पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
अर्जुन इंद्रलोकात
आकाशातून आलेला रथ
पाच पांडव भाऊ वनवासात होते. त्यातल्या तेराव्या वर्षी त्यांना लपून राहायचे होते, कोणालाही ओळख न देता. तिसरा भाऊ अर्जुन देवांची अस्त्रे मिळवायला हिमालयात गेला होता. शिवाने त्याला आपले स्वतःचे अस्त्र दिले होते. देवांचा राजा इंद्र, अर्जुनाचा पिता, याने त्याला न्यायला आपला रथ पाठवण्याचे वचन दिले होते. अर्जुन त्याचा विचार करत होता, तेवढ्यात रथ आला. मेघगर्जनेसारखा आवाज करत तो ढग फोडून खाली आला. वाऱ्याच्या वेगाने धावणारे दहा हजार सोनेरी घोडे त्याला जोडलेले होते. रथ चालवत होता इंद्राचा सारथी मातली. तो म्हणाला, “आपल्या वडिलांना आपल्याला भेटायचे आहे. माझ्याबरोबर स्वर्गात चला. अस्त्रे मिळाली, की आपण परत याल.”
अर्जुन इंद्रलोकात
पर्वताचा निरोप
अर्जुन म्हणाला, “मोठे पुण्य असलेल्यांनाच या रथात बसता येते. मातली, आधी तू चढ, आणि घोडे स्थिर धरून ठेव. मग मी चढतो.” मातलीने लगाम हाती घेतले. अर्जुनाने गंगेत स्नान केले आणि प्रार्थना केली. पितरांना पाणी अर्पण केले. मग त्याने पर्वताचा निरोप घेतला. तो पर्वताला म्हणाला, “तुझ्या उतारांवर मी सुखाने राहिलो. तुझी गोड फळे खाल्ली, तुझ्या झऱ्यांचे पाणी प्यालो. मूल बापाच्या मांडीवर झोपते, तसा मी तुझ्यावर विसावलो.” मग अर्जुन रथात चढला, आणि रथ त्याला घेऊन आकाशात झेपावला.
अर्जुन इंद्रलोकात
जवळून पाहिलेले तारे
लवकरच पृथ्वीवरून तो दिसेनासा झाला. तिथे वर सूर्य नव्हता, चंद्र नव्हता, आणि अग्नीही नव्हता. ती जागा आपल्याच प्रकाशाने उजळलेली होती. सभोवती तेजस्वी भुवने होती. ती मोठी मोठी आणि सुंदर होती, आणि प्रत्येक आपापल्या जागी होते. ती काय आहेत, असे अर्जुनाने मातलीला विचारले. मातली म्हणाला, “पुण्य करून स्वर्गात जागा मिळवलेले हे सज्जन जीव आहेत. पृथ्वीवरून ते दूर आणि लहान दिसतात. तिथून पाहिले, की हेच तारे.” स्वर्गाच्या दारात इंद्राचा मोठा हत्ती ऐरावत उभा होता. त्याला चार सुळे होते. शेवटी अर्जुनाला इंद्राची नगरी अमरावती दिसली. ती फुलांनी आणि स्वर्गीय संगीताने भरलेली होती. लढाईतून कधी पळून गेलेल्या कोणालाही ती नगरी दिसूसुद्धा शकत नाही.
अर्जुन इंद्रलोकात
पिता आणि पुत्र
अर्जुनाच्या स्वागताला देव सामोरे आले. त्यांच्याबरोबर स्वर्गातले गायक गंधर्व होते, आणि महर्षी होते. शंख आणि नगारे वाजू लागले. शेवटी तो पांढऱ्या छत्राखाली बसलेल्या प्रत्यक्ष इंद्रापुढे आला. अर्जुनाने जमिनीवर मस्तक टेकून नमस्कार केला. इंद्राने त्याला मिठी मारली आणि आपल्या शेजारी आपल्याच सिंहासनावर बसवले. त्याने त्याला मांडीवर घेतले. धनुष्याची दोरी ओढून ओढून कठीण झालेल्या त्याच्या बाहूंवरून हात फिरवला. मुलाकडे कितीही पाहिले, तरी त्याचे समाधान होईना. इंद्राच्या सिंहासनावर बसलेला अर्जुन दुसऱ्या इंद्रासारखा शोभत होता. एकाच आकाशात सूर्य आणि चंद्र असावेत, तसे पिता-पुत्र एकत्र बसले होते.
