम्हांला समुद्राच्या तळाशीच बुडून जावे लागेल.” शुक्राचार्य म्हणाले, “मग माझ्या मुलीला प्रसन्न कर. तिचे दुःख मला सहन होत नाही.” तेव्हा राजा देवयानीकडे गेला. तिला हवे ते देतो, असे तो म्हणाला. देवयानी म्हणाली, “शर्मिष्ठा माझी दासी होऊ दे. तिच्याबरोबर तिच्या हजार दासी असू देत. आणि माझे वडील माझे लग्न लावून जिथे देतील, तिथे तिने माझ्यामागून यावे.” शर्मिष्ठा लगेच आली. ती म्हणाली, “मी आनंदाने हे करीन. माझ्या चुकीमुळे माझ्या लोकांनी आपला गुरू गमावू नये.”
ययातीचे उसने तारुण्य
ययाती पुन्हा आला
काही काळाने देवयानी खेळायला पुन्हा त्याच वनात गेली. शर्मिष्ठा आता दासी म्हणून तिच्याबरोबर होती. देवयानी आरामात पहुडली होती, आणि शर्मिष्ठा तिचे पाय चेपत होती. राजा ययाती शिकार करता करता तहानलेला होऊन पुन्हा तिथे आला. तुम्ही कोण, असे त्याने त्यांना विचारले. देवयानीने त्याला सांगितले. मग ती म्हणाली, “आपण माझे पती व्हा.” ययाती म्हणाला, “मी तुझ्या योग्यतेचा नाही. तू ब्राह्मणाची मुलगी आहेस. राजापेक्षा कितीतरी श्रेष्ठ.” देवयानी म्हणाली, “मी विहिरीत होते तेव्हा आपण माझा हात धरलात. आजवर दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाने तो धरलेला नाही. आणि पुढेही कोणी धरणार नाही.” ययाती म्हणाला, “संतापलेला ब्राह्मण सगळे राज्य नष्ट करू शकतो. तुझ्या वडिलांनी तुला मला दिल्याशिवाय मी तुझ्याशी लग्न करू शकत नाही.”
ययातीचे उसने तारुण्य
लग्न आणि ताकीद
देवयानीने वडिलांना बोलावणे पाठवले. शुक्राचार्य आले. ययातीने त्यांना वाकून नमस्कार केला. देवयानी म्हणाली, “बाबा, मी संकटात होते तेव्हा या राजाने माझा हात धरला. मला यांना द्या. मी दुसऱ्या कोणाशीही लग्न करणार नाही.” शुक्राचार्य म्हणाले, “मी तिला तुला देतो.” राजाने ब्राह्मणाच्या मुलीशी लग्न करणे पाप तर नाही ना, अशी ययातीला भीती वाटली. शुक्राचार्यांनी त्याला सगळ्या दोषातून मुक्त केले. मग ते म्हणाले, “शर्मिष्ठेला मानाने वागव. पण तिला कधीही आपल्या शय्येवर घेऊ नकोस.” अशा रीतीने ययातीने देवयानीशी लग्न केले आणि तिला घरी नेले. शर्मिष्ठाही देवयानीची दासी म्हणून बरोबर आली. राजाने तिला अशोकवनात एक वेगळे घर दिले. तिच्या हजार दासीही तिच्याबरोबर तिथे राहिल्या. ययाती देवयानीबरोबर सुखाने राहू लागला. तिला एक मुलगा झाला.
ययातीचे उसने तारुण्य
शर्मिष्ठेची इच्छा
वर्षे गेली. शर्मिष्ठा आता पूर्ण तरुण झाली. तिला नवरा नव्हता. मुलगा व्हावा अशी तिला ओढ लागली. तिच्या मनात आले, “देवयानी आई झाली. माझे तारुण्य असेच वाया जायचे का? तिने निवडलेल्या पुरुषापासूनच मलाही मुलगा होईल.” एके दिवशी राजा एकटाच फिरत फिरत अशोकवनात आला. शर्मिष्ठा हात जोडून त्याच्यापुढे आली. ती म्हणाली, “महाराज, मला एक मुलगा द्या.” ययाती म्हणाला, “तुला कधीही शय्येवर घ्यायचे नाही, असे शुक्राचार्यांनी मला बजावले आहे.” शर्मिष्ठा म्हणाली, “मी देवयानीची दासी आहे. आपण तिचे स्वामी आहात, म्हणून माझेही स्वामी आहात. मैत्रिणीचा नवरा आपल्याच नवऱ्यासारखा असतो.” जो मागेल त्याला ते द्यायचेच, असे ययातीचे व्रत होते. तिने मागितले तसे त्याने केले. तिला एक मुलगा झाला.
ययातीचे उसने तारुण्य
बागेतली तीन मुले
मुलाची बातमी देवयानीला कळली. तिला मत्सर वाटला. शर्मिष्ठा म्हणाली, “एक पवित्र ऋषी माझ्याकडे आले होते. त्यांनी मला मुलगा दिला.” देवयानीला ते खरे वाटले. पुढच्या वर्षांत शर्मिष्ठेला राजापासून आणखी दोन मुलगे झाले. असे तिचे तीन मुलगे झाले. देवयानीला दुसरा मुलगा झाला. असे तिचे दोन झाले. तिचा थोरला मुलगा यदू सगळ्यांत मोठा होता. शर्मिष्ठेचा तिसरा मुलगा पुरू सगळ्यांत धाकटा होता. एके दिवशी देवयानी ययातीबरोबर राजवाड्याच्या बागेत फिरत होती. तिथे शर्मिष्ठेची तीन मुले खेळत होती. “तुम्ही कोणाची मुले?” देवयानीने त्यांना विचारले. मुलांनी राजाकडे बोट दाखवले, आणि आई म्हणून शर्मिष्ठेचे नाव सांगितले. मग मुले धावत जाऊन राजाच्या गुडघ्यांना बिलगली. पण देवयानीसमोर त्यांना जवळ घ्यायची ययातीची हिंमत झाली नाही. ती मुले रडत रडत निघून गेली. आता देवयानीला खरे काय ते कळले.
