पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
अर्जुन आणि किरात
युद्धासाठी अस्त्रे
पाच पांडव भाऊ वनवासात काम्यक वनात राहत होते. त्यांच्या चुलतभावाने, दुर्योधनाने, फाशांत लबाडी करून त्यांचे राज्य घेतले होते. एके दिवशी थोरला भाऊ युधिष्ठिर अर्जुनाला बाजूला घेऊन गेला. तो म्हणाला, “दुर्योधनाच्या बाजूचे मोठमोठे योद्धे देवांचे प्रत्येक अस्त्र जाणतात. तो त्यांचा मान ठेवतो, आणि ते त्याच्यासाठी जीव तोडून लढतील. आज सगळी पृथ्वी त्याची आहे. आता आपली आशा फक्त तू. “देवांची सगळी अस्त्रे देवांचा राजा इंद्र याच्याकडे आहेत. तू उत्तरेकडे जा आणि तपश्चर्येला बस. इंद्राला प्रसन्न करून घे. मग तो तुला आपली अस्त्रे देईल.” मग वाटेत उपयोगी पडावी म्हणून युधिष्ठिराने अर्जुनाला एक गुप्त विद्या शिकवली. ती त्याने व्यास ऋषींकडून मिळवली होती.
अर्जुन आणि किरात
झाडाखालचा तपस्वी
अर्जुनाने आपले मोठे धनुष्य उचलले. दोन भाते घेतले. ते अग्निदेवाने दिलेले होते, आणि त्यांतले बाण कधी संपत नसत. भावांची पत्नी द्रौपदी हिने त्याला आशीर्वाद दिला. ती म्हणाली, “आमचे सुख-दुःख, आमचे प्राण, आमचे राज्य, सगळे आपल्यावरच अवलंबून आहे. जा, विजयी होऊन या.” तपश्चर्येमुळे अर्जुन मनाच्या वेगाने जाऊ शकत होता. एकाच दिवसात तो हिमालयात पोहोचला. हिमालय ओलांडून तो इंद्रकील नावाच्या पर्वतावर आला. तिथे एक आवाज आला, “थांब!” एका झाडाखाली एक तपस्वी बसला होता. तो कृश होता, डोक्यावर जटा होत्या, आणि तपाच्या तेजाने तो झळाळत होता. त्याने विचारले, “शस्त्रे घेऊन इथे कशाला आलास? ही शांत तपस्व्यांची जागा आहे. ते धनुष्य फेकून दे.” अर्जुनाने ते फेकले नाही.
अर्जुन आणि किरात
इंद्राची अट
तपस्वी हसला. तो म्हणाला, “तुझे कल्याण असो. मी इंद्र आहे. मनाला येईल तो वर माग.” तो वेष घेतलेला इंद्रच होता, अर्जुनाचा स्वतःचा पिता. अर्जुनाने वाकून हात जोडले. तो म्हणाला, “मला आपली सगळी अस्त्रे शिकवा.” इंद्र म्हणाला, “इथे तुला अस्त्रे कशाला हवीत? त्यापेक्षा स्वर्ग माग, आणि स्वर्गातली सुखे माग.” अर्जुन म्हणाला, “मला स्वर्ग नको. सगळ्या देवांची संपत्तीही नको. भावांना वनात सोडून मी निघून गेलो, आणि शत्रूला शिक्षा झाली नाही, तर सगळे जग माझा कायमचा धिक्कार करील.” इंद्र प्रेमाने म्हणाला, “तीन डोळ्यांचा देव, सगळ्या जिवांचा स्वामी शिव, याचे तुला दर्शन झाले, की मी तुला माझी सगळी अस्त्रे देईन.” आणि तो अदृश्य झाला.
अर्जुन आणि किरात
तपाची धग
मग शिवाचे दर्शन मिळवण्यासाठी अर्जुन त्या पर्वतावरच राहिला. त्याने गवताचे वस्त्र आणि मृगाजिन घातले. तो फळे खाऊन राहू लागला, आणि तीही दिवसेंदिवस कमी वेळा खाऊ लागला. चौथ्या महिन्यात तो फक्त हवेवर राहू लागला. कशाचाही आधार न घेता, हात वर करून, तो पायांच्या बोटांवर उभा राहिला. त्याच्या तपाच्या धगीने आजूबाजूची जमीन धुमसू लागली. महर्षी घाबरून शिवाकडे गेले. ते म्हणाले, “त्याला काय हवे ते आम्हांला कळत नाही. पण त्याच्यामुळे आम्हांला त्रास होतो आहे. आपण त्याला थांबवा!” शिव म्हणाला, “दुःख करू नका. त्याची इच्छा मला ठाऊक आहे. त्याला स्वर्ग नको, संपत्ती नको, दीर्घ आयुष्यही नको. आजच्या आज मी त्याची इच्छा पूर्ण करीन.”
