पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
अश्वत्थाम्याचा मणी
पहाटेची वाईट बातमी
मोठे युद्ध संपले होते. पाच पांडव भाऊ जिंकले होते. पण रात्री त्यांचे वृद्ध गुरू द्रोण यांचा मुलगा अश्वत्थामा, सगळे झोपेत असताना, त्यांच्या छावणीत शिरला होता. पांडव, त्यांचा मित्र कृष्ण आणि योद्धा सात्यकी तेव्हा बाहेर होते. अश्वत्थाम्याने पांडवांची राणी द्रौपदी हिचे पाच मुलगे मारले. तिचा भाऊ धृष्टद्युम्न मारला. आणि सारे झोपलेले सैन्यही मारले. पहाटे धृष्टद्युम्नाचा सारथी ही बातमी घेऊन आला. तेवढा एकटाच वाचला होता. त्याने ती सगळ्यांत थोरल्या भावाला, युधिष्ठिराला सांगितली. युधिष्ठिर दुःखाने जमिनीवर कोसळला. तो म्हणाला, “आम्ही शत्रूंना हरवले, आणि शेवटी त्यांनीच आम्हांला हरवले. युद्ध जिंकूनही आम्ही हरलो.” मग त्याने जुळ्या भावांपैकी एक, नकुल, याला द्रौपदीला आणायला पाठवले.
अश्वत्थाम्याचा मणी
द्रौपदीची प्रतिज्ञा
युधिष्ठिर रणांगणावर गेला. तिथे त्याचे मुलगे मरून पडले होते. ते पाहून त्याला मूर्च्छा आली. मग नकुल द्रौपदीला घेऊन आला. वाऱ्यात केळीचे झाड थरथरावे, तशी थरथरत ती जमिनीवर कोसळली. सगळ्यांत बलवान भाऊ भीम. त्याने तिला उचलून धरले. रडत रडत ती युधिष्ठिराला कडवटपणे म्हणाली, “आता सुखी व्हा, महाराज. आपण सारी पृथ्वी जिंकलीत, आणि त्यासाठी फक्त आपले मुलगे गमावलेत. दुःख मला आगीसारखे जाळते आहे. द्रोणांच्या मुलाला आणि त्याच्या साथीदारांना आपण मारले नाहीत, तर मी इथेच बसून मरेपर्यंत उपवास करीन.” आणि ती त्याच्या शेजारी उपवासाला बसली. युधिष्ठिर तिला हळुवारपणे म्हणाला, “तुझे मुलगे युद्धात वीरांसारखे मेले. आणि द्रोणांचा मुलगा दूरच्या एका जंगलात पळून गेला आहे. तो मारला गेला, हे तुला कसे कळेल?”
अश्वत्थाम्याचा मणी
मणी
द्रौपदी म्हणाली, “मी ऐकले आहे, द्रोणांच्या मुलाच्या मस्तकावर एक मणी आहे. जन्मापासूनच तो त्याच्याबरोबर आहे, आणि फार मौल्यवान आहे. त्याला मारा, आणि तो मणी मला आणून द्या. महाराज, तो मणी मी आपल्या मस्तकावर ठेवीन, तेव्हाच मी जगेन.” मग ती भीमाकडे वळली. ती म्हणाली, “शत्रूंनी आपले घर पेटवले, तेव्हा आपणच आम्हा सगळ्यांना वाचवलेत. हिडिंब राक्षसापासून आपणच वाचवलेत. वेष बदलून राहत होतो त्या नगरात मला आपणच वाचवलेत. आता द्रोणांच्या मुलाला मारा.” भीमाला तिचे दुःख पाहवेना. त्याने धनुष्यबाण घेतले, आणि तो रथात बसला. नकुल त्याचा सारथी झाला. अश्वत्थाम्याच्या रथाच्या चाकोऱ्यांवरून तो भरधाव निघाला.
