पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
अंबा
तरुण राजासाठी वधू
भीष्म हे शंतनू राजाचे आणि नदीची देवी गंगा हिचे पुत्र. सावत्र आई सत्यवती हिच्या मुलांना राज्य मिळावे, म्हणून त्यांनी एक प्रतिज्ञा केली होती. कधीही राज्य करायचे नाही, आणि कधीही लग्न करायचे नाही. शंतनूच्या मृत्यूनंतर भीष्मांनी सत्यवतीच्या मुलांना एकामागून एक गादीवर बसवले. आता धाकटा मुलगा विचित्रवीर्य राजा होता. तो अजून कोवळ्या वयाचा होता, आणि प्रत्येक गोष्टीत भीष्मांवर अवलंबून असे. भीष्मांना त्याच्यासाठी पत्नी शोधायची होती. त्यांच्या कानावर आले, काशीच्या राजाला तीन मुली आहेत. तिघीही अतिशय सुंदर. थोरली अंबा, मग अंबिका आणि अंबालिका. त्यांचे स्वयंवर होणार होते.
अंबा
बळजबरीने नेल्या
भीष्म एकाच रथातून काशीला गेले. दागिन्यांनी नटलेल्या तिन्ही राजकन्या त्यांनी पाहिल्या. तिथे जमलेले सगळे राजेही पाहिले. त्यांनी त्या कन्यांना उचलून आपल्या रथात बसवले. मग ते राजांना मोठ्याने म्हणाले, “शंतनूचा पुत्र भीष्म या कन्यांना बळजबरीने घेऊन जात आहे. हिंमत असेल तर अडवा मला!” राजे शस्त्रे उपसून उठले. “आमचे रथ आणा!” असे ते ओरडू लागले. रथांतून, हत्तींवरून, घोड्यांवरून ते चारी बाजूंनी भीष्मांवर चालून आले. पण भीष्मांनी आपल्या बाणांनी त्या सगळ्यांना रोखून धरले. राजांचे ध्वज, घोडे आणि सारथी भीष्मांनी एकेका बाणात पाडले. शेवटी राजे हार खाऊन पळून गेले. भीष्म राजकन्यांना हस्तिनापुराला घेऊन आले. भावाच्या वधू म्हणून त्यांनी त्या सत्यवतीच्या हवाली केल्या.
अंबा
अंबा बोलली
लग्नाचा दिवस जवळ आला. तेव्हा थोरली अंबा संकोचत भीष्मांकडे आली. ती म्हणाली, “धर्म काय ते आपल्याला ठाऊक आहे. मी फार पूर्वीच मनाने शाल्वराजाला वरले आहे. तो शाल्व देशाचा राजा आहे. माझ्या वडिलांच्या नकळत त्याने मला गुपचूप मागणी घातली होती. तो माझी वाट पाहतो आहे. ज्या स्त्रीचे मन दुसऱ्याचे झाले आहे, तिला आपण घरात कसे ठेवणार? दया करा, आणि मला जाऊ द्या.” भीष्मांनी हा प्रश्न सत्यवतीपुढे, मंत्र्यांपुढे आणि पुरोहितांपुढे ठेवला. मग त्यांनी अंबेला जाऊ दिले. ती शाल्वाच्या नगरीकडे निघाली. सोबतीला काही वृद्ध ब्राह्मण होते, आणि तिची स्वतःची दाईही बरोबर होती. तिच्या दोन बहिणी, अंबिका आणि अंबालिका, यांचे लग्न विचित्रवीर्याशी झाले.
अंबा
शाल्वाने नाकारले
अंबा शाल्वापुढे जाऊन उभी राहिली. ती म्हणाली, “महाराज, मी आपल्याकडे आले आहे.” शाल्व हसला. तो म्हणाला, “आता मला तू नको. तू दुसऱ्याची पत्नी होणार होतीस. भीष्माने तुला पळवून नेले, आणि तू आनंदाने त्याच्याबरोबर गेलीस. त्याच्याकडेच परत जा.” अंबा कळवळून म्हणाली, “हे खरे नाही! मी आनंदाने गेले नाही. त्यांनी मला बळजबरीने नेले, आणि वाटभर मी रडत होते. आपल्याशिवाय दुसऱ्या कोणाचाही मी पती म्हणून विचार केला नाही. शपथ घेऊन सांगते. भीष्मांना मी नको आहे. त्यांनी आम्हांला आपल्या भावासाठी नेले. मी पाया पडते, मला स्वीकारा.” पण शाल्व ऐकेना. “जा, जा,” तो पुन्हा पुन्हा म्हणाला. “मला भीष्माची भीती वाटते. तू त्याने जिंकलेली आहेस.” अंबा रडत रडत त्याच्या नगरीतून बाहेर पडली.
