पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
अश्वत्थामा हतो
द्रोणांपुढे कोणी टिकेना
कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर पांडव भावांचे त्यांच्या चुलतभावांशी, कुरूंशी, युद्ध चालू होते. कुरूंच्या सैन्याचे सेनापती होते द्रोण. ते वृद्ध ब्राह्मण होते. कुरू आणि पांडव राजपुत्रांना त्यांनीच शस्त्रविद्या शिकवली होती. गेले पाच दिवस ते सैन्याचे नेतृत्व करत होते. आता द्रोण पांचालांची कत्तल करत होते. पांचाल म्हणजे पांडवांचे मित्र. इंद्र जसा दैत्यांना कापून काढतो, तसे ते त्यांना कापत होते. पांचाल पुन्हा पुन्हा त्यांच्यावर तुटून पडले, आणि द्रोणांनी त्यांच्या राशी पाडल्या. पांडवांची आशा सुटली. ते एकमेकांना म्हणाले, “हे आपल्याला सगळ्यांना गवताच्या काडीसारखे जाळून टाकतील. त्यांच्याकडे कोणी डोळे वर करून पाहूसुद्धा शकत नाही. त्यांच्या तोडीचा एकच अर्जुन. पण त्याला धर्म कळतो. तो त्यांच्याशी लढणार नाही.” अर्जुन पांडवांमधला सगळ्यात मोठा धनुर्धर होता, आणि द्रोण त्याचे गुरू होते.
अश्वत्थामा हतो
कृष्णाची युक्ती
कृष्ण पांडवांचा मित्र आणि अर्जुनाचा सारथी. त्याने त्यांची भीती ओळखली. तो म्हणाला, “द्रोणांना बळाने देवसुद्धा हरवू शकत नाहीत. पण त्यांनी शस्त्रे खाली ठेवली, तर कोणीही त्यांना मारू शकेल. धर्माचा विचार बाजूला ठेवा. जिंकण्याचा काहीतरी मार्ग शोधा. नाहीतर ते आपल्याला सगळ्यांना मारतील.” द्रोणांना एकच मुलगा होता, अश्वत्थामा. कृष्ण पुढे म्हणाला, “अश्वत्थामा पडला, तर द्रोण लढायचे थांबतील, असे मला वाटते. म्हणून कोणीतरी त्यांना जाऊन सांगावे की अश्वत्थामा मारला गेला.” अर्जुनाला ते पटले नाही. बाकीच्यांना पटले. पांडवांमधला थोरला भाऊ युधिष्ठिर याने मात्र मोठ्या कष्टाने होकार दिला. अश्वत्थामा जिवंत होता. पण पांडवांच्या सैन्यात अश्वत्थामा नावाचा एक हत्ती होता. तो त्यांच्याच बाजूच्या एका राजाचा होता.
अश्वत्थामा हतो
हत्ती
भीम पांडवांमधला सगळ्यात बलवान. त्याने आपली गदा घेतली आणि त्या प्रचंड हत्तीला मारले. मग तो जरा शरमतच द्रोणांकडे गेला आणि मोठ्याने ओरडला, “अश्वत्थामा मेला!” खरे काय ते त्याला मनातून ठाऊक होते. पण तो जे बोलला, ते खोटे होते. क्षणभर द्रोणांचे हातपाय पाण्यात वाळू विरघळावी तसे गळाले. मग त्यांना आपल्या मुलाचा पराक्रम आठवला. कोणताही शत्रू त्याला मारू शकत नव्हता. म्हणून ही बातमी खोटी आहे, असे त्यांनी ठरवले. आणि ते लढतच राहिले. मग ते धृष्टद्युम्नावर चालून गेले. धृष्टद्युम्न हा पांचाल राजपुत्र, द्रुपद राजाचा मुलगा. द्रोणांचा मृत्यू व्हावा, म्हणून एका मोठ्या यज्ञात द्रुपदाने हा मुलगा अग्निदेवाकडून मिळवला होता. द्रोणांनी त्याच्यावर हजार बाणांचा वर्षाव केला.
अश्वत्थामा हतो
ऋषी आले
वीस हजार पांचाल रथी द्रोणांभोवती गोळा झाले. संतापून द्रोणांनी ब्रह्मास्त्र काढले. ब्रह्मास्त्र म्हणजे ब्रह्मदेवाचे अस्त्र. त्या अस्त्राने त्यांनी ते सगळे वीस हजार रथी मारले. शिवाय शेकडो सैनिक आणि हजारो घोडे आणि हत्तीही मारले. तेव्हा मोठमोठ्या ऋषींचा एक समुदाय रणांगणावर आला. अग्निदेव त्यांच्या पुढे होता. द्रोणांना सर्वोच्च स्वर्गात न्यायला ते आले होते. ते द्रोणांना म्हणाले, “दिव्य अस्त्रांचे ज्ञान नसलेल्या माणसांना तू दिव्य अस्त्राने जाळले आहेस. हा अधर्म आहे. तुझ्या मृत्यूची वेळ आली आहे. तू वेद जाणतोस. तू ब्राह्मण आहेस. अशी कृत्ये तुला शोभत नाहीत. शस्त्रे खाली ठेव. मनुष्यलोकातला तुझा काळ संपला.”