अश्वत्थाम्याचा मणी
कृष्णाचा इशारा
कृष्ण युधिष्ठिराकडे वळून म्हणाला, “आपला सगळ्यांत लाडका भाऊ द्रोणांच्या मुलामागे एकटा गेला आहे. आपण स्वस्थ का बसलात? द्रोणांना ब्रह्मशिर नावाचे एक अस्त्र ठाऊक होते. ते साऱ्या जगाला जाळून टाकू शकते. त्यांनी ते अर्जुनाला दिले. त्यांच्या मुलानेही ते त्यांच्याकडे मागितले. द्रोणांनी ते नाखुशीने दिले. ते म्हणाले होते, ‘हे कधीच वापरू नकोस, आणि माणसांवर तर मुळीच नाही.’ “एकदा अश्वत्थामा माझ्याकडे द्वारकेला आला. द्वारका म्हणजे समुद्रकाठचे माझे नगर. माझे चक्र मिळावे म्हणून त्याने बदल्यात मला ब्रह्मशिर देऊ केले. मी म्हणालो, माझे कोणतेही शस्त्र फुकट घेऊन जा. त्याने चक्र निवडले. पण सगळी ताकद लावूनही त्याला ते हलवतासुद्धा आले नाही. मी विचारले, ‘ते घेऊन तू कोणाशी लढणार होतास?’ तो म्हणाला, ‘तुझ्याशी, कृष्णा.’ तो रागीट आहे, क्रूर आहे, अस्थिर आहे. त्याच्यापासून भीमाचे रक्षण केले पाहिजे.”
अश्वत्थाम्याचा मणी
गंगेच्या काठी
कृष्ण आपल्या रथात बसला. त्या रथाच्या ध्वजावर गरुड होता. अर्जुन आणि युधिष्ठिर त्याच्याबरोबर बसले. चपळ घोडे वेगाने धावू लागले. त्यांनी भीमाला गाठले, पण त्याला थांबवता आले नाही. रागाच्या भरात तो पुढे जातच राहिला. गंगेच्या काठी महर्षी व्यास बसले होते. ते पांडवांचे आजोबा. त्यांच्याभोवती आणखी कितीतरी ऋषी होते. त्यांच्याजवळच अश्वत्थामा बसला होता. तो धुळीने माखला होता, आणि त्याने गवताचे वस्त्र नेसले होते. भीम धनुष्य ताणून त्याच्यावर धावला. “थांब! थांब!” तो ओरडला.
अश्वत्थाम्याचा मणी
गवताची काडी
अश्वत्थाम्याने भीमाला येताना पाहिले. त्याच्या मागे कृष्णाच्या रथात अर्जुन आणि युधिष्ठिर होते. आता आपला शेवट आला, असे त्याला वाटले. त्याने डाव्या हातात गवताची एक काडी घेतली, आणि तिच्यावर गुप्त मंत्र म्हटले. ती काडी ब्रह्मशिर अस्त्र झाली. “पांडवांच्या नाशासाठी!” असे रागाने ओरडून त्याने ती सोडली. त्या काडीतून आग भडकली. तिन्ही लोक जाळून टाकील, इतकी ती भयंकर होती. कृष्णाने लगेच ओळखले. तो म्हणाला, “अर्जुना, हीच वेळ आहे. द्रोणांनी शिकवलेले अस्त्र सोड. स्वतःला आणि भावांना वाचव.”
अश्वत्थाम्याचा मणी
अस्त्राविरुद्ध अस्त्र
अर्जुन धनुष्य घेऊन रथातून उतरला. आधी त्याने द्रोणांच्या मुलाचे भले चिंतले, मग स्वतःचे आणि भावांचे. त्याने देवांना आणि वडीलधाऱ्यांना नमस्कार केला. साऱ्या भुवनांच्या कल्याणाचा विचार करून त्याने आपले अस्त्र सोडले. तो म्हणाला, “हे अस्त्र त्याच्या अस्त्राला थांबवो!” प्रलयकाळच्या आगीसारखे अर्जुनाचे अस्त्र भडकले. अश्वत्थाम्याचे अस्त्र आगीच्या मोठ्या गोळ्यासारखे धगधगले. ढग गडगडले. हजारो उल्का पडल्या. सारे आकाश आगीने आणि आवाजाने भरून गेले. डोंगर-झाडांसकट पृथ्वी हादरली. प्रत्येक जीव भीतीने थरकापला.