अंबा
नगराबाहेर एकटी
नगराबाहेर अंबा थांबली. ती दुःखात बुडून गेली होती. तिच्या मनात आले, “जगात माझ्याइतकी दुर्दैवी स्त्री दुसरी कोणी नसेल. शाल्वाने मला नाकारले. हस्तिनापुरालाही मी परत जाऊ शकत नाही, कारण भीष्मांनी मला जाऊ दिले आहे. “भीष्मांच्या रथातून मी उडी मारली नाही, हा माझा दोष? की पराक्रमाचे बक्षीस म्हणून मला पुढे करणाऱ्या माझ्या वडिलांचा? की शाल्वाचा? नाही, या सगळ्याचे मूळ भीष्मच आहेत. माझा सूड त्यांच्यावरच पडला पाहिजे, तपश्चर्येने किंवा युद्धाने. पण युद्धात भीष्मांना कोणता राजा हरवू शकेल?” ती वनातल्या एका आश्रमात गेली. तिथल्या तपस्व्यांना तिने सगळे सांगितले. तिने त्यांच्याकडे तपश्चर्या शिकवण्याची विनवणी केली. तपस्व्यांनी तिला वडिलांकडे परत जाण्याचा आग्रह केला. पण तिने ऐकले नाही. ती म्हणाली, “आता माझ्या घरचे माझा तिरस्कार करतील.”
अंबा
आजोबा
तेवढ्यात एक वृद्ध राजा तिथे आले. त्यांनी राज्य सोडून तपस्व्याचे जीवन पत्करले होते. अंबेची कहाणी ऐकून ते दयेने थरथरले. त्यांनी तिला मांडीवर घेतले. ते म्हणाले, “मी तुझ्या आईचा बाप आहे. तू घरी जाऊ नकोस. परशुरामांकडे जा.” परशुराम जन्माने ब्राह्मण होते, पण योद्ध्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ होते. फार पूर्वी त्यांनी पृथ्वीवरच्या सगळ्या क्षत्रिय राजांना जिंकले होते. भीष्म लहान असताना परशुरामांनीच त्यांना युद्धविद्या शिकवली होती. वृद्ध राजा म्हणाले, “ते माझे मित्र आहेत. भीष्माने त्यांचे ऐकले नाही, तर ते त्याला युद्धात ठार करतील.” परशुरामांचे एक सोबती ऋषी होते. तेही आले आणि त्यांनीही तिची कहाणी ऐकली. ते म्हणाले, “भीष्मांनी तुला पळवून नेले नसते, तर शाल्वाने तुझ्यावर कधीच संशय घेतला नसता. तुझा सूड भीष्मांवरच पडू दे.” अंबा म्हणाली, “माझ्या मनातही तेच आहे.”
अंबा
परशुराम
दुसऱ्या दिवशी सकाळी परशुराम आले. डोक्यावर जटा, अंगावर हरणाचे कातडे, हातात धनुष्य आणि परशू. अंबेने रडत रडत त्यांच्या पायांवर डोके ठेवले आणि मदतीची याचना केली. ते म्हणाले, “मी भीष्माला निरोप पाठवतो. तो माझे ऐकेल.” अंबा म्हणाली, “भीष्मांना ठार करा. माझ्या सगळ्या दुःखाचे कारण तेच आहेत.” परशुराम म्हणाले, “आधी मी सामोपचाराने पाहीन. त्याने ऐकले नाही, तर मी त्याला ठार करीन.” अंबेला घेऊन ते कुरुक्षेत्राला गेले. ते कुरूंच्या राज्याच्या सीमेवरचे एक मैदान. तिथून त्यांनी भीष्मांना बोलावणे पाठवले. आपल्या जुन्या गुरूंचा सत्कार करायला भीष्म आनंदाने आले.
अंबा
गुरू आणि शिष्य
परशुराम म्हणाले, “तू या राजकन्येला पळवून आणलेस आणि मग परत पाठवलेस. तुझ्यामुळे शाल्वाने तिला नाकारले. आता तिच्याशी कोण लग्न करील? माझी आज्ञा आहे, तूच तिचा स्वीकार कर.” भीष्म म्हणाले, “मी तसे करू शकत नाही. तिचे मन शाल्वाचे आहे, असे तिने स्वतः मला सांगितले. म्हणून मी तिला त्याच्याकडे जाऊ दिले. ज्या स्त्रीचे मन दुसऱ्याचे आहे, तिला कोण घरात ठेवील? भीतीने किंवा आणखी कशासाठीही मी माझा धर्म सोडणार नाही.” परशुरामांचे डोळे रागाने फिरू लागले. ते ओरडले, “मग आजच मी तुला ठार करतो.” भीष्मांनी त्यांना नमस्कार केला आणि शांत होण्याची विनवणी केली. ते म्हणाले, “मी आपला शिष्य आहे.” पण परशुराम शांत होईनात. शेवटी भीष्म म्हणाले, “तर मग मी आपल्याशी लढेन.”
