पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
अज्ञातवास
तेरावे वर्ष
पाच पांडव भाऊ फाशांच्या खेळात आपले राज्य हरले होते. ते राज्य त्यांचा चुलतभाऊ दुर्योधन याला मिळाले होते. अटी कठोर होत्या. बारा वर्षे वनात राहायचे. मग तेरावे वर्ष कोणालाही ओळख न देता लपून राहायचे. त्या वर्षात ओळखले गेले, तर पुन्हा बारा वर्षे वनात जायचे. आता बारा वर्षे संपली होती. न्यायाचा देव धर्म याने नुकताच थोरला भाऊ युधिष्ठिर याला वर दिला होता. पुढच्या वर्षी तुम्हांला कोणीही ओळखणार नाही, असा तो वर होता. युधिष्ठिराने भावांना विचारले, “आपण राहायचे कुठे? मत्स्य लोकांचा राजा विराट वृद्ध आहे. तो सज्जन आहे, उदार आहे, आणि त्याला आपल्याविषयी प्रेम आहे. हे वर्ष आपण त्याच्या नगरीत, त्याच्या सेवेत काढू. तुमच्यापैकी प्रत्येकाने सांगा, तिथे तुम्ही कोणते काम कराल.”
अज्ञातवास
दरबारी आणि आचारी
सुरुवात त्याने स्वतःपासून केली. तो म्हणाला, “मी कंक नावाचा ब्राह्मण होऊन विराटाकडे जाईन. मला फाशांचा खेळ येतो. राजाशी आणि त्याच्या मित्रांशी मी फासे खेळेन, आणि त्यांचे मन रिझवीन. राजाने विचारले, तर सांगेन, पूर्वी मी युधिष्ठिराचा मित्र होतो.” मग सगळ्यांत बलवान भीम बोलला. “मी बल्लव नावाचा आचारी होईन. राजाने कधी चाखल्या नसतील, अशा उत्तम भाज्या मी त्याला करून घालीन. पहिलवानांनी आव्हान दिले, तर राजाच्या करमणुकीसाठी मी त्यांना चीत करीन, पण जिवे मारणार नाही. मी सांगेन, मी युधिष्ठिराचा आचारी आणि पहिलवान होतो.”
अज्ञातवास
नाच शिकवणारी
मग युधिष्ठिर अर्जुनाकडे वळला. अर्जुन त्या काळचा सगळ्यांत श्रेष्ठ धनुर्धर होता. एकदा स्वर्गात एका अप्सरेचे अर्जुनावर प्रेम बसले होते, आणि अर्जुनाने तिला नकार दिला होता. रागाने तिने त्याला शाप दिला. पुरुषत्व गमावून त्याला स्त्रियांमध्ये नर्तक म्हणून राहावे लागेल, असा तो शाप होता. पण त्याचा पिता, देवांचा राजा इंद्र, याने सांगितले होते, की हा शाप फक्त एका वर्षापुरता, लपून राहायच्या वर्षापुरता लागेल. अर्जुन म्हणाला, “म्हणून मी पुरुषही नाही आणि स्त्रीही नाही, असा होऊन राहीन. वर्षानुवर्षे धनुष्य ओढून माझ्या बाहूंवर घट्टे पडले आहेत. पण त्या खुणा मी बांगड्यांखाली लपवीन. कानांत कुंडले घालीन. पाठीवर वेणी सोडीन. मी स्वतःला बृहन्नडा म्हणवीन, आणि राजवाड्यातल्या स्त्रियांना गाणे आणि नाच शिकवीन.”
