पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
घनदाट जंगलात
पाच पांडव भाऊ वारणावत नगरातल्या जळत्या घरातून निसटले होते. ते घर त्यांचा चुलतभाऊ दुर्योधन याने लाखेचे बांधले होते. त्यांना जिवंत जाळायचा त्याचा डाव होता. आता ते आई कुंतीला घेऊन पळत होते. भावांमध्ये सगळ्यांत बलवान भीम. तोच सगळ्यांना उचलून नेत होता. संध्याकाळी ते एका भयानक जंगलात पोहोचले. ते इतके थकले होते, की पुढे एक पाऊलही टाकवेना. सगळे खाली बसले. कुंती म्हणाली, “पाच मुलांची आई मी, आणि तहानेने माझा घसा जळतो आहे!” भीमाने सगळ्यांना पुन्हा उचलले, आणि वडाच्या एका मोठ्या झाडाखाली आणून ठेवले. पाणपक्ष्यांचे आवाज ऐकून तो त्या दिशेने गेला. तिथे एक सरोवर होते. त्याने आपले उपरणे पाण्यात भिजवले, आणि ते पाणी घेऊन परत आला. तो आला, तेव्हा सगळे उघड्या जमिनीवरच झोपी गेले होते. ते पाहून त्याला रडू आले. तो म्हणाला, “वारणावतात हे मऊ मऊ गाद्यांवर झोपत. आणि आज उघड्या जमिनीवर झोपले आहेत.” मग ते झोपले असताना तो पहारा देत बसून राहिला.
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
झाडावरचा राक्षस
जवळच एका साल वृक्षावर हिडिंब राहत होता. तो माणसे खाणारा राक्षस होता. पावसाळी ढगासारखा काळा. डोळे लाल, आणि दात लांब, टोकदार. त्याला भूक लागली होती. तेवढ्यात त्याला माणसांचा वास आला. त्याने आपली बहीण हिडिंबा हिला हाक मारली. तो म्हणाला, “शेवटी आपल्याला चांगले जेवण मिळाले! जा, माझ्या जंगलात कोण झोपले आहे ते बघ. त्यांना मारून इकडे घेऊन ये. आपण दोघे मिळून त्यांना खाऊ, आणि मग नाचू.” भावाने सांगितले तशी हिडिंबा गेली. पांडव आईसह झोपले होते. भीम मात्र एकटाच जागा बसला होता.
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
हिडिंबा भीमावर भाळली
भीमाला पाहताक्षणी हिडिंबा त्याच्या प्रेमात पडली. त्याचा वर्ण सोनेरी होता. खांदे सिंहासारखे रुंद होते. डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे होते. ती मनात म्हणाली, “हाच माझा नवरा. याला मारले, तर मी आणि माझा भाऊ क्षणभर याला खाऊन सुख घेऊ. याला जिवंत ठेवले, तर याच्याबरोबर मी कायमची सुखी होईन.” राक्षसांना हवे ते रूप घेता येते. हिडिंबेने एका सुंदर स्त्रीचे रूप घेतले. अंगावर दागिने घातले, आणि हसत हसत ती भीमाकडे आली. ती म्हणाली, “हे जंगल माझा भाऊ हिडिंब याचे आहे. तुम्हां सगळ्यांना मारून आणायला त्याने मला पाठवले आहे. त्याला तुम्हांला खायचे आहे. पण मला आपल्याशिवाय दुसरा नवरा नको. माझा स्वीकार करा, मी आपल्याला वाचवीन. मी आकाशातून उडू शकते. आपण डोंगरांच्या शिखरांवर राहू.”