अर्जुन इंद्रलोकात
स्वर्गातली अस्त्रे
गंधर्व गाऊ लागले, आणि अप्सरा नाचू लागल्या. ऋषींचे तप मोडायला अप्सरांना कधी कधी पाठवले जाई. त्यांच्यात अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ अशी उर्वशीही नाचत होती. अर्जुन इंद्राच्या महालात राहू लागला. तिथे तो देवांची अस्त्रे शिकला, आणि ती परत कशी बोलवायची तेही शिकला. इंद्राने त्याला आपले स्वतःचे वज्र दिले, आणि ढगांमधली वीजही दिली. अस्त्रे मिळाल्यावर अर्जुनाला भावांची आठवण झाली. पण इंद्राने त्याला राहायला सांगितले. म्हणून तो पूर्ण पाच वर्षे स्वर्गात सगळ्या सुखसोयींत राहिला.
अर्जुन इंद्रलोकात
गाणे आणि नाच
एके दिवशी इंद्र म्हणाला, “आता गंधर्वांचा राजा चित्रसेन याच्याकडून गाणे आणि नाच शिक. देवांचे संगीत शिक. ते पृथ्वीवर कोणाला ठाऊक नाही. ते तुला उपयोगी पडेल.” मग चित्रसेन अर्जुनाचा मित्र झाला. त्याने त्याला गायला, वाजवायला आणि नाचायला शिकवले. मैत्री वाढत गेली, तसे अर्जुन गंधर्वांचे नाचही शिकला. तो सगळे काही शिकला. तरीही त्याच्या मनाला शांती नव्हती. शकुनीने फाशांत केलेली लबाडी त्याला आठवे, आणि दुःशासनाच्या आठवणीने त्याचा संताप होई. त्याला भावांची आठवण येई, आणि आई कुंतीची.
अर्जुन इंद्रलोकात
इंद्राचा निरोप
अर्जुनाची नजर उर्वशीवर खिळलेली इंद्राने पाहिली. त्याने चित्रसेनाला एकांतात बोलावले. तो म्हणाला, “माझा निरोप घेऊन उर्वशीकडे जा. अर्जुन माझ्याकडून अस्त्रे शिकला, कला शिकला. आता स्त्रीच्या सहवासाची कला तिने त्याला शिकवावी. तिला सांग, त्याच्याकडे जा.” चित्रसेन उर्वशीकडे गेला. त्याने अर्जुनाचा चांगुलपणा, त्याची विद्या, त्याचे बळ आणि त्याचे रूप यांची स्तुती केली. तो म्हणाला, “आपल्या मुलाने स्वर्गातली सुखे चाखावीत, अशी इंद्राची इच्छा आहे. त्याच्या आज्ञेने आज तू अर्जुनाकडे जा. तो तुझ्याकडे ओढला गेला आहे.” उर्वशी हसली. ती म्हणाली, “असा पुरुष कोणाला नको असेल? इंद्राची आज्ञा आहे, तू माझा मित्र आहेस, आणि त्याच्या गुणांनी मला जिंकले आहे. माझे त्याच्यावर आधीच प्रेम जडले आहे. मी आनंदाने त्याच्याकडे जाईन.”
अर्जुन इंद्रलोकात
रात्रीची भेट
उर्वशीने स्नान केले. दागिने घातले, सुगंधी फुलांच्या माळा घातल्या. संध्याकाळ गडद झाली, चंद्र वर आला, तेव्हा ती अर्जुनाच्या घराकडे निघाली. तिच्या वेणीत फुले गुंफलेली होती. जो तिला पाहे, त्याला वाटे, स्वर्गात इतके सुंदर दुसरे काही नाही. अर्जुनाच्या दाराशी तिने द्वारपालाकडून आत निरोप पाठवला, आणि ती आत गेली. रात्रीच्या वेळी तिला तिथे पाहून अर्जुनाचे मन भीतीने भरून गेले. तो आदराने तिला सामोरा गेला. पण संकोचाने त्याने डोळे मिटून घेतले. वडीलधाऱ्यांना करावा तसा त्याने तिला नमस्कार केला. तो म्हणाला, “अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, मी आपल्याला मस्तक लववून नमस्कार करतो. काय आज्ञा आहे ते सांगा. मी आपल्या सेवेला हजर आहे.”
