पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
खाणारी तोंडे फार
पाच पांडव भाऊ फाशांच्या खेळात आपले राज्य हरले होते. त्यांच्या चुलतभावाने, दुर्योधनाने, ते जिंकून घेतले होते. आता त्यांना बारा वर्षे वनात राहायचे होते, आणि तेरावे वर्ष लपून काढायचे होते. त्यांची पत्नी द्रौपदी त्यांच्याबरोबर निघाली. ते एकटे गेले नाहीत. वेद जाणणारे पुष्कळ विद्वान ब्राह्मण त्यांच्या मागोमाग नगराबाहेर पडले. थोरला भाऊ युधिष्ठिर यामुळे चिंतेत पडला. तो कुळाचे पुरोहित धौम्य यांच्याकडे गेला. भावांच्या समोरच तो धौम्यांशी बोलला. तो म्हणाला, “हे ब्राह्मण माझ्या मागोमाग वनात येत आहेत. माझे सगळे गेले आहे. मी त्यांना खायला कुठून घालू? आणि त्यांना परत पाठवणेही मला जमत नाही. गुरुदेव, आपणच सांगा, मी काय करू?”
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
सगळ्यांचा पिता
धौम्यांनी क्षणभर विचार केला. मग ते म्हणाले, “फार पूर्वी सगळे जीव भुकेने व्याकुळ झाले होते. तेव्हा बापाला मुलांची दया यावी, तशी सूर्याला त्यांची दया आली. “त्याने आपल्या किरणांनी पाणी वर ओढून घेतले. चंद्राने त्याचे ढग केले आणि ते पावसाच्या रूपाने खाली ओतले. मग झाडेझुडपे उगवली, आणि प्रत्येक जिवाला अन्न मिळाले. “म्हणून सगळे अन्न सूर्याच्या शक्तीतून येते. सूर्य सगळ्या जिवांचा पिता आहे. तू त्याच्याकडेच मदत माग. पूर्वीच्या राजांनी तपश्चर्या करून आपल्या प्रजेला वाचवले. तूही तसेच कर, आणि सज्जनाला शोभेल असे या ब्राह्मणांचे पोषण कर.”
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
सूर्याचे दान
मग युधिष्ठिर पाण्यात उभा राहिला आणि त्याने सूर्याची प्रार्थना केली. सूर्य त्याच्या प्रार्थनेवर प्रसन्न झाला. अग्नीसारखा धगधगत तो युधिष्ठिरापुढे प्रकट झाला. तो म्हणाला, “तुला हवे ते सगळे मिळेल. वनातल्या तुझ्या बारा वर्षांत मी तुला अन्न देईन. “हे तांब्याचे पात्र घे. रोज तुझ्या स्वयंपाकघरात शिजलेली फळे, कंदमुळे, मांस आणि भाज्या कधीच संपणार नाहीत, जोपर्यंत द्रौपदी जेवलेली नाही. आणि वनवासाची वर्षे संपल्यावर, आजपासून चौदाव्या वर्षी, तुला तुझे राज्य परत मिळेल.” एवढे बोलून सूर्यदेव अदृश्य झाला.
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
रोजचे जेवण
युधिष्ठिर पाण्यातून वर आला. त्याने धौम्यांच्या पायांना स्पर्श केला आणि भावांना मिठी मारली. मग तो द्रौपदीबरोबर स्वयंपाकघरात गेला. त्या दिवशीचे जेवण त्याने स्वतः रांधले. कितीही थोडे शिजवले, तरी ते संपत नसे. युधिष्ठिर आधी ब्राह्मणांना जेवू घालत असे. मग धाकट्या भावांना वाढत असे. मग उरलेले तो स्वतः जेवत असे. सगळ्यांच्या शेवटी द्रौपदी जेवत असे. ती जेवली, की त्या दिवसापुरते अन्न संपून जाई. अशा रीतीने दारी येईल त्याला पांडव जेवू घालत. ऋषिमुनींशी गप्पा करत ते वनात आनंदाने राहिले.