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
हिडिंब येतो
भीम म्हणाला, “माझी आई आणि माझे भाऊ इथे झोपले आहेत. त्यांना राक्षसाचे भक्ष्य म्हणून टाकून मी कसा जाऊ? आणि तुझ्या भावाच्या भीतीने मी त्यांना उठवणारही नाही. माझ्या बाहूंपुढे कोणताही राक्षस टिकणार नाही.” इकडे वाट पाहून पाहून हिडिंब कंटाळला. तो झाडावरून खाली उतरला. त्याने बहिणीला सुंदर मानवी रूपात पाहिले. तिला कोणी पुरुष हवासा वाटतो आहे, हे त्याने ओळखले. तो ओरडला, “निर्लज्ज बाई! आपल्या आधीच्या सगळ्या राक्षसांना तू कलंक लावलास! त्यांच्याबरोबर तुलाही मारतो.” आणि तो तिच्यावर धावून गेला. भीम ओरडला, “थांब! आधी माझ्याशी लढ. स्त्रीला मारू नये. ती तुझ्याच सांगण्यावरून इथे आली. तिच्या मनात कामना जागी झाली, म्हणून ती अशी वागली.” हिडिंब म्हणाला, “आधी तुला मारतो, आणि तुझे रक्त पितो. मग बाकीच्यांना. आणि सगळ्यांत शेवटी माझ्या बहिणीला.”
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
अंधारातली कुस्ती
हिडिंब भीमावर धावून आला. भीमाने त्याचे दोन्ही हात पकडले, आणि त्याला फरफटत दूर नेले. सिंह एखाद्या लहान जनावराला ओढून नेतो, तसे. मग त्याला आणखी लांब ओढत नेले. राक्षसाच्या किंकाळ्यांनी बाकीचे जागे होऊ नयेत, म्हणून. दोघे दोन मस्तवाल हत्तींसारखे झुंजले. लढता लढता त्यांनी झाडे मोडून टाकली. शेवटी त्या आवाजाने झोपलेले जागे झाले. पाहतात तो समोर हिडिंबा बसलेली. तिचे रूप पाहून कुंती थक्क झाली. तिने प्रेमाने विचारले, “कोण ग तू?” हिडिंबा म्हणाली, “माझ्या भावाने मला तुम्हां सगळ्यांना मारायला पाठवले होते. पण मी आपल्या पराक्रमी मुलाला पाहिले, आणि त्यांना नवरा म्हणून वरले. ते पाहा, तिकडे ते माझ्या भावाशी लढत आहेत.”
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
हिडिंबाचा अंत
भाऊ तत्काळ उठले. तिसरा भाऊ अर्जुन याने पाहिले, की भीमाची दमछाक होते आहे. तो म्हणाला, “मला त्याला मारू दे.” भीम म्हणाला, “बघ तर, भावा. हा माझ्या हातांतून जिवंत सुटणार नाही.” अर्जुन म्हणाला, “मग त्याच्याशी खेळत बसू नकोस. पूर्व दिशा लाल होऊ लागली आहे. उजाडताना राक्षसांचे बळ वाढते. आणि पहाटे व सांजवेळी ते माया करतात. आत्ताच त्याला मार.” हे शब्द ऐकून भीमाचा राग भडकला. भीम वायुदेवाचा पुत्र होता. त्याने आपल्या पित्याचे बळ अंगात जागवले. त्याने राक्षसाला उंच उचलले, आणि शंभर वेळा गरगर फिरवले. मग धाडकन जमिनीवर आपटले. सगळे जंगल दुमदुमून टाकणारी किंकाळी फोडून हिडिंब मेला. भीमाने त्याचे शरीर दुमडले, आणि मधोमध मोडून टाकले.
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
हिडिंबेची विनवणी
भाऊ पुढे निघाले, तशी हिडिंबा त्यांच्या मागोमाग आली. भीम तिला म्हणाला, “राक्षस कपटाने सूड घेतात. तुझा भाऊ गेला, त्याच वाटेने तूही जा.” थोरला भाऊ युधिष्ठिर म्हणाला, “कितीही राग आला, तरी स्त्रीला मारू नकोस. ती आपले काय वाकडे करणार?” हिडिंबेने कुंतीला वाकून नमस्कार केला. ती म्हणाली, “माते, मी माझी माणसे सोडली, आणि आपल्या मुलाला नवरा म्हणून वरले. त्यांनी मला झिडकारले, तर मी जगणार नाही. काही काळ त्यांना माझ्याबरोबर नेऊ द्या. मी त्यांना परत आणून सोडीन, असे वचन देते. आपण माझी आठवण काढाल, तेव्हा तेव्हा मी येईन. आपल्याला जिथे जायचे असेल तिथे घेऊन जाईन.” युधिष्ठिराने तिची विनंती मान्य केली, पण एका अटीवर. तो म्हणाला, “रोज सूर्यास्तापर्यंत भीम तुझ्याबरोबर राहील. पण दर रात्री तू त्याला परत आणून सोडले पाहिजेस.” आणि भीम म्हणाला, “तुला मुलगा होईपर्यंत मी तुझ्याबरोबर राहीन.”
