पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
भीम आणि हनुमान
वाऱ्यावर आलेले कमळ
पाच पांडव भाऊ आपली पत्नी द्रौपदी हिच्यासह वनवासात होते. त्यांच्या चुलतभावाने, दुर्योधनाने, फाशांत लबाडी करून त्यांचे राज्य घेतले होते. पुढे युद्ध होणार होते. त्यासाठी तिसरा भाऊ अर्जुन देवांची अस्त्रे मिळवायला स्वर्गात गेला होता. बाकीचे भाऊ हिमालयात उंचावर, गंधमादन पर्वतावर, त्याची वाट पाहत होते. एके दिवशी ईशान्येकडून वारा आला. त्याने एक स्वर्गीय कमळ आणून जमिनीवर टाकले. त्याला हजार पाकळ्या होत्या, आणि ते सूर्यासारखे चमकत होते. त्याचा सुगंध या पृथ्वीवरचा नव्हता. द्रौपदीने आनंदाने ते उचलले. ती दुसरा भाऊ भीम याला म्हणाली, “बघा ना, किती सुंदर आहे! हे मी थोरल्यांना, युधिष्ठिरांना देईन. माझ्यावर आपली प्रीती असेल, तर अशी आणखी पुष्कळ कमळे मला आणून द्या. मला ती आपल्या आश्रमात न्यायची आहेत.”
भीम आणि हनुमान
पर्वत चढताना
भीम महाबलवान होता. भीती त्याला ठाऊकच नव्हती. त्याची आई कुंती, आणि पिता वाऱ्याचा देव वायू. त्याने धनुष्य उचलले आणि तो लगेच निघाला. वाऱ्याच्या दिशेने, कमळ जिथून आले होते तिकडे तो चालू लागला. तो भराभर चढू लागला. मेघगर्जनेसारख्या आरोळ्या ठोकत होता. त्याच्या पावलांनी जमीन हादरत होती. वाटेतली झाडे तो उपटून टाकत होता. पक्षी घाबरून उडाले, हरणे पळाली. सिंह आणि हत्ती रागाने त्याच्यावर धावून आले, तेव्हा त्याने त्यांना मारून टाकले. मग तो केळीच्या एका मोठ्या बनात आला. तिथे एक खोल सरोवर होते. भीमाने त्यात उडी घेतली आणि तो पाण्यात खेळू लागला. बाहेर आल्यावर त्याने शंख फुंकला आणि दंड थोपटले. पर्वताच्या गुहा त्या आवाजाने दुमदुमल्या.
भीम आणि हनुमान
वाटेत आडवा वानर
हनुमानाने ते सगळे ऐकले. तो वानरांचा प्रमुख होता. फार पूर्वी त्याने रामाची सेवा केली होती. राम म्हणजे मनुष्यरूपाने जन्मलेला विष्णू. रामासाठी हनुमानाने समुद्र ओलांडून उडी मारली होती. आता तो त्या पर्वतावर राहत होता. तोही वायुदेवाचा पुत्र होता, आणि भीम आपला भाऊ आहे हे त्याला ठाऊक होते. केळीच्या बनातून स्वर्गाकडे जाणारी एक वाट होती. ती देवांची वाट होती. माणसांना तिच्यावर जायला परवानगी नव्हती. भीमाने त्या वाटेने जाऊ नये, असे हनुमानाला वाटत होते. तिथे कोणी स्वर्गीय जीव त्याला शाप देईल, किंवा मारहाण करील. म्हणून तो त्या अरुंद वाटेवर आडवा पडला. तो जांभया देत होता, आणि आपली लांब शेपटी आपटत होता. त्या आवाजाने पर्वत हादरला. भीम त्या आवाजाच्या मागाने आला. एका खडकावर त्याला एक प्रचंड वानर दिसला. तो अग्नीसारखा तेजस्वी होता. त्याची शेपटी ध्वजासारखी उभी होती. भीम जवळ गेला आणि त्याने मोठी आरोळी ठोकली.
