पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
शेवटचे तिघे
मोठे युद्ध संपले होते. पाच पांडव भावांमधला सगळ्यांत बलवान भीम. त्याने कुरूंचा राजा दुर्योधन याच्या मांड्या गदेने मोडल्या होत्या, आणि त्याला रणांगणावर मरायला सोडले होते. त्या रात्री पाचही भाऊ आणि योद्धा सात्यकी शुभ व्हावे म्हणून छावणीबाहेर, एका पवित्र नदीकाठी झोपले. दुर्योधनाच्या साऱ्या सैन्यातले फक्त तीन योद्धे उरले होते. एक अश्वत्थामा. तो राजपुत्रांचे वृद्ध गुरू द्रोण यांचा मुलगा. दुसरे कृपाचार्य. ते अश्वत्थाम्याचे मामा, आणि राजपुत्रांचे आणखी एक गुरू. तिसरा भोज कुळाचा एक प्रमुख, कृतवर्मा. ते तिघे आले, आणि आपल्या राजाभोवती जमिनीवर बसले.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
सेनापती
अश्वत्थामा रागाने जळत होता. त्याचे वडील द्रोण यांनी शस्त्रे खाली ठेवली होती. तरीही धृष्टद्युम्नाने त्यांना मारले होते. धृष्टद्युम्न पांचालांचा राजपुत्र, आणि पांचाल पांडवांचे मित्र. अश्वत्थामा म्हणाला, “त्याचेही मला इतके दुःख नाही, जितके आपल्याला असे पडलेले पाहून होते. माझ्या सगळ्या पुण्याची शपथ घेऊन सांगतो, आज मी सगळ्या पांचालांना यमाकडे पाठवीन. मला आज्ञा द्या.” दुर्योधनाला आनंद झाला. तो कृपाचार्यांना म्हणाला, “आचार्य, माझ्यासाठी पाण्याचा एक कलश आणा.” अश्वत्थामा ब्राह्मण होता, क्षत्रिय नव्हता. दुर्योधन म्हणाला, “पण राजाने आज्ञा दिली, तर ब्राह्मणानेही लढावे, असे शास्त्र सांगते. म्हणून आपण त्याला माझ्या सैन्याचा सेनापती करा.” त्या पाण्याने कृपाचार्यांनी अश्वत्थाम्याला सेनापती केले. अश्वत्थाम्याने राजाला मिठी मारली, आणि ते तिघे रणांगणातून निघाले. रक्ताने माखलेला दुर्योधन तिथे एकटाच पडून राहिला. रात्र होत आली.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
वडाचे झाड
तिघे घाईघाईने निघाले. विजयी पांडव सैन्याच्या आरोळ्या त्यांच्या कानांवर येत होत्या. कोणी पाठलाग करील, अशी त्यांना भीती वाटत होती. सूर्य मावळताना ते एका दाट जंगलात पोहोचले. तिथे हजारो फांद्यांचा एक प्रचंड वटवृक्ष होता. त्याच्याखाली त्यांनी घोडे मोकळे सोडले, अंघोळ केली आणि संध्याकाळची प्रार्थना केली. रात्र झाली. जंगलातले प्राणी ओरडू लागले. कृपाचार्य आणि कृतवर्मा दमले होते, जखमी झाले होते. ते उघड्या जमिनीवर आडवे झाले, आणि त्यांना झोप लागली. पण अश्वत्थाम्याला झोप येईना. तो रागाने जळत होता. चिडलेल्या सापासारखे फुसफुसत तो पडून राहिला. अंधाऱ्या जंगलाकडे तो इकडेतिकडे पाहत होता.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
घुबड आणि कावळे
त्या वडावर हजारो कावळे बसले होते. प्रत्येक आपापल्या फांदीवर निर्धास्त झोपला होता. तेवढ्यात एक घुबड आले. ते प्रचंड आणि भयानक होते. त्याचे डोळे हिरवे होते, पंख भुरके होते आणि नखे लांब होती. ते हलकेच झाडाकडे उडत आले आणि झोपलेल्या कावळ्यांवर तुटून पडले. काहींचे पंख त्याने उपटले, काहींची डोकी तोडली, काहींचे पाय मोडले. थोड्याच वेळात झाडाखालची जमीन मेलेल्या कावळ्यांनी भरून गेली. अश्वत्थामा पाहत होता. त्याच्या मनात आले, “हे घुबड मला धडा शिकवते आहे. सरळ लढाईत मी पांडवांना हरवू शकत नाही. तसा प्रयत्न केला, तर मीच मरेन. पण कपटाने मी अजूनही त्यांचा नाश करू शकतो.” पांडवांना आणि पांचालांना त्याच रात्री, ते झोपेत असतानाच, मारायचे त्याने ठरवले. मग त्याने बाकीच्या दोघांना उठवले आणि आपला बेत सांगितला.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