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
घटोत्कच
हिडिंबा भीमाला घेऊन आकाशमार्गाने फिरली. डोंगरांच्या शिखरांवर, सरोवरांच्या काठी, समुद्रकिनाऱ्यांवर. राक्षस स्त्रिया ज्या दिवशी गर्भार होतात, त्याच दिवशी प्रसूत होतात. तशी हिडिंबेला भीमापासून मुलगा झाला. तो दिसायला भयंकर होता. डोळे मोठमोठे, तोंड रुंद. जन्मला तेव्हा तो बाळ होता. पण त्याच घटकेला तो तरुण झाला, मोठा धनुर्धर झाला. त्याने वाकून आईवडिलांच्या पायांना स्पर्श केला. त्याचे डोके घड्यासारखे टकले होते. घडा म्हणजेच घट. म्हणून त्याचे नाव घटोत्कच ठेवले. तो पांडवांना फार मानत असे. जणू तो त्यांच्यापैकीच एक होता. मग आपला भीमाबरोबरचा काळ संपला, हे हिडिंबेने ओळखले. पुन्हा भेटू असे वचन देऊन तिने पांडवांचा निरोप घेतला, आणि ती आपल्या वाटेने गेली. गरज पडेल तेव्हा येईन, असे घटोत्कचाने वडिलांना वचन दिले, आणि तो उत्तरेकडे निघून गेला.
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
एकचक्रा नगरी
पांडव एका जंगलातून दुसऱ्या जंगलात जात राहिले. तपस्व्यांसारखी वल्कले आणि कातडी त्यांनी अंगावर घेतली होती. एके दिवशी त्यांना व्यास ऋषी भेटले. व्यास म्हणजे त्यांचे वडील पांडू यांचे वडील. व्यास म्हणाले, “तुमच्यावर आलेले संकट मला ठाऊक होते. दुःख करू नका. जवळच एक नगर आहे. तिथे तुम्हांला कोणताही धोका पोहोचणार नाही. मी परत येईपर्यंत वेष बदलून तिथे राहा.” मग ते त्यांना एकचक्रा नगरीत एका ब्राह्मणाच्या घरी घेऊन गेले, आणि निघून गेले. पांडव तिथे भिक्षा मागून राहू लागले. रोज रात्री ते मिळाले ते सगळे आईपुढे ठेवत. ती त्याचे दोन भाग करी. एका भागात चार भाऊ आणि कुंती जेवत. दुसरा भाग एकटा भीम खाई.
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
घरातला आक्रोश
एके दिवशी बाकीचे भाऊ भिक्षेला गेले होते. भीम आईबरोबर घरीच होता. अचानक ब्राह्मणाच्या घरातून मोठ्याने रडण्याचा आवाज आला. कुंती भीमाला म्हणाली, “हे सज्जन गृहस्थ आपल्याला सुरक्षित आसरा देतात. त्यांचे उपकार कसे फेडावे, याचा मी नेहमी विचार करते. आता आपल्याला त्यांना मदत करता आली, तर केलीच पाहिजे.” भीम म्हणाला, “आई, काय झाले आहे ते विचारून या. कितीही कठीण असले, तरी मी ते निस्तरीन.” कुंती आत गेली. ब्राह्मण, त्याची बायको, लहान मुलगा आणि मुलगी, सगळे रडत होते. ब्राह्मण म्हणत होता, “तुमच्यापैकी कोणालाच मी मरायला पाठवू शकत नाही. आणि मी स्वतः गेलो, तर माझ्यावाचून तुम्ही जगणार नाही. त्यापेक्षा आपण सगळेच एकत्र मरू.”