भीम आणि हनुमान
“माझ्यावरून उडी मार”
हनुमानाने डोळे अर्धवट उघडले. तो हसून म्हणाला, “मी आजारी आहे. किती छान झोप लागली होती! मला का उठवलेस? तू यापुढे जाऊ शकत नाहीस. ही देवांची वाट आहे. इथेच विश्रांती घे, फळे खा. उगीच जीव गमावू नकोस.” भीम म्हणाला, “मी भीम, पांडूचा पुत्र, वायुदेवाचा पुत्र. ऊठ, मला वाट दे.” हनुमान म्हणाला, “मी आजारी आहे. मला उठवत नाही. पुढे जायचेच असेल, तर माझ्यावरून उडी मारून जा.” भीम म्हणाला, “प्रत्येक देहात परमात्मा असतो. म्हणून मी तुला ओलांडणार नाही. नाहीतर हनुमानाने समुद्र ओलांडला, तशी मी तुझ्यावरून उडी मारली असती. तो माझा थोरला भाऊ आहे. माझ्यासारखाच तोही वायुदेवाचा पुत्र. आणि बळात मी त्याच्या बरोबरीचा आहे. मला वाट दे, नाहीतर मी तुला यमाघरी पाठवीन.”
भीम आणि हनुमान
न हलणारी शेपटी
भीमाला आपल्या बळाचा मद चढला आहे, हे हनुमानाने ओळखले. तो म्हणाला, “माझ्यावर दया कर. मी फार म्हातारा झालो आहे, मला उठवत नाही. माझी शेपटी बाजूला सरकव आणि जा.” ते खरे नव्हते. हनुमान मुळीच दुबळा नव्हता. भीम हसला. त्याच्या मनात आले, “या दुबळ्या माकडाला शेपटी धरून यमाघरी पाठवतो.” त्याने डाव्या हाताने शेपटी धरली. ती हलली नाही. मग त्याने दोन्ही हातांनी ओढली. त्याच्या भुवया आकसल्या, डोळे फिरू लागले, अंगातून घामाच्या धारा लागल्या. तरीही त्याला ती उचलता आली नाही. शेवटी त्याने हार मानली. शरमेने त्याने हात जोडून नमस्कार केला. तो म्हणाला, “मी कठोर बोललो, मला क्षमा करा. आपण कोणी देव आहात का? आपण कोण, ते मला सांगा. मी शिष्य म्हणून विचारतो आहे.”
भीम आणि हनुमान
दोन भाऊ
वानर म्हणाला, “मी हनुमान. वायुदेव माझा पिता. राक्षसांचा राजा रावण याने रामाची पत्नी सीता हिला पळवून नेले होते. तेव्हा मी समुद्र ओलांडून उडी मारली आणि तिचा शोध लावला. रामाने रावणाला मारले आणि सीतेला घरी आणले. मग मी रामाकडे एक वर मागितला. पृथ्वीवर त्याची कथा सांगितली जाईल, तोपर्यंत मी जिवंत राहावे. रामाने तो वर दिला. “ही वाट देवांची आहे. कोणी तुला शाप देऊ नये, कोणी मारू नये, म्हणून मी ती अडवली. तू शोधतो आहेस ते सरोवर त्या बाजूला आहे.” भीमाने आनंदाने आपल्या भावाला नमस्कार केला. तो म्हणाला, “माझ्याइतका भाग्यवान कोणी नाही. माझ्या स्वतःच्या थोरल्या भावाचे मला प्रत्यक्ष दर्शन झाले.”
भीम आणि हनुमान
समुद्र ओलांडणारे रूप
भीम म्हणाला, “समुद्र ओलांडताना आपले जे रूप होते, ते मला दाखवा.” हनुमान म्हणाला, “ते रूप आता कोणीही पाहू शकत नाही. त्या युगात सगळे वेगळे होते.” भीम म्हणाला, “ते पाहिल्याशिवाय मी इथून जाणार नाही.” मग भावाला आनंद व्हावा म्हणून हनुमान वाढू लागला. तो रुंद झाला, उंच झाला. केळीचे सगळे बन त्याने व्यापले. तो पर्वताएवढा उंच झाला. सूर्यासारखा तळपू लागला. भीमाच्या अंगावर काटा आला, आणि त्याने डोळे मिटले. तो विनवू लागला, “पुन्हा लहान व्हा. माझ्याने आपल्याकडे पाहवत नाही.” हनुमान पुन्हा लहान झाला, आणि त्याने भीमाला मिठी मारली. त्या मिठीने भीमाचा सगळा थकवा नाहीसा झाला. पृथ्वीवर बळात आपल्या तोडीचा कोणी नाही, असे त्याला वाटू लागले.