अज्ञातवास
घोडे, गाई आणि राणी
चौथा भाऊ नकुल याला घोडे फार आवडत. तो म्हणाला, “मी ग्रंथिक नावाने विराटाचा घोडेवाला होईन. माझ्या हाताखाली रानटी घोडेसुद्धा गरीब होतात.” त्याचा जुळा भाऊ सहदेव म्हणाला, “मी तंतिपाल नावाने त्याचा गुराखी होईन. गुरांची मला चांगली जाण आहे. पूर्वी आपल्या गाई मीच सांभाळत असे.” मग युधिष्ठिराने आपली पत्नी द्रौपदी हिच्याकडे पाहिले. तो म्हणाला, “ही आम्हांला जिवापेक्षा प्रिय आहे. जन्मापासून हिला उंची वस्त्रे आणि दागिनेच ठाऊक आहेत. ही कोणते काम करणार?” द्रौपदी म्हणाली, “दुसऱ्यांच्या घरी सेवा करणाऱ्या काही स्त्रिया असतात. त्यांना सैरंध्री म्हणतात. मी केशभूषेत कुशल अशी सैरंध्री होईन, आणि विराटाची राणी सुदेष्णा हिची सेवा करीन. आपण दुःख करू नका.” युधिष्ठिर म्हणाला, “तू चांगले बोललीस. पण दुष्ट माणसे तुझ्याकडे पाहून सुखावणार नाहीत, याची काळजी घे.”
अज्ञातवास
शमीचे झाड
असे सगळे ठरले. युधिष्ठिर कंक होणार, राजाशी फासे खेळणारा. भीम बल्लव आचारी होणार. अर्जुन नाच शिकवणारी बृहन्नडा, नकुल ग्रंथिक घोडेवाला, आणि सहदेव तंतिपाल गुराखी होणार. द्रौपदी राणीची दासी होणार. पांडव वनातून निघाले. कमरेला तलवारी होत्या, चेहऱ्यावर दाढ्या होत्या. आपण शिकारी आहोत, असे ते सांगत. द्रौपदी थकली, तेव्हा शेवटच्या टप्प्यात अर्जुनाने तिला उचलून नेले. नगरीजवळ आल्यावर युधिष्ठिर थांबला. तो म्हणाला, “आपली शस्त्रे ठेवायची कुठे? अर्जुनाचे मोठे धनुष्य, गांडीव, सगळ्यांना ठाऊक आहे. आपल्यापैकी एक जरी ओळखला गेला, तरी पुन्हा बारा वर्षे वनात जावे लागेल.” अर्जुन म्हणाला, “तिकडे स्मशानाजवळ एक मोठे शमीचे झाड आहे. ते एका निर्जन रानात आहे, आणि तिथे खूप साप आहेत. तिथे आपल्याला कोणी पाहणार नाही.”
अज्ञातवास
फांद्यांवरचे प्रेत
त्यांनी धनुष्यांच्या दोऱ्या उतरवल्या. तलवारी, भाते आणि धारदार बाण यांच्यासह धनुष्यांचे गाठोडे बांधले. नकुल झाडावर चढला. फांद्या तुटणार नाहीत आणि पाऊस लागणार नाही, अशा जागी त्याने ती शस्त्रे घट्ट बांधून ठेवली. मग त्यांनी त्या झाडावर एक प्रेत टांगले. त्याचा वास आला, की लोक म्हणतील, “तिथे वर प्रेत आहे,” आणि दूर राहतील. काही मेंढपाळांनी आणि गुराख्यांनी त्यांना त्याबद्दल विचारले. भाऊ म्हणाले, “ती आमची आई आहे. ती एकशे ऐंशी वर्षांची होती. मेलेल्यांना झाडावर टांगण्याची आमच्या पूर्वजांची रीत आहे.” मग दिलेल्या वचनाप्रमाणे तेरावे वर्ष कोणाच्याही नकळत काढायला ते नगरीत गेले.
अज्ञातवास
कंक
आधी युधिष्ठिर आला. त्याने सोन्याचे फासे वस्त्रात बांधून घेतले होते. त्याला दरबारात येताना विराटाने पाहिले, आणि तो आपल्या मंत्र्यांकडे वळला. तो म्हणाला, “तो कोण आहे, ते शोधून काढा. तो ब्राह्मण असणे शक्य नाही. तो राजा दिसतो. त्याच्याबरोबर नोकर नाहीत, रथ नाहीत, तरी तो इंद्रासारखा तेजस्वी दिसतो.” युधिष्ठिर म्हणाला, “महाराज, मी एक ब्राह्मण आहे. माझे सर्वस्व गेले आहे. उपजीविकेसाठी मी आपल्याकडे आलो आहे.” आपले नाव कंक आहे, आपल्याला फासे खेळण्यात कौशल्य आहे, आणि पूर्वी आपण युधिष्ठिराचा मित्र होतो, असे त्याने सांगितले. विराटाला तो लगेच आवडला. त्याने जाहीर केले, “कंक माझा मित्र होईल. या राज्याचा तोही माझ्याइतकाच स्वामी असेल.” असा युधिष्ठिर तिथे सुखाने राहू लागला. तो कोण आहे, ते कोणालाही कळले नाही.
