पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
भीष्मप्रतिज्ञा
नदीकाठचा सुगंध
शंतनू राजा हस्तिनापूर नगरीतून कुरूंवर राज्य करत होता. त्याची पत्नी, नदीची देवी गंगा, त्याला कधीच सोडून गेली होती. पण जाताना तिने त्यांचा मुलगा देवव्रत त्याला परत दिला होता. देवव्रत आता एक पराक्रमी तरुण राजपुत्र झाला होता. शंतनूने त्याला युवराज केले होते. अशी चार वर्षे गेली. एके दिवशी राजा यमुना नदीच्या काठावरच्या वनात फिरत होता. हवेत त्याला एक गोड सुगंध आला. तो कुठून येतो ते त्याला कळेना. त्या सुगंधाचा माग काढत तो इकडेतिकडे फिरू लागला. शेवटी त्याला एक कन्या दिसली. तिचे डोळे काळेभोर होते, आणि रूप स्वर्गीय होते. तिचे नाव सत्यवती. राजाने विचारले, “तू कोण आहेस? कोणाची मुलगी? इथे काय करते आहेस?” ती म्हणाली, “मी कोळ्यांच्या प्रमुखाची मुलगी आहे. त्यांच्या आज्ञेने मी वाटसरूंना नावेतून नदीपार नेते.”
भीष्मप्रतिज्ञा
कोळ्याची अट
शंतनूने तिचे रूप पाहिले. तिचा गोडवा आणि तिचा सुगंधही त्याला जाणवला. तिला पत्नी करावे असे त्याला वाटले. तो तिच्या वडिलांकडे गेला आणि त्याने तिला मागणी घातली. कोळ्यांचा प्रमुख म्हणाला, “माझी मुलगी जन्मली, तेव्हाच मला ठाऊक होते की कधीतरी तिचे लग्न करून द्यावे लागेल. आणि आपल्यापेक्षा चांगला वर तिला कधीच मिळणार नाही. पण माझ्या मनात फार दिवसांपासून एक इच्छा आहे. आपण सत्यवचनी आहात. मला एक वचन द्या, मग ती आपलीच आहे.” राजा म्हणाला, “आधी ते काय आहे ते सांगा. देण्यासारखे असेल तर मी देईन.” कोळी म्हणाला, “माझ्या मुलीच्या पोटी जो मुलगा होईल, तोच आपल्या नंतर राजा झाला पाहिजे. दुसऱ्या कोणालाही आपण युवराज करायचे नाही.”
भीष्मप्रतिज्ञा
राजाचे दुःख
त्या कन्येच्या ओढीने शंतनूचे मन जळत होते. तरीही त्याने ते वचन दिले नाही. तो हस्तिनापुराला परतला. वाटभर त्याच्या मनात तिचाच विचार होता. घरी आल्यावर तो दुःखात बुडून बसून राहिला. देवव्रत त्याच्याकडे आला. तो म्हणाला, “आपल्या राज्यात सगळे कुशल आहे. मग आपण दुःखी का? आपण हल्ली बाहेरही पडत नाही. आपला चेहरा फिका पडला आहे, आपण रोडावला आहात. काय झाले ते मला सांगा.” शंतनू म्हणाला, “आपल्या घराण्यात तू एकटाच मुलगा आहेस. माझ्या दृष्टीने तू शंभर मुलांच्या बरोबरीचा आहेस. मला पुन्हा लग्न करायची इच्छा नाही. पण शहाणे लोक म्हणतात, ज्याला एकच मुलगा, तो निपुत्रिकच. आणि धर्मग्रंथ सांगतात, माणसाला मुलामुळेच स्वर्ग मिळतो. तू नेहमी शस्त्रांतच गुंतलेला असतोस. एखाद्या दिवशी तू लढाईत पडलास, तर आपला वंश संपेल. म्हणून मी उदास आहे.”