अर्जुन आणि किरात
रानडुक्कर
शिवाने किराताचे रूप घेतले. किरात म्हणजे डोंगरांत राहणाऱ्या जमातीतला शिकारी. तो धिप्पाड होता, सोन्याच्या झाडासारखा झळाळत होता, आणि हातात धनुष्य होते. त्याची पत्नी उमा शिकाऱ्याच्या बायकोच्या वेषात आली. त्यांच्या मागे भुताखेतांचा आणि स्त्रियांचा मोठा घोळका होता. ते जवळ येताच सगळा पर्वत चिडीचूप झाला. तेवढ्यात एक प्रचंड रानडुक्कर अर्जुनाला मारायला धावून आले. तो रानडुकराचे रूप घेतलेला मूक नावाचा दैत्य होता. अर्जुनाने धनुष्याला दोरी चढवली. तो म्हणाला, “मी तुझे काहीही वाकडे केले नाही, आणि तू मला मारायला निघालास. म्हणून मी तुला यमाघरी पाठवतो.” किरात ओरडला, “थांब! त्या डुकरावर मी आधी नेम धरला आहे.” अर्जुनाने ऐकले नाही. त्याने बाण सोडला. किरातानेही सोडला. दोन्ही बाण एकाच क्षणी डुकराला लागले, आणि ते मरून पडले.
अर्जुन आणि किरात
शिकार कोणाची?
अर्जुन देवासारख्या तेजस्वी किराताकडे वळला. त्याने विचारले, “बायकांना घेऊन या निर्जन रानात फिरणारा तू कोण? माझ्या डुकरावर तू बाण का मारलास? हे शिकारीच्या नियमाविरुद्ध आहे. यासाठी मी तुझा जीव घेईन.” किरात हसला. तो हळू आवाजात म्हणाला, “आम्ही याच रानात राहतो. पण तू तर लाडाकोडात वाढलेला दिसतोस. तू इथे एकटा का?” अर्जुन म्हणाला, “मी इथे धनुष्याच्या जोरावर राहतो. आणि तो दैत्य मी मारला, ते तू पाहिलेस.” किरात म्हणाला, “माझा बाण त्याला आधी लागला. त्याला मारले ते माझ्या बाणाने. तुला आपल्या बळाचा गर्व आहे. स्वतःची चूक तू दुसऱ्यावर ढकलतोस. आता सगळा जोर लावून माझ्यावर बाण मार. कारण मीही तुझ्यावर बाण मारणार आहे.”
अर्जुन आणि किरात
गडप झालेले बाण
अर्जुनाने किरातावर बाणांचा पाऊस पाडला. किराताने ते सगळे आनंदाने अंगावर घेतले. तो ओरडला, “तुझे उत्तम बाण मार! जीव घ्यायला मार!” त्याला काहीच झाले नाही. एखाद्या टेकडीसारखा तो स्थिर उभा राहिला. अर्जुन थक्क झाला. त्याच्या मनात आले, “हा कोण? साक्षात शिव, की आणखी कोणी देव? माझे बाण शिवाशिवाय कोणी सहन करू शकणार नाही.” त्याने आणखी शेकडो बाण मारले. पण पर्वत दगडांचा वर्षाव झेलतो, तसे किराताने ते झेलले. मग अर्जुनाच्या लक्षात आले, आणि तो घाबरला. त्याचे भाते रिकामे झाले होते. अग्निदेवाचे जे भाते कधीच रिकामे होत नसत, ते रिकामे झाले होते. अर्जुनाच्या मनात आले, “माझे बाण गिळून टाकणारा हा आहे तरी कोण?”
अर्जुन आणि किरात
किराताचे बळ
अर्जुनाने धनुष्याच्या टोकाने किरातावर प्रहार केला. किराताने त्याच्या हातातून धनुष्यच हिसकावून घेतले. अर्जुनाने तलवार उपसली. सगळा जोर लावून त्याने ती किराताच्या डोक्यावर हाणली. तलवारीचे तुकडे तुकडे झाले. त्याने झाडे फेकली, दगड फेकले. किराताने ते सगळे झेलले. अर्जुनाने बुक्क्या मारल्या. किराताने वज्रासारखे ठोसे लगावले. दोघांनी एकमेकांना छातीशी छाती भिडवून असे जखडले, की जळत्या कोळशातून निघावा तसा त्यांच्या अंगांतून धूर निघू लागला. शेवटी किराताने रागाने सगळे बळ लावून त्याला आवळले. अर्जुन जमिनीवर कोसळला. त्याचे अंग ठेचले होते, श्वास कोंडला होता. तो मेल्यासारखा पडून राहिला.