अश्वत्थामा हतो
कधीही खोटे न बोलणारा
द्रोणांनी ऋषींचे बोलणे ऐकले. त्यांना भीमाचे शब्द आठवले. समोर धृष्टद्युम्न दिसत होता. आणि त्यांचे मन खचले. त्यांनी युधिष्ठिराकडे वळून विचारले, “माझा मुलगा खरेच मेला का?” त्यांनी फक्त युधिष्ठिरालाच विचारले, दुसऱ्या कोणालाही नाही. युधिष्ठिर लहान होता तेव्हापासून तो खरेच बोलेल, असा द्रोणांचा विश्वास होता. तिन्ही लोकांचे राज्य मिळत असले, तरी तो खोटे बोलणार नाही, याची त्यांना खात्री होती. त्या दिवसापर्यंत युधिष्ठिराचा रथ नेहमी जमिनीपासून चार बोटे उंच चालत असे. तो कधीच जमिनीला टेकत नसे. द्रोण पांडवांना पृथ्वीवरून पुसून टाकू शकतात, हे कृष्णाला ठाऊक होते. तो युधिष्ठिराला म्हणाला, “असेच रागाने ते आणखी अर्धा दिवस लढले, तर आपले सैन्य नष्ट होईल. द्रोणांपासून आम्हांला वाचवा. जीव वाचवण्यासाठी बोललेले खोटे हे पाप नाही.”
अश्वत्थामा हतो
अर्धे सत्य
भीमही बोलला. “मी अश्वत्थामा नावाचा हत्ती मारला आणि द्रोणांना सांगितले की त्यांचा मुलगा मेला. त्यांनी माझ्यावर विश्वास ठेवला नाही. दादा, आपणच त्यांना सांगा. आपण खरे बोलता, हे सगळ्या जगाला ठाऊक आहे. आपण सांगितले, तर ते पुढे लढणार नाहीत.” खोटे बोलायला युधिष्ठिर घाबरत होता. पण त्याला विजयाची ओढ होती, आणि दैव त्याला पुढे ढकलत होते. म्हणून तो स्पष्ट म्हणाला, “अश्वत्थामा मेला.” मग त्याने “हत्ती” हा शब्द जोडला, पण तो स्पष्ट उच्चारला नाही. ते खोटे तोंडातून बाहेर पडताच त्याचा रथ आणि घोडे खाली आले आणि जमिनीला टेकले. ते ऐकून द्रोणांची आशा सुटली. आपला मुलगा मेला, असे त्यांना खरे वाटले. आणि ऋषींचे बोलणे ऐकल्यावर आपण पांडवांवर अन्याय केला, असेही त्यांना वाटले.
अश्वत्थामा हतो
अस्त्रे साथ सोडतात
द्रोण दुःखात बुडलेले पाहून धृष्टद्युम्न त्यांच्यावर धावून गेला. त्याने धनुष्यावर आगीसारखा धगधगणारा एक भयंकर बाण चढवला. द्रोणांनी आपली दिव्य अस्त्रे बोलावण्याचा प्रयत्न केला. पण ती आता त्यांच्या हाकेला येईनात. चार दिवस आणि एक रात्र लढताना त्यांचे बाण कधी संपले नव्हते. आता ते संपले. मुलाच्या दुःखाचे ओझे मनावर होते. ऋषींचे शब्द डोक्यात घुमत होते. त्यांना शस्त्रे खाली ठेवावीशी वाटत होती. तरीही ते लढत राहिले. त्यांनी दुसरे धनुष्य घेतले आणि धृष्टद्युम्नाचे धनुष्य आणि रथ तोडून तुकडे केले. धृष्टद्युम्न ढाल-तलवार घेऊन लढत राहिला. द्रोणांनी तीही तोडली. ते त्याला मारणार, एवढ्यात सात्यकीने द्रोणांचा बाण मध्येच तोडला आणि त्याला वाचवले. सात्यकी कृष्णाच्या कुळातला योद्धा.