कृपाचार्यांचा इशारा
आधी त्या दोघांना इतकी लाज वाटली, की काय बोलावे ते सुचेना. मग कृपाचार्य म्हणाले, “झोपलेल्यांना मारण्याची कोणी कधीच प्रशंसा करत नाही. आज रात्री पांचाल चिलखते काढून, विश्वासाने, मेल्यासारखे झोपतील. अशा वेळी जो त्यांच्यावर हल्ला करील, तो नरकात बुडेल. तू आजवर लहानशीसुद्धा चूक केली नाहीस. उद्या सकाळी, उजेडात त्यांच्याशी लढ. या कृत्याने तुझ्या चांगल्या नावाला डाग लागेल.” अश्वत्थामा म्हणाला, “पांडवांनी धर्माचा प्रत्येक नियम मोडला आहे. माझ्या वडिलांनी शस्त्रे खाली ठेवली होती, आणि धृष्टद्युम्नाने त्यांना मारले. आता भीमाने राजाला अन्यायाने पाडले. मला पांचालांना झोपेतच मारू द्या. पुढच्या जन्मी मी किडा होऊन जन्मलो, तरी मला पर्वा नाही.” त्याने घोडे जुंपले आणि तो निघाला. कृपाचार्य आणि कृतवर्मा त्याच्या मागोमाग गेले.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
दारावरचा पहारेकरी
पांडवांच्या छावणीच्या दारात एक अद्भुत जीव पहारा देत उभा होता. तो प्रचंड होता, सूर्यासारखा किंवा चंद्रासारखा तेजस्वी. त्याने रक्त गळणारे वाघाचे कातडे नेसले होते. एक मोठा नाग हेच त्याचे जानवे होते. त्याच्या तोंडातून आणि हजारो डोळ्यांतून आगीच्या ज्वाळा निघत होत्या. अश्वत्थामा घाबरला नाही. त्याने आपली दिव्य अस्त्रे त्या जीवावर सोडली. त्या जीवाने ती सगळी गिळून टाकली. मग अश्वत्थाम्याने तलवार फेकली. मुंगूस बिळात शिरावे, तशी ती त्याच्या शरीरात शिरून नाहीशी झाली. लवकरच त्याच्याकडे एकही शस्त्र उरले नाही. तेव्हा त्याला कृपाचार्यांचे शब्द आठवले, आणि त्याचा चेहरा पांढराफटक पडला. तो म्हणाला, “झोपलेल्या माणसावर कधीच वार करू नये. मी चुकीच्या वाटेला लागलो आहे, आणि मला अडवायला हा इथे उभा आहे. माझी प्रतिज्ञा मी स्वतःच्या बळावर पुरी करू शकत नाही. मी महादेव शिवाला शरण जाईन.”
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
आत्मसमर्पण
तो रथातून खाली उतरला. त्याने शिवाला मस्तक नमवले आणि त्याची स्तुती केली. त्याच क्षणी त्याच्यासमोर एक सोन्याची वेदी प्रकट झाली. तिच्यावर अग्नी धगधगत होता. त्याच्या उजेडाने सारे आकाश उजळले. तिच्याभोवती शिवाचे गण जमले. ते भयानक होते. त्यांची तोंडे पशूंची आणि पक्ष्यांची होती, आणि डोळे पेटलेले होते. ते ढोल बडवत होते, नाचत होते, गर्जत होते. झोपलेल्या माणसांची कत्तल पाहायला ते आले होते. अश्वत्थाम्याला जराही भीती वाटली नाही. त्याने हात जोडून प्रार्थना केली. तो म्हणाला, “या संकटाच्या वेळी मी स्वतःलाच आपल्याला अर्पण करतो. माझ्या शत्रूंना मी हरवू शकत नाही. हे देवा, माझा स्वीकार करा.” मग तो वेदीवर चढला, आणि त्या धगधगत्या अग्नीत शिरला.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
शिवाचा प्रसाद
तेव्हा स्वतः शिव हसत प्रकट झाला. तो म्हणाला, “कृष्णाने सत्याने, शुद्ध मनाने आणि भक्तीने माझी उपासना केली आहे. कृष्णापेक्षा मला कोणीच प्रिय नाही. त्याच्यासाठी मी आजवर पांचालांचे रक्षण केले, आणि कितीतरी माया केल्या. पण आता त्यांची वेळ भरली आहे. त्यांना मरावेच लागेल.” मग शिवाने अश्वत्थाम्याला एक उत्तम तलवार दिली, आणि स्वतः त्याच्या शरीरात प्रवेश केला. देवाच्या तेजाने अश्वत्थामा झळाळू लागला. तो शत्रूच्या छावणीकडे निघाला, तेव्हा अदृश्य जीव त्याच्या उजव्या आणि डाव्या बाजूने चालत होते.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