अंबा
घनघोर द्वंद्व
ते दोघे मैदानावर समोरासमोर आले. ते पाहायला देव जमले. भीष्मांची आई गंगा हिने दोघांनाही लढू नका अशी विनवणी केली. पण दोघांपैकी कोणीच माघार घेईना. लढाई सुरू झाली, तेव्हा भीष्म रथातून खाली उतरले. त्यांनी परशुरामांना नमस्कार केला. ते म्हणाले, “गुरुदेव, मला आशीर्वाद द्या.” परशुराम म्हणाले, “तुझा विजय होवो, असे मी म्हणू शकत नाही. कारण मी तुला हरवायलाच आलो आहे. पण तू मला प्रसन्न केले आहेस. चांगला लढ.” तेवीस दिवस ते लढले, पहाटेपासून संध्याकाळपर्यंत. दोघांनी एकमेकांना पुन्हा पुन्हा जखमी केले. एकदा भीष्म रथातून खाली पडले. तेव्हा आठ तेजस्वी ब्राह्मणांनी त्यांना झेलून धरले. त्यांचा जमिनीला स्पर्शही झाला नाही. एकदा परशुराम बेशुद्ध होऊन पडले. पण कोणीच जिंकू शकले नाही.
अंबा
झोपेचे अस्त्र
एका रात्री ते आठ ब्राह्मण भीष्मांच्या स्वप्नात आले. ते म्हणाले, “भिऊ नकोस. तू आमचाच एक अंश आहेस. मागच्या जन्मी तुला एक अस्त्र येत होते, झोपेचे अस्त्र. ते तुला पुन्हा आठवेल. ते परशुरामांना मारणार नाही, फक्त झोपवील.” दुसऱ्या दिवशी दोन्ही योद्ध्यांनी आपली सगळ्यात प्रभावी अस्त्रे सोडली. आकाश पेटून उठले, धरती हादरली, आणि सगळे जीव भीतीने आक्रोश करू लागले. भीष्मांनी झोपेचे अस्त्र हातात घेतले. पण आकाशातून आवाज आले, “थांबा!” देवर्षी नारद भीष्मांना म्हणाले, “देव याला मनाई करतात. परशुराम पवित्र ब्राह्मण आहेत, आणि तुझे गुरू आहेत. त्यांचा अपमान करू नकोस.” त्या आठ ब्राह्मणांनीही भीष्मांना हे ऐकायला सांगितले. म्हणून भीष्मांनी ते अस्त्र खाली ठेवले.
अंबा
युद्ध संपले
परशुराम ओरडले, “माझा पराभव झाला!” तेवढ्यात त्यांचे वडील आणि पूर्वज त्यांच्याभोवती प्रकट झाले. ते म्हणाले, “धनुष्य खाली ठेव. युद्ध करणे हा क्षत्रियाचा धर्म. ब्राह्मणाचे धन म्हणजे अध्ययन आणि व्रते. आणि भीष्म जन्माने वसू आहेत, एक देव. तू त्यांना कधीच हरवू शकणार नाहीस.” पण परशुरामांनी युद्धातून कधीही माघार न घेण्याचे व्रत घेतले होते. भीष्मांचेही तसेच व्रत होते. मग नारद, गंगा आणि इतर ऋषी मैदानावर दोघांच्या मध्ये येऊन उभे राहिले. शेवटी परशुरामांच्या पूर्वजांनी त्यांना शस्त्रे खाली ठेवायला लावली. ते पाहून भीष्मांनीही माघार घेतली. सर्वांगाला जखमा झालेल्या भीष्मांनी जाऊन आपल्या गुरूंना नमस्कार केला. परशुराम मोठ्या प्रेमाने त्यांच्याकडे पाहून हसले. ते म्हणाले, “पृथ्वीवर तुझ्या तोडीचा योद्धा नाही.”
अंबा
अंबेचे उत्तर
परशुरामांनी अंबेला बोलावले. ते दुःखाने तिला म्हणाले, “माझ्याकडून होईल तितके मी लढलो. उत्तमोत्तम अस्त्रे वापरली. तरीही मला भीष्मावर मात करता आली नाही. यापुढे मी काहीच करू शकत नाही. आता तुला भीष्माशिवाय दुसरा कोणी आधार उरला नाही.” अंबा म्हणाली, “आपल्याकडून होईल ते सगळे आपण केलेत. पण मी पुन्हा कधीही भीष्मांकडे जाणार नाही. त्यांना ठार करण्याचा मार्ग मी स्वतःच शोधीन.” तिचे डोळे रागाने पेटले होते. ती वनात निघून गेली. भीष्मांचा मृत्यू घडवून आणण्याचे सामर्थ्य तपश्चर्येने मिळवायचे, असा तिने निश्चय केला होता. भीष्मांनी तिच्या मागावर हेर पाठवले. ती जे काही करत होती, ते सगळे हेरांनी त्यांना कळवले. भीष्म उदास आणि अस्वस्थ झाले.