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
प्रत्येकजण पुढे होतो
बायको म्हणाली, “मला जाऊ द्या. आपण मुलांना वाढवू शकाल. मला एकटीला ते जमणार नाही. आणि शहाणे लोक म्हणतात, स्त्रीला कधीही मारू नये. कदाचित राक्षससुद्धा मला सोडून देईल.” मुलगी म्हणाली, “नाही, मला द्या. एक ना एक दिवस आपल्याला मला नवऱ्याच्या हाती द्यावेच लागणार. या संकटातून तुम्हां सगळ्यांना पार नेणारा तराफा मला होऊ द्या.” सगळे मिळून रडू लागले. तेव्हा तो लहान मुलगा हसत हसत प्रत्येकाजवळ गेला. तो म्हणाला, “बाबा, रडू नका. आई, रडू नकोस. ताई, रडू नकोस.” त्याने गवताची एक काडी उचलली. “या काडीने मी त्या माणसे खाणाऱ्या राक्षसाला मारीन!” एवढ्या दुःखातही सगळे हसले. तेवढ्यात कुंती पुढे झाली. ती म्हणाली, “काय झाले आहे ते मला सांगा. मला जमली, तर मी मदत करीन.”
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
बक राक्षस
ब्राह्मण म्हणाला, “कोणीच मदत करू शकत नाही. या नगराजवळ बक नावाचा एक राक्षस राहतो. या देशावर त्याचीच सत्ता चालते. त्याच्या बळाच्या धाकाने कोणताही शत्रू आमच्यावर चाल करून येत नाही. पण त्याची तो किंमत घेतो. दर वेळी एक गाडीभर भात, दोन रेडे, आणि ते घेऊन जाणारा माणूस. हे सगळे त्याचे जेवण. “नगरातल्या घरांची पाळी लावलेली आहे. एका घराची पाळी कित्येक वर्षांनी एकदा येते. कोणी पाळी चुकवायचा प्रयत्न केला, तर बक त्याला बायकामुलांसकट खाऊन टाकतो. आमचा राजा दुबळा आहे. तो काहीच करत नाही. “आता माझी पाळी आली आहे. माणूस विकत घ्यायला माझ्याकडे पैसा नाही. म्हणून मी सगळ्या कुटुंबालाच राक्षसाकडे घेऊन जाणार आहे. खाऊ दे त्याला एकदमच सगळ्यांना.”
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
कुंतीचा उपाय
कुंती म्हणाली, “दुःख करू नका. मला पाच मुलगे आहेत. त्यांच्यापैकी एक जेवण घेऊन जाईल.” ब्राह्मणाच्या दृष्टीने पांडव ब्राह्मण होते, आणि त्याचे पाहुणे होते. तो म्हणाला, “माझा जीव वाचवण्यासाठी मी ब्राह्मणाला किंवा पाहुण्याला कधीच मरू देणार नाही.” कुंती म्हणाली, “माझा मुलगा मरणार नाही. तो फार बलवान आहे, आणि त्याला पवित्र मंत्र येतात. त्याने कितीतरी बलाढ्य राक्षस मारलेले मी पाहिले आहेत. पण हे कोणाला सांगू नका. अशी शक्ती हवी असणारे लोक माझ्या मुलांना सुखाने जगू देणार नाहीत. आणि शहाणे लोक सांगतात, गुरूच्या परवानगीशिवाय दुसऱ्याला दिलेली विद्या नष्ट होते.” ब्राह्मणाला आणि त्याच्या बायकोला फार आनंद झाला. आणि भीम म्हणाला, “तसेच होईल.” युधिष्ठिर घरी आला, आणि त्याने हे ऐकले. तो घाबरला. तो म्हणाला, “भीमाच्या जोरावरच आपण आपले राज्य परत मिळवायची आशा धरून आहोत.” पण भीमाने वारणावतापासून सगळ्यांना कसे उचलून आणले, आणि हिडिंबाला कसे मारले, याची कुंतीने त्याला आठवण करून दिली. मग युधिष्ठिराने होकार दिला.