ययातीचे उसने तारुण्य
म्हातारपणाचा शाप
देवयानी रडत रडत वडिलांकडे गेली. ययाती तिच्या मागोमाग गेला. ती म्हणाली, “बाबा, शर्मिष्ठेने माझ्यावर पुन्हा अन्याय केला आहे. राजाने तिला तीन मुलगे दिले, आणि मला फक्त दोन.” शुक्राचार्य राजाला म्हणाले, “धर्म काय ते तुला ठाऊक होते. तरी तू मुद्दाम अधर्माने वागलास. म्हणून तुला म्हातारपण येईल.” ययाती म्हणाला, “शर्मिष्ठेने माझ्याकडे मुलगा मागितला. अशी मागणी नाकारणे पाप आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.” शुक्राचार्य म्हणाले, “मी तुला मनाई केली होती. माझा शब्द येईपर्यंत तू थांबायला हवे होतेस. उलट माझ्या पाठीमागे तू चोरासारखे वागलास.” त्याच क्षणी ययातीचे तारुण्य गेले. त्याचे केस पांढरे झाले, आणि अंगाला सुरकुत्या पडल्या. तो म्हणाला, “अजून माझे तारुण्य भोगून झालेले नाही.” शुक्राचार्य म्हणाले, “माझा शब्द खोटा होणार नाही. पण तू माझे स्मरण केलेस, तर तुझे म्हातारपण दुसऱ्याला देऊ शकशील. जो मुलगा तुला आपले तारुण्य देईल, तोच तुझ्यानंतर राजा होईल.”
ययातीचे उसने तारुण्य
चार मुलांचा नकार
ययाती घरी गेला. त्याने आपला थोरला मुलगा यदू याला बोलावले. तो म्हणाला, “माझे म्हातारपण घे, आणि मला तुझे तारुण्य दे. हजार वर्षांनंतर मी ते तुला परत देईन.” यदू म्हणाला, “म्हातारपणात केस पांढरे होतात, अंगाला सुरकुत्या पडतात, आणि शरीर दुबळे होते. मला ते नको. आपण दुसऱ्या मुलाला विचारा.” ययाती म्हणाला, “तू माझ्या हृदयातून जन्मलास, तरी मला नाही म्हणतोस. तुझ्या वंशात कोणीही राजा होणार नाही.” मग त्याने आपल्या इतर तीन मोठ्या मुलांना एकामागून एक विचारले. प्रत्येकाने नकार दिला, आणि प्रत्येकाला शाप मिळाला.
ययातीचे उसने तारुण्य
पुरूची देणगी
शेवटी ययाती आपल्या धाकट्या मुलाकडे वळला. तो म्हणाला, “पुरू, तू सगळ्यांत धाकटा आहेस. पण तू सगळ्यांत पहिला होशील. माझे म्हातारपण घे, आणि थोडा काळ मला तुझे तारुण्य भोगू दे.” पुरू नम्रपणे म्हणाला, “बाबा, आपण सांगाल तसे मी करीन. माझे तारुण्य घ्या. आपले म्हातारपण मी वाहीन.” ययाती म्हणाला, “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे.” मग सांगितल्याप्रमाणे त्याने शुक्राचार्यांचे स्मरण केले, आणि आपले म्हातारपण पुरूला दिले. त्याच क्षणी ययाती पुन्हा तरुण झाला, आणि पुरू म्हातारा झाला. हजार वर्षे ययातीने सुख भोगले. पण त्याने कधीही अधर्म केला नाही. त्याने प्रजेवर न्यायाने राज्य केले. गरिबांना दान दिले, आणि देवांचा मान राखला.
ययातीचे उसने तारुण्य
पुरूचा राज्याभिषेक
हजार वर्षे संपली. तेव्हा ययातीने पुरूला बोलावले. तो म्हणाला, “मी सगळी सुखे भोगली. पण इच्छा कधीच तृप्त होत नाही. तूप ओतल्यावर आग जशी आणखी भडकते, तशी ती वाढतच जाते. म्हणून मी तिचा त्याग करतो. मी वनात जाऊन हरणांमध्ये शांतपणे राहीन. बाळा, तुझे तारुण्य परत घे, आणि माझे राज्यही घे.” मग ययातीने आपले म्हातारपण परत घेतले, आणि पुरू पुन्हा तरुण झाला. पण प्रजेने हरकत घेतली. लोक म्हणाले, “यदू आपला थोरला मुलगा आहे. मग धाकटा मुलगा राजा कसा होईल?” ययाती म्हणाला, “यदूने माझी आज्ञा मोडली. मी सांगितले तसे फक्त पुरूने केले. आणि जो मुलगा मला आपले तारुण्य देईल, तोच माझ्यानंतर राजा होईल, असे स्वतः शुक्राचार्यांनीच सांगितले होते.” प्रजेला ते पटले, आणि ययातीने पुरूला राज्याभिषेक केला. मग तो नगर सोडून वनात गेला. ब्राह्मण आणि तपस्वी त्याच्याबरोबर गेले. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ७८ ते ८५ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे; भागवत पुराण, स्कंध ९, अध्याय १८ आणि १९ मध्येही ही गोष्ट येते. ययातीने इतर मुलांना दिलेल्या शापांचा पूर्ण तपशील आणि स्वर्गातले त्याचे पुढचे आयुष्य इथे गाळले आहे.