अंबा
बारा वर्षांची तपश्चर्या
अंबेची तपश्चर्या माणसाच्या शक्तीपलीकडची होती. सहा महिने ती फक्त हवा पिऊन खांबासारखी अचल उभी राहिली. एक वर्ष ती अन्नाशिवाय यमुनेच्या पाण्यात उभी राहिली. आणखी एक वर्ष ती पायांच्या बोटांवर उभी राहिली. तेव्हा ती गळून पडलेले एकच पान खाई. अशी बारा वर्षे ती तप करत राहिली. शेवटी तिच्या तपश्चर्येने स्वर्गही तापू लागला. तपस्व्यांनी तिला या मार्गावरून परत फिरवण्याचा प्रयत्न केला. ती म्हणाली, “भीष्मांनी मला हाकलून दिले, आणि माझा पती माझ्यापासून हिरावून घेतला. त्यांना युद्धात ठार केल्याशिवाय मी थांबणार नाही. मला आता स्त्री राहायचे नाही. सूड घेण्यासाठी मला पुरुष व्हायचे आहे.”
अंबा
शिवाचे वचन
तेव्हा महादेव शिव तिच्यापुढे प्रकट झाला. त्याने तिला वर मागायला सांगितले. तिने भीष्मांचा पराभव मागितला. शिव म्हणाला, “तू त्याला मारशील.” तिने विचारले, “पण मी तर स्त्री आहे. ते कसे शक्य आहे?” शिव म्हणाला, “माझे शब्द खोटे ठरणार नाहीत. तू द्रुपद राजाच्या घराण्यात जन्म घेशील. तू पराक्रमी आणि उग्र योद्धा होशील. काही काळाने तू पुरुष होशील. आणि या जन्मात घडलेले सगळे तुला आठवेल.” मग तो अदृश्य झाला. अंबेने लाकडे गोळा केली. यमुनेच्या काठावर, ऋषींच्या डोळ्यांदेखत तिने मोठी चिता रचली. तिने ती स्वतःच पेटवली आणि ज्वाळांमध्ये पाऊल टाकले. तिचे मन रागाने जळत होते. ती ओरडली, “भीष्मांच्या नाशासाठी!”
अंबा
पुन्हा जन्म
द्रुपद राजाला मूलबाळ नव्हते. भीष्मांचा सूड घेईल असा मुलगा मिळावा, म्हणून त्याने शिवाची प्रार्थना केली. शिवाने त्याला सांगितले, “तुझे मूल मुलगी म्हणून जन्मेल, आणि पुढे पुरुष होईल.” शिवाने अंबेला दिलेल्या वचनाप्रमाणे काही काळाने द्रुपदाच्या राणीला मुलगी झाली. पण त्यांनी जगाला सांगितले की मुलगा झाला. त्यांनी तिला मुलासारखे वाढवले आणि तिचे नाव शिखंडी ठेवले. शिखंडी म्हणजे पुन्हा जन्मलेली अंबाच, हे सत्य फक्त भीष्मांनाच ठाऊक होते. हेरांकडून आणि नारदांकडून त्यांना ते कळले होते. पुढे अनेक वर्षांनी महायुद्ध जवळ आले. तेव्हा भीष्मांनी सांगितले की शिखंडी लढाईत आपल्यावर चालून आला, तरी आपण शिखंडीला कधीही मारणार नाही. कारण स्त्रीवर, किंवा जो पूर्वी स्त्री होता त्याच्यावर, कधीही बाण न चालवण्याचे त्यांचे व्रत होते. महाभारत, उद्योगपर्व, विभाग १७४ ते १९१ आणि १९६ यांवरून, आदिपर्व, विभाग १०२ यांच्या साहाय्याने, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. उद्योगपर्वात भीष्म ही गोष्ट दुर्योधनाला सांगतात. तेवीस दिवसांचे युद्ध इथे काही ओळींत सांगितले आहे. गंगेच्या शापाने अंबेचा अर्धा भाग नदी होतो ती हकिगत, आणि शिखंडी पुरुष होतो ती कथा (विभाग १९२ ते १९५), या दोन्ही इथे गाळल्या आहेत. आदिपर्वातल्या लहान कथेत पाठलाग करणाऱ्या एका राजाशी वाटेत झालेली लढाई अधिक आहे. लोकप्रिय कथेत अंबा द्रुपदाच्या दारावर कमळांची माळ टांगते. ते गांगुलींच्या महाभारतात नाही. तिथे तिला शिवाचे वचन मिळते आणि ती अग्नीत प्रवेश करते.