अश्वत्थाम्याचा मणी
दोन महर्षी
तेव्हा दोन महर्षी प्रकट झाले. एक व्यास, आणि दुसरे देवांमध्ये संचार करणारे नारद. दोन धगधगत्या अग्नींसारखे ते त्या दोन अस्त्रांच्या मध्ये उभे राहिले. ते म्हणाले, “या युद्धात जे मोठे योद्धे मेले, त्यांना कितीतरी प्रचंड अस्त्रे ठाऊक होती. पण त्यांनी ती कधीच माणसांवर वापरली नाहीत. हे तुम्ही काय अविचार केलात?” अर्जुनाने हात जोडले. तो म्हणाला, “त्याचे अस्त्र थांबवण्यासाठीच मी माझे सोडले. मी ते परत घेतले, तर त्याचे अस्त्र आम्हा सगळ्यांना जाळून टाकील. आम्हांला आणि तिन्ही लोकांना वाचवण्याचा काहीतरी मार्ग आपण काढा.” आणि त्याने आपले अस्त्र परत घेतले.
अश्वत्थाम्याचा मणी
फक्त अर्जुनालाच जमले
हे फार कठीण काम होते. ब्रह्मशिर अस्त्र परत घेऊ शकतो तो फक्त ब्रह्मचर्य पाळणारा आणि कडक नियमाने राहणारा माणूस. दुसऱ्या कोणी तसा प्रयत्न केला, तर ते अस्त्र त्याचेच मस्तक तोडते. अर्जुन तसाच राहिला होता. त्याने आपली व्रते पाळली होती, वडीलधाऱ्यांची आज्ञा पाळली होती. मोठ्यातल्या मोठ्या संकटातही त्याने हे अस्त्र कधी वापरले नव्हते. म्हणून त्याला ते परत घेता आले. अश्वत्थाम्याला ते जमले नाही. तो खिन्न होऊन व्यासांना म्हणाला, “भगवन्, भीमाच्या भीतीने मी हे सोडले. त्याने दुर्योधनाला अन्यायाने मारले. मी हे पांडवांवर रोखले, आणि आता मला ते परत घेता येत नाही. ते त्या सगळ्यांचे प्राण घेईल.”
अश्वत्थाम्याचा मणी
वळवलेले अस्त्र
व्यास म्हणाले, “तुझे अस्त्र थांबवण्यासाठीच अर्जुनाने आपले सोडले, आणि त्याने ते परतही घेतले. सगळ्या जीवांच्या भल्यासाठी त्याने आपल्या अस्त्राने तुझे अस्त्र पाडले नाही. कारण जिथे एका ब्रह्मशिराला दुसरे ब्रह्मशिर पाडते, तिथे बारा वर्षे पाऊस पडत नाही. तू तुझे अस्त्र परत घे. तुझ्या मस्तकावरचा मणी पांडवांना दे. मग ते तुला जीवदान देतील.” अश्वत्थामा म्हणाला, “हा मणी पांडवांच्या आणि कौरवांच्या साऱ्या संपत्तीपेक्षाही मौल्यवान आहे. जो हा धारण करतो, त्याला शस्त्राची, रोगाची, भुकेची, कशाचीच भीती नसते. तरीही हा घ्या मणी, आणि हा मी. पण हे अस्त्र कधीच फुकट जात नाही. मी ते पांडवांच्या स्त्रियांच्या गर्भांकडे वळवीन.” व्यास म्हणाले, “तसे कर, पण त्यापुढे काही नाही.” मग अश्वत्थाम्याने ते अस्त्र पांडवांच्या स्त्रियांच्या गर्भांवर सोडले. त्यांचे मुलगे आधीच मेले होते. आता त्यांची न जन्मलेली बाळेही मरणार होती.