धृष्टद्युम्न
कृपाचार्य आणि कृतवर्मा दारापाशी थांबले. अश्वत्थामा त्यांना हळूच म्हणाला, “एकही माणूस तुमच्या हातून जिवंत सुटता कामा नये.” मग जिथे दार नव्हते अशा एका जागेतून तो छावणीत शिरला. तो हलक्या पावलांनी धृष्टद्युम्नाच्या तंबूत गेला. राजपुत्र फुले पसरलेल्या रेशमी बिछान्यावर झोपला होता. अश्वत्थाम्याने लाथ मारून त्याला उठवले आणि त्याचे केस धरले. धृष्टद्युम्न अजून झोपेत होता. त्याला प्रतिकार करता आला नाही. तो धापा टाकत म्हणाला, “गुरुपुत्रा, मला शस्त्राने मार, म्हणजे मी पुण्यवानांच्या लोकी जाईन.” अश्वत्थामा म्हणाला, “गुरूला मारणाऱ्यांना असा कोणताही लोक नाही. शस्त्राने मरण्याची तुझी लायकी नाही.” आणि त्याने त्याला एखाद्या जनावरासारखे लाथा मारून मारले. धृष्टद्युम्नाच्या बायका आणि पहारेकरी जागे झाले. पण मारणारा कोणी भूतखेतच आहे, असे त्यांना वाटले, आणि ओरडण्याची त्यांची हिंमत झाली नाही.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
द्रौपदीचे मुलगे
मग अश्वत्थामा छावणीतून फिरू लागला. शिवाने दिलेल्या तलवारीने तो झोपलेल्या माणसांना मारत होता. रक्ताने माखलेला तो साक्षात यमासारखा दिसत होता. त्या आवाजाने पांडवांची राणी द्रौपदी हिचे पाच मुलगे जागे झाले. त्यांनी धनुष्ये घेतली, आणि ते शौर्याने त्याच्यावर बाण सोडू लागले. भीष्मांना पाडणारा योद्धा शिखंडी आपल्या माणसांना घेऊन आला. तोही त्याच्यावर बाण सोडू लागला. अश्वत्थाम्याला वडिलांचा मृत्यू आठवला, आणि तो संतापाने पेटला. ढाल-तलवार घेऊन त्याने रथातून खाली उडी मारली. द्रौपदीचे मुलगे जिवाच्या कराराने लढले. पण एकेक करून त्याने त्यांना कापून काढले. शिखंडीचा एक बाण त्याच्या भुवयांच्या मध्ये लागला. अश्वत्थामा त्याच्यावर धावून गेला, आणि त्याने तलवारीने त्याचे दोन तुकडे केले.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
कालरात्री
आता पांडवांच्या योद्ध्यांनी साक्षात मृत्यूला पाहिले. ती कालरात्रीच्या रूपात आली होती. कालरात्री म्हणजे मृत्यूची रात्र. ती काळी स्त्री होती. तिचे तोंड रक्ताळलेले होते, डोळे रक्ताळलेले होते. तिने लाल माळा घातल्या होत्या, आणि हातात पाश होता. एकाच दोरीने बांधलेल्या माणसांना ती घेऊन चालली होती, आणि एक भेसूर गाणे गात होती. युद्ध सुरू झाल्यापासून रोज रात्री ते तिला स्वप्नात पाहत होते, आणि तिच्या मागे वार करणारा अश्वत्थामा. त्या स्वप्नाचा अर्थ आता त्यांना कळला. हत्ती आणि घोडे सुटले, आणि त्यांनी माणसांना पायदळी तुडवले. धुळीने रात्र दुप्पट काळी झाली. वडिलांना आपले मुलगे ओळखू येईनात. अर्धवट झोपेत माणसांनी आपल्याच साथीदारांना मारले. काही जण ओरडले, “असे फक्त राक्षसच करू शकतात. पांडव इथे नाहीत, म्हणूनच अशी कत्तल होते आहे.”
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
दारापाशी
जीव वाचवायला जे छावणीतून बाहेर धावले, त्यांना दारापाशी कृपाचार्य आणि कृतवर्मा भेटले. माणसे शस्त्रांशिवाय, चिलखतांशिवाय येत होती. हात जोडून दयेची भीक मागत होती. त्या दोघांनी त्यांच्यातल्या एकालाही सोडले नाही. मग अश्वत्थाम्याला खूश करण्यासाठी त्यांनी छावणीला तीन ठिकाणी आग लावली. त्या आगीच्या उजेडात अश्वत्थामा मारतच राहिला. अर्धी रात्र उलटण्याआधीच छावणीतले सारे सैन्य मेले होते. पांडव भाऊ, कृष्ण आणि सात्यकी दूर होते, आणि सगळी माणसे झोपेत होती. फक्त म्हणूनच अश्वत्थामा हे करू शकला.