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
तापट ऋषी
पांडव नगरात राहावे तितक्याच आनंदाने वनात राहत आहेत, हे दुर्योधनाच्या कानावर आले. त्याला त्यांचे वाईट करावेसे वाटू लागले. आपला मित्र कर्ण, मोठा धनुर्धर, आणि आपला भाऊ दुःशासन यांच्याबरोबर तो एकामागून एक दुष्ट बेत रचू लागला. दुःशासन म्हणजे ज्याने द्रौपदीला फरफटत द्यूताच्या सभेत आणले होते तो. त्याच वेळी दुर्योधनाच्या हस्तिनापुरात एक प्रसिद्ध ऋषी आले. ते होते दुर्वास. मोठे सामर्थ्यवान, आणि तितकेच तापट. त्यांच्याबरोबर त्यांचे दहा हजार शिष्य होते. दुर्योधनाने आणि त्याच्या भावांनी नम्रपणे त्यांचे स्वागत केले. दुर्योधनाला ऋषींच्या शापाची भीती वाटत होती. म्हणून दिवसरात्र तो स्वतः नोकरासारखा दुर्वासांची सेवा करू लागला.
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
राजपुत्राची परीक्षा
दुर्वासांनी त्याची परीक्षा घेतली. कधी ते म्हणत, “राजा, मला भूक लागली आहे. आत्ताच्या आत्ता जेवायला दे.” कधी ते स्नानाला जात आणि उशिरा परत येत. मग म्हणत, “आज मी काही खाणार नाही. मला भूक नाही.” आणि निघून जात. कधी मध्यरात्री उठून ते स्वयंपाक करायला लावत. मग त्यात खोड काढत, आणि काहीच न खाता राहत. एवढे सगळे झाले, तरी दुर्योधन कधी रागावला नाही, कधी कंटाळला नाही. शेवटी ऋषी त्याच्यावर प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, “मी तुला वर देऊ शकतो. तुझ्या मनाला अगदी जवळचे असेल ते माग. फक्त ते धर्माविरुद्ध नसावे.”
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
दुष्ट मागणे
दुर्योधनाच्या अंगात जणू नवा जीव आला. काय मागायचे ते त्याने कर्णाशी आणि दुःशासनाशी आधीच ठरवून ठेवले होते. तो म्हणाला, “युधिष्ठिर आमच्या घराण्यातला सगळ्यांत थोरला आणि सगळ्यांत श्रेष्ठ. आपण माझे पाहुणे झालात, तसे आपल्या शिष्यांसह एकदा त्याचेही पाहुणे व्हा. आणि द्रौपदीने ब्राह्मणांना, पतींना जेवू घालून स्वतः जेवण केले असेल, आणि ती विसावा घेत पडली असेल, त्या वेळी त्याच्याकडे जा.” त्या वेळी सूर्याच्या पात्रातून त्या दिवशी आणखी अन्न मिळणार नव्हते. दुर्वास म्हणाले, “ठीक आहे, तसेच करीन.” आणि ते आपल्या वाटेने निघून गेले. दुर्योधनाला आनंदाचे भरते आले. त्याने कर्णाचा हात हातात घेतला. कर्ण म्हणाला, “काय नशीब! आता पांडवांना दुर्वासांच्या रागाच्या आगीला तोंड द्यावे लागेल.”
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
झोपडीपाशी पाहुणे
एके दिवशी दुर्वास आपल्या दहा हजार शिष्यांना घेऊन पांडवांच्या वनात आले. वेळ त्यांनी नीट साधली होती. पांडव निवांत बसले होते. द्रौपदीचे जेवण झाले होते, आणि ती विसावा घेत होती. युधिष्ठिर ऋषींना सामोरा गेला. त्याने हात जोडून नमस्कार केला आणि त्यांना बसायला आसन दिले. तो म्हणाला, “महाराज, आपण स्नान करून, संध्या करून या. मग लवकर जेवायला परत या.” हा राजा आपल्या सगळ्यांना कसे काय जेवू घालणार, ते दुर्वासांना कळत नव्हते. ते शिष्यांना घेऊन नदीवर स्नानाला गेले. द्रौपदीच्या पोटात भीतीचा गोळा आला. त्या दिवशीचे अन्न संपले होते. तिने खूप विचार केला. पण एवढ्या लोकांना जेवू घालण्याचा कोणताच मार्ग तिला सुचेना.
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
कृष्ण जेवण मागतो
द्रौपदीने मनातल्या मनात कृष्णाचा धावा केला. कृष्ण यादवांचा राजपुत्र, तिच्या पतींचा मामेभाऊ. त्याला ती जगाचा स्वामी म्हणत असे. तिने प्रार्थना केली, “पूर्वी तू मला दुःशासनापासून वाचवलेस. आता या संकटातूनही मला वाचव.” तिची अडचण कृष्णाने जाणली. झोपलेल्या पत्नीच्या शेजारून तो लगेच उठला आणि तिच्यापाशी आला. द्रौपदीने आनंदाने त्याला नमस्कार केला आणि सगळी हकिगत सांगितली. कृष्ण म्हणाला, “मला फार भूक लागली आहे. आधी मला काहीतरी खायला दे.” द्रौपदी म्हणाली, “सूर्याचे पात्र मी जेवेपर्यंतच भरलेले राहते. आज माझे जेवण झाले आहे. आता त्यात काहीच उरलेले नाही.” कृष्ण म्हणाला, “ही थट्टा करायची वेळ नाही. भुकेने माझा जीव कासावीस झाला आहे. ते पात्र घेऊन ये. मला पाहू दे.”