अज्ञातवास
बल्लव
मग भीम आला. त्याने काळे कपडे घातले होते. एका हातात पळी होती. विराट म्हणाला, “सिंहासारखे खांदे असलेला तो तरुण कोण? तो सूर्यासारखा तेजस्वी दिसतो.” भीम म्हणाला, “महाराज, मी बल्लव नावाचा आचारी आहे. मला आपल्या स्वयंपाकघरात काम द्या. युधिष्ठिर महाराज नेहमी माझे पदार्थ चाखत. मी पहिलवानही आहे. बळात माझ्या बरोबरीचा कोणी नाही. आपल्या करमणुकीसाठी मी सिंहांशी आणि हत्तींशी लढेन.” विराट म्हणाला, “स्वयंपाक हे तुझ्यासारख्याचे काम नव्हे. पण तुझी इच्छा, तसे होऊ दे.” त्याने भीमाला आपल्या स्वयंपाकघराचा प्रमुख केले. लवकरच भीम राजाचा लाडका झाला. तो कोण आहे, ते कोणालाही ओळखता आले नाही.
अज्ञातवास
सैरंध्री
द्रौपदीने आपले लांब काळेभोर केस वेणीत बांधले आणि वस्त्राखाली लपवले. एकच मळकट वस्त्र नेसून ती गरजू असल्यासारखी नगरीत फिरू लागली. लोक जवळ येऊन ती कोण आहे, असे विचारू लागले. ती म्हणाली, “मी सैरंध्री आहे. जो मला ठेवून घेईल, त्याची मी सेवा करीन.” राणी सुदेष्णेने आपल्या गच्चीवरून तिला पाहिले आणि वर बोलावले. राणी म्हणाली, “तू दासी होण्याइतकी साधी नाहीस. फार सुंदर आहेस. तू कोणी देवी आहेस, की अप्सरा?” द्रौपदी म्हणाली, “मी देवी नाही. मी एक दासी आहे. मला केशभूषा करता येते, फुलांच्या माळा करता येतात. मी स्वतः द्रौपदी महाराणींची सेवा केली आहे.”
अज्ञातवास
पाच गंधर्व
सुदेष्णा म्हणाली, “मी तुला आनंदाने ठेवून घेतले असते. पण मला भीती वाटते. राजाची नजर तुझ्यावर पडली, तर तो मला सोडून आपले सगळे मन तुला देईल.” द्रौपदी म्हणाली, “कोणताही पुरुष मला मिळवू शकत नाही. मला पाच तरुण पती आहेत. ते गंधर्व आहेत, आणि गुप्तपणे माझे रक्षण करतात. जो पुरुष मला हात लावायला जातो, तो त्याच रात्री मरतो. आणि माझ्या पतींची एक इच्छा आहे. जे मला उष्टे अन्न खायला लावणार नाहीत, आपले पाय धुवायला लावणार नाहीत, त्यांचीच मी सेवा करावी.” आपले गुपित राखण्यासाठी ती ही गोष्ट सांगत होती. तिचे पाच पती म्हणजे पांडव होते. सुदेष्णा म्हणाली, “असे असेल, तर मी तुला माझ्या महालात ठेवून घेते. यातले काहीही तुला करावे लागणार नाही.” अशा प्रकारे द्रौपदी राजवाड्यात राहू लागली. ती खरी कोण आहे, ते कोणालाही कळले नाही.