अश्वत्थाम्याचा मणी
कृष्णाचा शाप
कृष्णाने शांतपणे उत्तर दिले. अर्जुनाचा मुलगा अभिमन्यू युद्धात मेला होता. त्याची विधवा, विराट राजाची मुलगी, गरोदर होती. कृष्ण म्हणाला, “कुरूंचा वंश संपत आलेला असतानाच तिला मुलगा होईल, असे एका साधुपुरुषाने तिला सांगितले होते. त्याचे नाव परीक्षित असेल. ते शब्द खरे ठरतील.” अश्वत्थामा रागाने म्हणाला, “नाही. माझे अस्त्र तिच्या गर्भातल्या बाळावरच पडेल.” कृष्ण म्हणाला, “पडेल, आणि ते बाळ मरेल. पण मी त्याला पुन्हा जिवंत करीन, आणि तुझ्या डोळ्यांदेखत तो कुरूंवर राज्य करील. आणि तू? तू भित्रा आहेस, मुलांचा खुनी आहेस. तीन हजार वर्षे तू पृथ्वीवर एकटा भटकत राहशील. तुझ्याशी बोलायला कोणी नसेल. तुझ्या अंगाला पू आणि रक्ताचा वास येईल.” व्यास म्हणाले, “तू ब्राह्मण म्हणून जन्मलास. तरीही आमचे न ऐकता तू हे क्रूर कृत्य केलेस. कृष्णाचे शब्द खरे ठरतील.”
अश्वत्थाम्याचा मणी
राजाच्या मस्तकावर मणी
अश्वत्थाम्याने आपला मणी पांडवांना दिला, आणि तो खिन्न होऊन वनात निघून गेला. पांडव कृष्ण, व्यास आणि नारद यांच्याबरोबर द्रौपदीकडे परतले. ती अजून उपवासाला बसली होती. भीमाने तिला तो मणी दिला. तो म्हणाला, “तुझ्या मुलांचा मारेकरी हरला आहे. तो ब्राह्मण आहे, आणि आपल्या गुरूंचा मुलगा आहे, म्हणून आम्ही त्याला जिवंत सोडले. पण त्याची कीर्ती गेली. आता फक्त त्याचा देह उरला आहे. ऊठ, आणि दुःख आवर.” द्रौपदी म्हणाली, “मला फक्त अन्यायाचा बदला हवा होता. आपले गुरू मला जसे वंदनीय, तसाच त्यांचा मुलगाही. हा मणी महाराजांनी धारण करावा.” युधिष्ठिराने तो गुरूंचा प्रसाद मानून घेतला, आणि आपल्या मस्तकावर धारण केला. डोंगरावर चंद्र उगवावा, तसा तो दिसू लागला. आणि द्रौपदीने आपला उपवास सोडला. महाभारत, सौप्तिकपर्व, विभाग १० ते १६ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. रात्रीच्या हल्ल्याची कथा “अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला” या गोष्टीत आहे. युधिष्ठिराचा लांब विलाप, कृष्णाच्या चक्राच्या कथेचा बराचसा भाग, त्याच्या रथाचे घोडे, आणि कृपाचार्य परीक्षिताला विद्या शिकवतील हे कृष्णाचे वचन, हे इथे गाळले आहे. या ग्रंथात व्यासांच्या सांगण्यावरून अश्वत्थामा स्वतःच मणी देतो, आणि शाप तीन हजार वर्षांचा आहे. प्रचलित कथेत त्याच्या कपाळावरचा मणी काढून घेतला जातो, आणि तो युगाच्या अंतापर्यंत भटकत राहतो.