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
भाताचे एक शीत
तो ऐकेचना. म्हणून द्रौपदीने ते पात्र त्याच्यापाशी आणले. कृष्णाने पात्रात डोकावून पाहिले. त्याच्या काठाला भाताचे एक शीत चिकटले होते, आणि भाजीचा एक कण. त्या दिवशीच्या अन्नातले उरले होते ते एवढेच. कृष्णाने ते तोंडात टाकले आणि गिळले. तो म्हणाला, “जगाचा आत्मा असलेला प्रभू हरी यामुळे प्रसन्न होवो. तो तृप्त होवो.” मग तो दुसरा भाऊ भीम याच्याकडे वळला. तो म्हणाला, “लवकर जा. ऋषींना जेवायला बोलावून आण.” भीम घाईघाईने नदीकडे निघाला.
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
घशापर्यंत पोट भरले
तिकडे नदीवर ऋषी पाण्यात उभे राहून अंग चोळत होते. अचानक प्रत्येकाला पोट भरल्यासारखे वाटले. ते पाण्याबाहेर आले आणि एकमेकांकडे पाहत राहिले. ते दुर्वासांना म्हणाले, “आम्ही राजाला आमचे जेवण तयार ठेवायला सांगितले आहे. पण आता आम्ही कसे जेवणार? आमचे पोट घशापर्यंत भरले आहे. आता काय करायचे?” दुर्वास म्हणाले, “युधिष्ठिर राजाचे जेवण वाया घालवून आपण त्याचा मोठा अपराध केला आहे. त्याच्याकडे मोठे तपोबळ आहे. आणि हरीच्या भक्तांची मला भीती वाटते. पांडव रागावले, तर आग कापूस जाळते तसे त्यांचा राग आपल्याला जाळून टाकील. पळा सगळे! पुन्हा त्यांच्या दृष्टीस पडू नका!” शिष्य घाबरून गेले आणि दाही दिशांना पळाले.
अक्षयपात्र आणि दुर्वास
संकट टळले
भीमाने नदीकाठचा प्रत्येक घाट शोधला. पण ऋषी तिथे नव्हते. जवळच्या तपस्व्यांनी त्याला सांगितले, की ते पळून गेले. भीमाने परत येऊन युधिष्ठिराला सांगितले. तरीही पांडव वाट पाहत, सुस्कारे टाकत बसून राहिले. युधिष्ठिर म्हणाला, “ते मध्यरात्री परत येतील आणि आपल्याला गाठतील. यातून आपण कसे सुटणार?” तेवढ्यात कृष्ण त्यांच्यापाशी आला. तो म्हणाला, “द्रौपदीने मला हाक मारली, म्हणून मी आलो. पण आता तुम्हांला दुर्वासांची भीती बाळगायचे कारण नाही. तुमच्या तपोबळाला ते घाबरले, आणि पळून गेले. चांगल्या माणसांचे कधी वाईट होत नाही.” पांडवांना आणि द्रौपदीला अखेर हायसे वाटले. ते म्हणाले, “आम्ही भर समुद्रात बुडत होतो. तू आमची नाव झालास, आणि आम्हांला किनाऱ्याला लावलेस.” कृष्ण आपल्या नगराला परत गेला. अशा रीतीने दुर्योधनाचे कारस्थान फसले. आणि पांडव द्रौपदीसह वनात आनंदाने राहू लागले. महाभारत, वनपर्व, विभाग ३ (सूर्याचे दान) आणि विभाग २६० ते २६१ (दुर्वासांची भेट) यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. युधिष्ठिराने सूर्याची एकशे आठ नावे घेऊन केलेले स्तोत्र, ते म्हणण्याचे पुण्य, आणि द्रौपदीच्या प्रार्थनेचा बराचसा भाग इथे गाळला आहे. कृष्ण ज्या झोपलेल्या पत्नीच्या शेजारून उठला, ती रुक्मिणी.