अर्जुन आणि किरात
फुलांची माळ
थोड्या वेळाने अर्जुन शुद्धीवर आला. तो उठला. तो रक्ताने माखला होता, आणि त्याचे मन दुःखाने भरले होते. ज्याच्या दर्शनासाठी तो आला होता, त्या शिवाला त्याने मनोमन शरण जाऊन नमस्कार केला. त्याने मातीची शिवाची मूर्ती केली, आणि फुलांची माळ वाहून तिची पूजा केली. मग त्याने वर पाहिले. मातीच्या मूर्तीला वाहिलेली माळ किराताच्या मस्तकावर होती! अर्जुनाला अतिशय आनंद झाला. तो किराताच्या पाया पडला. शिव त्याच्यावर प्रसन्न झाला. ढगांच्या गडगडाटासारख्या आवाजात तो म्हणाला, “धैर्यात आणि सहनशक्तीत तुझ्या तोडीचा दुसरा योद्धा नाही. तुझे बळ जवळजवळ माझ्याइतके आहे. मी जसा आहे तसे मला पाहता यावे, अशी दृष्टी मी तुला देतो.”
अर्जुन आणि किरात
क्षमा
अर्जुनाने वर पाहिले. शिव आपल्या पूर्ण तेजात उभा होता, आणि त्याच्या शेजारी उमा होती. अर्जुनाने गुडघे टेकले आणि जमिनीवर मस्तक ठेवले. तो म्हणाला, “हे देवाधिदेवा, मी फक्त आपल्या दर्शनासाठी या पर्वतावर आलो. आपण कोण, हे न ओळखता मी आपल्याशी लढलो. मला क्षमा करा.” शिवाने हसून अर्जुनाचे हात हातात घेतले आणि त्याला मिठी मारली. तो म्हणाला, “मी तुला क्षमा केली. “तुझे धनुष्य मी माझ्या मायेने तुझ्याकडून घेतले होते. आणि आता तुझे भाते पुन्हा कधीच रिकामे होणार नाहीत. आता माझ्याकडे वर माग.”
अर्जुन आणि किरात
पाशुपत अस्त्र
अर्जुन म्हणाला, “आपले सगळ्यांत भयंकर अस्त्र मला द्या. म्हणजे दुर्योधनाच्या मोठमोठ्या योद्ध्यांविरुद्धचे युद्ध मी जिंकेन.” शिव म्हणाला, “मी तुला माझे आवडते अस्त्र, पाशुपत, देतो. ते इंद्रालासुद्धा ठाऊक नाही. पण मोठी गरज पडल्याशिवाय ते कधीही वापरू नकोस. दुबळ्या शत्रूवर ते सोडले, तर ते सगळ्या जगाचा नाश करू शकेल.” अर्जुनाने शुचिर्भूत होऊन म्हटले, “मला शिकवा.” मग शिवाने त्याला ते अस्त्र कसे सोडायचे आणि कसे परत बोलवायचे ते शिकवले. पृथ्वी थरथरली. ते अस्त्र मूर्तिमंत होऊन अर्जुनाच्या शेजारी उभे राहिले, आणि देवांनी ते पाहिले. शिव म्हणाला, “आता स्वर्गाला जा.” त्याने अर्जुनाला त्याचे धनुष्य परत दिले. मग अर्जुन पाहत असतानाच तो उमेसह आकाशात निघून गेला.
अर्जुन आणि किरात
लोकपाल आले
अर्जुन आश्चर्याने म्हणाला, “मला महादेवाचे दर्शन झाले. माझ्या हाताने मी त्याला स्पर्श केला. माझे काम आत्ताच झाले.” मग जगाचे रक्षण करणारे देव, म्हणजे लोकपाल, त्याच्यापाशी आले. यमाने त्याला आपली गदा दिली. पाण्याचा देव वरुण याने आपले पाश दिले. त्या पाशांतून कोणीही सुटत नाही. धनाचा स्वामी कुबेर याने शत्रूंना झोपवणारे एक अस्त्र दिले. सगळ्यांच्या शेवटी इंद्र आला. तो म्हणाला, “तुला न्यायला माझा रथ येईल. स्वर्गात मी तुला माझी सगळी अस्त्रे देईन.” अर्जुनाने सगळ्यांची पूजा केली, आणि ते आपापल्या घरी गेले. देवांची अस्त्रे मिळवायला अर्जुन या पर्वतावर आला होता. ती आता त्याला मिळाली होती. आपल्या सगळ्या इच्छा पूर्ण झाल्या, असे त्याला वाटले. महाभारत, वनपर्व, विभाग ३७ ते ४१ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. अर्जुन निघताना दिलेले लांबलचक आशीर्वाद, महिन्यामागून महिन्याचे त्याचे उपवास, त्याने केलेली शिवाची स्तुती, अर्जुन पूर्वजन्मी विष्णूचा सोबती नर ऋषी होता हे शिवाचे आणि यमाचे सांगणे, आणि लोकपालांची बहुतेक भविष्यवाणी इथे गाळली आहे. मूळ ग्रंथात अर्जुन आधी ब्रह्मशिर नावाचे अस्त्र मागतो, आणि शिव त्याला पाशुपत अस्त्र देतो.