अश्वत्थामा हतो
भीमाचे कठोर बोल
अशुभ चिन्हे दिसू लागली. धरती हादरली. उल्का पडल्या. द्रोणांचा डावा डोळा आणि डावा हात फडफडू लागले. आपला मृत्यू जवळ आला, हे त्यांनी ओळखले. आता धर्माने लढत मरावे, अशी त्यांची इच्छा होती. धृष्टद्युम्नाचा रथ गेला होता. भीमाने त्याला आपल्या रथात घेतले. तो म्हणाला, “गुरूंशी तुझ्याशिवाय कोणी लढू शकत नाही. त्यांना मारणे हे तुझे काम आहे.” धृष्टद्युम्नाने नवे धनुष्य घेतले. मग भीमाने द्रोणांचा रथ धरला आणि तो सावकाश बोलला. “आपल्यासारख्या ब्राह्मणांनी शस्त्रे हाती घेतली नसती, तर इतके योद्धे मेले नसते. ब्राह्मणाने कोणत्याही जीवाला दुखवू नये. आणि आपण एकुलत्या एका मुलासाठी माणसे मारत आहात. आपल्याला लाज नाही वाटत? ज्याच्यासाठी आपण जगता, तो आपल्या पाठीमागे मरून पडला आहे. युधिष्ठिर राजाने आपल्याला ते सांगितले आहे.”
अश्वत्थामा हतो
द्रोणांनी शस्त्रे ठेवली
द्रोणांनी धनुष्य खाली ठेवले. ते मोठ्याने म्हणाले, “कर्णा, कृपाचार्य, दुर्योधना! मी तुम्हांला पुन्हा पुन्हा सांगतो, जपून लढा. पांडवांच्या हातून तुमचे काही वाईट होऊ देऊ नका. मी मात्र आता शस्त्रे खाली ठेवतो.” मग त्यांनी मोठ्याने आपल्या मुलाला हाक मारली, “अश्वत्थामा!” त्यांनी सगळी शस्त्रे बाजूला ठेवली आणि ते रथात बसले. ते योगात स्थिर झाले. त्यांचे मन ईश्वरावर एकाग्र झाले. त्यांनी मान किंचित खाली झुकवली आणि डोळे मिटले. त्यांनी ॐकाराचे चिंतन केले आणि सर्वश्रेष्ठ प्रभू विष्णूच्या ठायी आपले चित्त लावले. आपल्या भोवतालच्या प्रत्येक जीवाला त्यांनी अभय दिले. धृष्टद्युम्नाने ही संधी साधली. त्याने धनुष्य खाली ठेवले, तलवार घेतली आणि रथातून उडी मारली.
अश्वत्थामा हतो
आकाशात दोन सूर्य
धृष्टद्युम्न तलवार घेऊन द्रोणांकडे धावला. तेव्हा सगळे दुःखाने ओरडले, “धिक्कार असो!” पण द्रोण आधीच हे जग सोडून गेले होते. ते पूर्ण शांत होते. योगात असतानाच त्यांचा आत्मा घायाळ, रक्ताळलेले शरीर सोडून सर्वोच्च स्वर्गात गेला. क्षणभर आकाशात जणू दोन सूर्य दिसले. देवांनी आनंदाने जयघोष केला. हे फक्त पाच जणांनी पाहिले. अर्जुन, कृष्ण, युधिष्ठिर, अश्वत्थामा आणि संजय. संजय हा धृतराष्ट्र राजाचा सेवक. धृतराष्ट्र म्हणजे दुर्योधनाचे वडील. घडलेले सगळे संजय त्याला सांगत असे. बाकी कोणालाच काही दिसले नाही. रथाजवळ उभ्या असलेल्या धृष्टद्युम्नालाही ते कळले नाही.
अश्वत्थामा हतो
तलवार
अर्जुन पुन्हा पुन्हा कळवळून ओरडत होता, “गुरूंना जिवंत आणा! त्यांना मारू नका!” सगळे सैन्यही त्याच्याबरोबर ओरडले. धृष्टद्युम्नाने तिकडे लक्ष दिले नाही. द्रोणांचा देह निष्प्राण झाला होता. त्याने त्यांचे मस्तक धरून ओढले आणि तलवारीने तोडले. मग तलवार गरगर फिरवत तो आनंदाने गर्जला. ते मस्तक त्याने कुरूंच्या सैन्यापुढे फेकले. कुरू चारी दिशांना पळत सुटले. असे गुरू पडले. ते पंच्याऐंशी वर्षांचे होते. सावळा रंग, कानापर्यंत रुळणारे पांढरे केस. तरीही कुरूंसाठी ते सोळा वर्षांच्या तरुणासारखे लढले होते. महाभारत, द्रोणपर्व, विभाग १९१ ते १९३ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. या ग्रंथात “हत्ती” हा शब्द युधिष्ठिर स्वतःच, अस्पष्टपणे, बोलतो. द्रोण आणि धृष्टद्युम्न यांच्या द्वंद्वाचा बराचसा भाग, सात्यकीची कुरू योद्ध्यांशी झालेली लढाई, कुरूंनी केलेला द्रोणांच्या देहाचा शोध, आणि विजयानंतर भीमाने धृष्टद्युम्नाला मारलेली मिठी, हे इथे गाळले आहे.