भीम आणि हनुमान
हनुमानाचे वचन
हनुमानाचे डोळे भरून आले. तो म्हणाला, “मी इथे राहतो, हे कोणालाही सांगू नकोस. तुला पाहून मला रामाची आठवण झाली. म्हणून आपली ही भेट सफल होऊ दे. माझ्याकडे वर माग. तुझी इच्छा असेल, तर मी दुर्योधनाला आणि त्याच्या भावांना मारून टाकीन. किंवा आजच्या आज दुर्योधनाला बांधून तुझ्यापुढे आणीन.” भीम आनंदाने म्हणाला, “आपण एवढे म्हणालात, यातच ते काम झाल्यासारखे आहे. फक्त आपली माझ्यावर कृपा असू द्या. आपले रक्षण असले, की आम्ही सगळ्या शत्रूंना हरवू.” हनुमान म्हणाला, “मग मी हे करीन. तू शत्रूच्या सैन्यात घुसून सिंहासारखी गर्जना करशील, तेव्हा मी तुझ्या आवाजात माझा आवाज मिसळीन. अर्जुनाच्या रथाच्या ध्वजावर मी बसेन, आणि अशा भयंकर आरोळ्या ठोकीन, की तुझ्या शत्रूंचा धीर सुटेल. मग तू त्यांना सहज मारशील.” त्याने भीमाला वाट दाखवली आणि तो अदृश्य झाला.
भीम आणि हनुमान
कुबेराचे सरोवर
भीम त्या वाटेने पुढे गेला. कुबेर राहतो त्या कैलास पर्वताच्या पायथ्याशी त्याला ते सरोवर सापडले. त्याचे पाणी थंड आणि गोड होते. त्यावर त्याला हवी होती तीच कमळे पसरली होती. ती सौगंधिक कमळे होती. त्यांचा सुगंध स्वर्गीय होता, आणि ती उगवत्या सूर्यासारखी तेजस्वी होती. ते सरोवर धनाचा देव कुबेर याचे क्रीडास्थान होते. हजारो भयंकर राक्षस त्याच्यासाठी त्याचे रक्षण करत होते. त्यांनी भीमाला येताना पाहिले. त्यांनी विचारले, “तू कोण? इथे कशाला आलास?” भीम म्हणाला, “मी पांडूचा पुत्र भीम. वाऱ्याने यातले एक कमळ माझ्या पत्नीपाशी आणून टाकले. तिला अशी आणखी पुष्कळ कमळे हवी आहेत. ती न्यायला मी आलो आहे.”
भीम आणि हनुमान
क्षत्रिय भीक मागत नाही
रखवालदार म्हणाले, “हे सरोवर कुबेराला फार प्रिय आहे. इथे कोणाही माणसाला खेळता येत नाही. देवसुद्धा त्याची परवानगी घेऊनच इथले पाणी पितात. आधी त्याची परवानगी घे. नाहीतर एका कमळाकडे पाहायलासुद्धा मिळणार नाही.” भीम म्हणाला, “इथे मला कुबेर कुठे दिसत नाही. आणि दिसला, तरी मी त्याच्याकडे भीक मागणार नाही. क्षत्रिय कधीही भीक मागत नाही. हा प्राचीन नियम आहे. आणि हे सरोवर काही कुबेराच्या महालात खोदलेले नाही. ते डोंगरातल्या झऱ्यांतून वाहून आले आहे. म्हणून ते जितके त्याचे, तितकेच प्रत्येक जिवाचे आहे.”
भीम आणि हनुमान
द्रौपदीसाठी कमळे
असे बोलून भीमाने सरोवरात उडी घेतली. रखवालदार ओरडले, “पकडा त्याला! शिजवून खाऊ त्याला!” आणि भाले, कुऱ्हाडी घेऊन ते त्याच्यावर धावून आले. भीमाने आपली जड गदा उचलली. त्याने त्यांचे हात मोडले, आणि काठावर शंभराहून जास्त राक्षसांना मारले. बाकीचे आकाशमार्गाने कैलासाकडे पळाले. भीमाने सरोवराचे पाणी प्यायले, आणि त्याचे सगळे बळ परत आले. मग तो कमळे तोडू लागला. मार खाल्लेले रखवालदार कुबेराकडे धावले. त्यांनी त्याला सगळे सांगितले. कुबेर फक्त हसला. तो म्हणाला, “भीमाला द्रौपदीसाठी हवी तेवढी कमळे घेऊ द्या. मला सगळे आधीच ठाऊक आहे.” मग रखवालदारांनी राग सोडला आणि ते परत गेले. त्यांनी पाहिले, भीम सरोवरात एकटाच होता, आणि आनंदाने फुले वेचत होता. महाभारत, वनपर्व, विभाग १४५ ते १५३ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. हनुमानाने सांगितलेले चार युगांचे वर्णन, चार वर्णांच्या आणि राजांच्या कर्तव्यांविषयीचा त्याचा लांबलचक उपदेश इथे गाळला आहे, आणि त्याने सांगितलेली रामकथा काही ओळींत आटोपली आहे.