भीष्मप्रतिज्ञा
देवव्रताला कळले
देवव्रताने त्यावर विचार केला. मग तो वडिलांवर निष्ठा असलेल्या एका वृद्ध मंत्र्याकडे गेला. राजाच्या दुःखाचे खरे कारण त्याने त्याला विचारले. मंत्र्याने त्याला कोळ्याबद्दल आणि त्याने मागितलेल्या वचनाबद्दल सांगितले. मग देवव्रत स्वतःच कोळ्याकडे गेला. बरोबर त्याने अनेक वृद्ध आणि मानाचे क्षत्रिय सरदार नेले. कोळ्याने त्याचे आदराने स्वागत केले. कोळी म्हणाला, “आपण योद्ध्यांत श्रेष्ठ आहात. शंतनूचे एकुलते एक पुत्र आहात. हे नाते जुळणे हा आमचा सन्मानच आहे. मला फक्त एकच भीती आहे. सत्यवतीला मुलगा झाला, तर आपण त्याचे प्रतिस्पर्धी व्हाल. आणि आपल्यासारखा प्रतिस्पर्धी असेल, तर कोणीच सुरक्षित नाही, मग तो दैत्य असो की स्वर्गातला कोणी.”
भीष्मप्रतिज्ञा
पहिली प्रतिज्ञा
देवव्रताला फक्त वडिलांचे भले हवे होते. सगळ्या सरदारांच्या देखत तो बोलला. तो म्हणाला, “माझी प्रतिज्ञा ऐका. तुम्ही मागाल ते सगळे मी करीन. सत्यवतीचा मुलगाच आमचा राजा होईल. आजवर जन्मलेला किंवा पुढे जन्मणारा कोणीही अशी प्रतिज्ञा करण्याचे धाडस करणार नाही.” पण आपल्या नातवासाठी कोळ्याला गादी पक्की करून हवी होती. म्हणून त्याने आणखी मागितले. तो म्हणाला, “आपण आपले वचन पाळाल, याबद्दल मला शंकाच नाही. पण पुढे कधी आपल्यालाही मुलगे होऊ शकतील. ते हे वचन पाळतील का?”
भीष्मप्रतिज्ञा
दुसरी प्रतिज्ञा
त्याची भीती देवव्रताला समजली. पुन्हा तो सरदारांच्या देखत बोलला. तो म्हणाला, “सगळे ऐका. गादीवरचा माझा हक्क मी आधीच सोडला आहे. आता माझ्या मुलांचाही प्रश्न मिटवतो. कोळीराज, आजपासून मी कधीही लग्न करणार नाही. मला मुलगा होणार नाही. आणि मुलगा नसतानाही मला स्वर्ग मिळेल.” कोळ्याच्या अंगावर आनंदाने रोमांच उभे राहिले. तो म्हणाला, “मी माझी मुलगी देतो!” त्याच क्षणी आकाशातून देवांनी आणि अप्सरांनी देवव्रतावर फुलांचा वर्षाव केला. “हा भीष्म!” ते म्हणाले. भीष्म म्हणजे भयंकर, ज्याची भीती वाटावी असा.
भीष्मप्रतिज्ञा
भीष्म
तेव्हापासून देवव्रताला भीष्म म्हणू लागले. तो त्या कन्येकडे वळला. तो म्हणाला, “माते, रथात बसा. चला, घरी जाऊ.” त्याने तिला रथात बसवले आणि हस्तिनापुराला आणले. तिथे घडलेले सगळे त्याने वडिलांना सांगितले. जमलेल्या सगळ्या राजांनी एकमुखाने त्याची स्तुती केली. ते म्हणाले, “हा खरोखरच भीष्म आहे!” मुलाने काय केले ते ऐकून शंतनूला फार आनंद झाला. त्याने मुलाला वरदान दिले. तो म्हणाला, “तुझी जगण्याची इच्छा असेपर्यंत मृत्यू तुझ्याजवळ येणार नाही. तू परवानगी देशील तेव्हाच तो येईल.” महाभारत, आदिपर्व, विभाग १०० वरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. शंतनूने केलेली मुलांची लांबलचक स्तुती, आणि कोळ्याने सांगितलेली सत्यवतीच्या जन्माची व तिला आलेल्या इतर मागण्यांची हकिगत इथे गाळली आहे.