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
पहाट
सकाळ झाली, आणि अश्वत्थामा छावणीतून बाहेर पडला. तो रक्ताने न्हाऊन निघाला होता. तलवारीची मूठ त्याच्या हाताला अशी घट्ट चिकटली होती, की हात आणि तलवार एकच वाटत होते. त्याने आपली प्रतिज्ञा पूर्ण केली होती. वडिलांच्या मृत्यूचे दुःख तो विसरला. तो आपल्या दोघा साथीदारांना भेटला. आपण काय केले ते त्याने त्यांना सांगितले. दारापाशी किती जणांना मारले, ते त्यांनी त्याला सांगितले. तिघांनी एकमेकांना मिठी मारली. अश्वत्थामा म्हणाला, “सगळे पांचाल मेले, आणि द्रौपदीचे सगळे मुलगे. चला, राजाकडे जाऊ. तो अजून जिवंत असला, तर त्याला ही बातमी देऊ.”
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
राजाला शुभवार्ता
दुर्योधन कसाबसा जिवंत होता. तो आपल्याच रक्तात पडला होता, आणि रक्ताच्या उलट्या करत होता. लांडगे आणि तरस त्याला खायला टपले होते. त्यांना तो कसेबसे दूर ठेवत होता. ते तिघे त्याच्याभोवती बसले, आणि त्यांनी आपल्या हातांनी त्याच्या तोंडावरचे रक्त पुसले. अश्वत्थामा राजावर वाकला. तो म्हणाला, “आपल्यात अजून प्राण असतील, तर ऐका. त्यांच्या बाजूला आता फक्त सात जण उरले आहेत. पाच भाऊ, कृष्ण आणि सात्यकी. आपल्या बाजूला फक्त आम्ही तिघे. द्रौपदीचे मुलगे मेले, धृष्टद्युम्नाची मुले मेली, सगळे पांचाल मेले. पांडवांना आता एकही मुलगा उरला नाही. मी रात्री त्यांच्या छावणीत शिरलो, आणि धृष्टद्युम्नाला जनावरासारखे मारले.”
अश्वत्थाम्याचा रात्रीचा हल्ला
राजाचे शेवटचे शब्द
ते शब्द ऐकून दुर्योधन शुद्धीवर आला. तो म्हणाला, “भीष्मांना, कर्णाला आणि तुझ्या वडिलांना जे जमले नाही, ते तू आज कृपाचार्यांना आणि कृतवर्म्याला बरोबर घेऊन केलेस. त्यांच्या सैन्याचा सेनापती धृष्टद्युम्न, त्याला तू मारलेस, आणि शिखंडीलाही. आता मी स्वतःला देवांचा राजा इंद्र याच्या बरोबरीचा मानतो. तुमचे कल्याण होवो. आपण सगळे पुन्हा स्वर्गात भेटू.” मग तो गप्प झाला. आपल्या सगळ्या आप्तांचे दुःख त्याने सोडून दिले, आणि त्याने प्राण सोडला. त्याचा आत्मा स्वर्गाला गेला. फक्त देह पृथ्वीवर उरला. तिघांनी त्याला पुन्हा पुन्हा मिठी मारली, आणि बराच वेळ ते त्याच्याकडे पाहत राहिले. मग ते आपापल्या रथांत बसले, आणि निघून गेले. महाभारत, शल्यपर्व, विभाग ६५, आणि सौप्तिकपर्व, विभाग १ आणि ५ ते ९ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. भीमाने दुर्योधनाला कसे पाडले ते “दुर्योधनाचा अंत” या गोष्टीत आहे, आणि द्रोण कसे मारले गेले ते “अश्वत्थामा हतो” या गोष्टीत. कृपाचार्य आणि अश्वत्थामा यांच्यातला लांब वाद, अश्वत्थाम्याने केलेली शिवाची स्तुती, शिवाच्या गणांचे आणि रणांगणावरच्या राक्षसांचे वर्णन, आणि मारले गेलेले बरेच जण, हे इथे गाळले आहे. या ग्रंथात द्रौपदीचे मुलगे जागे होतात आणि अश्वत्थाम्याशी लढतात. पांडव समजून त्याने त्यांना झोपेतच मारले, ही प्रचलित कथा इथे नाही.