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
भीम बकाचे जेवण जेवतो
दुसऱ्या दिवशी सकाळी भीम अन्नाची गाडी घेऊन निघाला. बकाच्या जंगलात पोहोचल्यावर तो खाली बसला, आणि ते अन्न स्वतःच खाऊ लागला. खाता खाता तो बकाला नावाने मोठमोठ्याने हाका मारत होता. बक संतापून बाहेर आला. तो अवाढव्य होता. डोळे लाल, केस लाल, आणि तोंड या कानापासून त्या कानापर्यंत पसरलेले. तो गरजला, “माझ्या डोळ्यांदेखत माझे जेवण खाणारा हा मूर्ख कोण?” भीम नुसता हसला. त्याने तोंड फिरवले, आणि तो खात राहिला. बक त्याच्यावर धावून आला. त्याने दोन्ही हातांनी भीमाच्या पाठीवर जोराचा प्रहार केला. भीमाने वरसुद्धा पाहिले नाही. पुन्हा मारण्यासाठी बकाने एक झाड उपटले. तोपर्यंत भीमाने सगळे अन्न संपवले होते. त्याने हात-तोंड धुतले, आणि तो लढायला उभा राहिला. बकाचे ते झाड त्याने डाव्या हाताने पकडले.
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
बकाचा अंत
ते एकमेकांवर झाडामागून झाड फेकत राहिले. शेवटी आजूबाजूला एकही झाड उरले नाही. मग त्यांनी एकमेकांना धरले, आणि अशी कुस्ती खेळले, की धरणी हादरली. शेवटी राक्षस थकला. भीमाने त्याला खाली पाडले, आणि त्याच्या पाठीवर एक गुडघा दाबून धरला. एका हाताने त्याने बकाची मान पकडली, दुसऱ्या हाताने त्याचे धोतर. आणि त्याला दुमडून टाकले. बकाने गर्जना केली, तोंडातून रक्त ओकले, आणि तो मेला. त्याचे भाऊबंद घाबरून धावत बाहेर आले. भीम त्यांना म्हणाला, “यापुढे कधीही माणसाला मारू नका. नाहीतर बक मेला, तसे तुम्हीही मराल.” त्यांनी वचन दिले. त्या दिवसापासून ते माणसांशी शांतपणे वागू लागले. भीमाने ते प्रेत ओढत नेऊन नगराच्या एका वेशीवर टाकले. कोणी पाहिले नाही. मग तो घरी गेला.
भीम, हिडिंबा आणि बकासुर
नगराचा आनंद
सकाळी नगरातल्या लोकांना वेशीवर राक्षस मरून पडलेला दिसला. डोंगरासारखा अवाढव्य, रक्ताने माखलेला. त्यांच्या अंगावर काटा आला. हजारो लोक धावत आले. पुरुष आणि बायका, तरुण आणि म्हातारे. त्यांनी आपापल्या देवांची प्रार्थना केली. मग त्या दिवशी कोणाची पाळी होती, याचा हिशेब लावून ते त्या ब्राह्मणाकडे गेले. ब्राह्मणाला पांडवांना लपवून ठेवायचे होते. तो म्हणाला, “मंत्र जाणणाऱ्या एका ब्राह्मणाने मला रडताना पाहिले. ते हसले, आणि म्हणाले, ‘आज राक्षसाला अन्न मी घेऊन जाईन. माझी काळजी करू नका.’ हे नक्की त्यांनीच केले असणार.” सगळ्या नगराला आश्चर्य वाटले, आणि आनंद झाला. आपल्याला वाचवणाऱ्या त्या ब्राह्मणाची आठवण म्हणून लोकांनी ब्राह्मणांच्या सन्मानार्थ उत्सव केला. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १५३ ते १६६ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. त्या भाषांतरात दोन्ही राक्षसांची नावे हिडिंव आणि वक अशी लिहिली आहेत. बकाला पुष्कळदा बकासुर म्हणतात. जंगलात भीमाने केलेला बहुतेक विलाप, ब्राह्मणाच्या कुटुंबाची लांबलचक भाषणे, संकटकाळातल्या धर्माविषयी हिडिंबेचे बोलणे, व्यासांनी सांगितलेले भविष्य, आणि युधिष्ठिराचे आईशी झालेले बहुतेक बोलणे इथे गाळले आहे. त्या बोलण्यात कुंती सांगते, की नुकत्याच जन्मलेल्या भीमाने डोंगरातला एक खडक फोडला होता. इंद्राने घटोत्कचाला कर्णाच्या तोडीचा केले, हा उल्लेखही गाळला आहे.