अज्ञातवास
गुराखी
मग सहदेव राजाच्या गोठ्यांपाशी आला. त्याने गुराख्याचा वेष घेतला होता, आणि तो गुराख्यासारखेच बोलत होता. त्याचे तेज पाहून विराटाने त्याला बोलावून घेतले. सहदेव म्हणाला, “मी वैश्य आहे. पांडूच्या पुत्रांच्या गाई मी सांभाळत असे. लोक मला तंतिपाल म्हणत. गुरांचे कळप झपाट्याने कसे वाढवायचे, आणि त्यांना रोगांपासून कसे दूर ठेवायचे, ते मला ठाऊक आहे. आता पांडव कुठे आहेत ते मला माहीत नाही. आणि आपल्याशिवाय मी दुसऱ्या कोणाचीही सेवा करणार नाही.” विराट म्हणाला, “तू ब्राह्मण किंवा क्षत्रियच असला पाहिजेस. पण माझ्याकडे एक लाख गाई आहेत. त्या सगळ्या मी तुझ्या स्वाधीन करतो.” असा सहदेव तिथे सुखाने राहू लागला. त्याच्या भावांशिवाय त्याला कोणीही ओळखले नाही.
अज्ञातवास
बृहन्नडा
मग अर्जुन दरबारात आला. तो उंच आणि बळकट होता. अंगावर स्त्रियांचे दागिने होते, कानांत मोठी कुंडले होती, आणि लांब केसांची वेणी होती. विराट म्हणाला, “तुझी अंगकाठी योद्ध्याची आहे. मी म्हातारा झालो आहे. तू माझ्या मुलासारखा हो, किंवा माझ्या जागी माझे राज्य चालव. तू दिसतोस तसा असणे शक्य नाही.” अर्जुन म्हणाला, “मला गाता येते, नाचता येते, वाद्ये वाजवता येतात. मला आपली कन्या राजकुमारी उत्तरा हिला शिकवू द्या. माझी ही अवस्था कशी झाली, ते विचारू नका. त्याने माझे दुःख फक्त वाढेल. मी बृहन्नडा आहे.” विराटाने बृहन्नडेची गाण्याची आणि नाचाची परीक्षा घेतली. बृहन्नडा खरोखरच पुरुष नाही, याची खात्री त्याने राजवाड्यातल्या स्त्रियांकडून करून घेतली. आणि शापामुळे ते खरेच तसे होते. मग राजाने अर्जुनाला राजकुमारी उत्तरा हिच्याकडे पाठवले. अर्जुनाने तिला आणि तिच्या मैत्रिणींना शिकवले, आणि त्यांची मने जिंकली.
अज्ञातवास
ग्रंथिक
सगळ्यांच्या शेवटी नकुल आला. तो राजाचे घोडे बारकाईने न्याहाळत फिरत होता. विराट म्हणाला, “त्या माणसाला घोड्यांची जाण आहे. तो देवासारखा दिसतो. त्याला माझ्याकडे घेऊन या.” नकुल म्हणाला, “महाराज, आपला विजय असो. मी ग्रंथिक. युधिष्ठिर महाराजांनी मला आपल्या घोड्यांचा प्रमुख नेमले होते.” विराट म्हणाला, “आजपासून माझे सगळे घोडे तुझ्या ताब्यात. तुला पाहून मला इतका आनंद होतो, जणू युधिष्ठिरच इथे आला आहे. तो वनात कसा राहत असेल? त्याची सेवा करायला तिथे कोणीच नाही.” अशा प्रकारे सहाही जण विराटाच्या सेवेत सुरक्षित पोहोचले. ते कोण आहेत, ते कोणालाही कळले नाही. त्यांना खूप हाल सोसावे लागले. पण त्यांनी ते शांतपणे सहन केले, आणि आपला शब्द पाळला. तरीही अजून पूर्ण एक वर्ष त्यांच्यापुढे होते. आणि त्यांच्यापैकी एक जरी ओळखला गेला, तरी पुन्हा बारा वर्षे वनात जावे लागणार होते. महाभारत, विराटपर्व, विभाग १ ते ३, ५ आणि ७ ते १२ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. राजदरबारात कसे वागावे याविषयी पुरोहित धौम्य यांनी सांगितलेले नियम, युधिष्ठिराने केलेली दुर्गा देवीची स्तुती, भावांनी आपापसांत ठेवलेली गुप्त नावे, आणि जीमूत नावाच्या पहिलवानाशी भीमाची झालेली कुस्ती इथे गाळली आहे. अर्जुनाला मिळालेल्या शापाची कथा वनपर्वाच्या विभाग ४६ मध्ये आहे. गांगुली यांच्या भाषांतरात ही वेषांतराची नावे वल्लव, वृहन्नला, तंत्रिपाल आणि सैरिंध्री अशी लिहिली आहेत.