अर्जुन इंद्रलोकात
कुळाची माता
उर्वशी गोंधळून गेली. तिने त्याला चित्रसेनाचा निरोप सांगितला. ती म्हणाली, “इंद्राच्या मेजवानीत तू फक्त माझ्याकडेच पाहत होतास. तुझ्या वडिलांनी मला पाठवले आहे, आणि माझे मनही मला इथे घेऊन आले आहे. माझे तुझ्यावर प्रेम आहे.” अर्जुन शरमेने चूर झाला. त्याने हातांनी कान झाकले. तो म्हणाला, “देवी, असे काही माझ्याशी बोलू नका. मला आपण माझ्या आईसारख्या आहात. मी आपल्याकडे पाहत होतो, हे खरे. पण मी आनंदाने पाहत होतो, कारण माझ्या मनात होते, ‘ही कुरुवंशाची माता.’ आपण माझ्याच घराण्याच्या पूर्वज आहात. माझ्या वडीलधाऱ्यांहूनही आपले स्थान मोठे आहे.”
अर्जुन इंद्रलोकात
उर्वशीचा शाप
उर्वशी म्हणाली, “आम्ही अप्सरा कोणावर प्रेम करायचे ते आमचे आम्ही ठरवतो. तुझ्या वंशातले जे पुरुष पुण्याच्या बळावर स्वर्गात येतात, ते आमच्याशी सुख भोगतात, आणि त्यात त्यांचे काही चुकत नाही. मला परत पाठवू नकोस.” अर्जुन म्हणाला, “देवांनी माझे बोलणे ऐकावे. माझी आई कुंती मला जशी, आणि इंद्राची स्वतःची राणी मला जशी, तशाच आपण. देवी, आपण परत जा. मी आपल्या पाया पडतो. माझ्या आईची करावी तशी पूजा मी आपली करतो. मला मुलासारखे सांभाळा.” उर्वशी रागाने थरथरू लागली. ती म्हणाली, “तुझ्या वडिलांच्या आज्ञेने आणि माझ्या स्वतःच्या इच्छेने मी तुझ्याकडे आले, आणि तू माझा अपमान करतोस. म्हणून हा माझा शाप आहे. तुझे पुरुषत्व नष्ट होईल. तू स्त्रियांमध्ये नर्तक म्हणून राहशील, कोणाच्या लक्षात न येता. आणि लोक तुला नपुंसक म्हणून हिणवतील.” मग रागाने अजूनही थरथरत ती घरी निघून गेली.
अर्जुन इंद्रलोकात
शापाचे वरदान
अर्जुन लगेच चित्रसेनाकडे गेला. त्याने त्याला सगळे सांगितले. बोलता बोलता तो पुन्हा पुन्हा शापाकडे येत होता. चित्रसेनाने इंद्राला सांगितले. इंद्राने मुलाला एकांतात बोलावले. तो हसून प्रेमाने म्हणाला, “असा मुलगा मिळाला, ती कुंती धन्य. तुझ्या संयमाने तू ऋषींनाही मागे टाकलेस. “आणि उर्वशीचा शाप तुझ्या चांगलाच उपयोगी पडेल. वनवासाच्या तेराव्या वर्षी तुला कोणालाही ओळख न देता लपून राहायचे आहे. तेव्हाच हा शाप तुला लागेल. त्या एका वर्षापुरता तू पुरुषत्व नसलेला नर्तक म्हणून राहशील. ते वर्ष संपले, की तू पुन्हा पूर्वीसारखा होशील.” अर्जुनाचे मन हलके झाले. त्याने शापाचा विचार सोडून दिला. आणि आपला मित्र चित्रसेन याच्यासोबत तो स्वर्गात आनंदाने राहू लागला. महाभारत, वनपर्व, विभाग ४२ ते ४६ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. रथावरची शस्त्रे आणि ध्वज, देवांच्या आणि अप्सरांच्या याद्या, नंदनवनातल्या बागा, आणि चित्रसेनाने केलेली अर्जुनाची लांबलचक स्तुती इथे गाळली आहे. निवातकवच नावाच्या दैत्यांशी अर्जुनाने स्वर्गात केलेल्या लढाया वनपर्वात पुढे सांगितल्या आहेत.