पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
चक्रव्यूह
कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर युद्ध चालू होते. एका बाजूला पाच पांडव भाऊ होते. दुसऱ्या बाजूला त्यांचा चुलतभाऊ दुर्योधन आणि त्याचे भाऊ, म्हणजे कुरू. भीष्म पडले होते. आता कुरूंच्या सैन्याचे सेनापती द्रोण होते. कुरू आणि पांडव, दोघांच्याही राजपुत्रांना त्यांनीच शस्त्रविद्या शिकवली होती. त्या सकाळी द्रोणांनी आपल्या सैन्याची एक मोठी रचना केली. तिला चक्रव्यूह म्हणतात. व्यूहाच्या आत त्यांनी कुरूंच्या बाजूचे राजे ठेवले. व्यूहाच्या तोंडाशी तरुण राजपुत्र उभे होते. युद्धात एकमेकांची साथ सोडणार नाही, अशी त्यांनी शपथ घेतली होती. पांडवांमधला सगळ्यात मोठा धनुर्धर अर्जुन त्या वेळी तिथे नव्हता. तो मैदानाच्या दुसऱ्या भागात योद्ध्यांच्या एका टोळीशी लढत होता. बाकीचे पांडव व्यूहावर पुन्हा पुन्हा धावून गेले. पण प्रत्येक वेळी द्रोणांच्या बाणांनी त्यांना मागे हटवले.
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
युधिष्ठिराची विनंती
थोरला पांडव युधिष्ठिर याने पाहिले, द्रोणांसमोर कोणाचाच टिकाव लागत नव्हता. तो अर्जुनाचा तरुण मुलगा अभिमन्यू याच्याकडे वळला. अभिमन्यूची आई सुभद्रा ही कृष्णाची बहीण. कृष्ण पांडवांचा मित्र होता, आणि अर्जुनाचा सारथी होता. युधिष्ठिर म्हणाला, “बाळा, हा व्यूह कसा फोडायचा ते आम्हांला ठाऊक नाही. तो फोडू शकणारे चौघेच आहेत. तू, अर्जुन, कृष्ण, आणि कृष्णाचा मुलगा प्रद्युम्न. तू तो फोड. नाहीतर अर्जुन परत आल्यावर आम्हां सगळ्यांना दोष देईल.” अभिमन्यू म्हणाला, “असला व्यूह आत घुसून कसा फोडायचा, ते माझ्या वडिलांनी मला शिकवले आहे. पण आत संकट आले, तर मला बाहेर पडता येणार नाही.” युधिष्ठिर म्हणाला, “तू फक्त आमच्यासाठी वाट उघडून दे. आम्ही अगदी तुझ्या मागोमाग येऊ, आणि चारी बाजूंनी तुझे रक्षण करू.” पांडवांमधला सगळ्यात बलवान भीम म्हणाला, “मी स्वतः तुझ्या मागे येईन. आणि आपले सगळे उत्तम योद्धे माझ्याबरोबर असतील.”
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
व्यूहात प्रवेश
अभिमन्यूने आपल्या सारथ्याला द्रोणांच्या सैन्यावर रथ घालायला सांगितले. सारथी जरा अडखळला. तो म्हणाला, “त्यांनी आपल्यावर फार मोठा भार टाकला आहे. द्रोण शस्त्रविद्येत निष्णात आहेत. आणि आपण सुखात वाढलात, लढाईत नाही.” अभिमन्यू हसला. तो म्हणाला, “कोण हे द्रोण? हत्तीवर बसलेल्या इंद्राशीसुद्धा मी लढेन. माझे कृष्णमामा किंवा माझे वडील अर्जुन जरी माझ्यासमोर उभे राहिले, तरी मी घाबरणार नाही.” मग जड मनाने का होईना, सारथ्याने रथ पुढे हाकला. अभिमन्यूचे तीन वर्षांचे घोडे द्रोणांच्या दिशेने धावत सुटले. कुरूंनी त्याला घेरले, आणि क्षणभर तिथे धुमश्चक्री उडाली. मग द्रोणांच्या डोळ्यांदेखत अभिमन्यूने व्यूह फोडला, आणि तो आत घुसला.
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
कुरू पळाले
आत कुरूंचे योद्धे त्याच्याभोवती गर्दी करून ओरडू लागले, “थांब! थांब!” पण त्याचे हात चपळ होते, आणि कुठे वार करायचा ते त्याला नेमके ठाऊक होते. पतंग दिव्यावर झेपावतात, तसे योद्धे त्याच्यावर झेपावले. आणि पतंगांसारखेच मेले. कुरूंचे सैन्य फुटले. आपल्या जखमींना जमिनीवर तसेच टाकून ते पळत सुटले. स्वतः दुर्योधन त्या मुलाशी लढायला परत फिरला. तेव्हा द्रोणांच्या मोठमोठ्या योद्ध्यांना धावत येऊन त्याला वाचवावे लागले. अभिमन्यूने कर्णावर बाण सोडला. कर्ण म्हणजे कुरूंच्या बाजूचा महान धनुर्धर. तो बाण त्याचे कवच भेदून शरीरातून आरपार गेला. भूकंपात डोंगर हादरावा, तसा कर्ण हादरला. मद्रराज शल्य आपल्या रथातच बेशुद्ध पडला. सिंहापुढून हरणे पळतात, तसे कुरूंचे सैनिक अभिमन्यूपुढून पळाले.
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
वाट बंद झाली
त्याच्या मागोमाग युधिष्ठिर, भीम आणि त्यांचे सगळे मित्रराजे त्याने पाडलेल्या वाटेने धावले. त्यांना त्याच्या मागे आत शिरायचे होते. पण एक माणूस त्यांच्या आड उभा राहिला. तो होता सिंधू देशाचा राजा जयद्रथ. दुर्योधनाची बहीण त्याची पत्नी होती. त्याने कुरूंच्या सैनिकांना पुन्हा गोळा केले. अभिमन्यूने व्यूहाला जिथे खिंडार पाडले होते, ते त्याने भरून काढले. तो भयंकर धनुर्धर होता. देवांकडून मिळालेली अस्त्रे त्याच्याजवळ होती. त्याच्या धनुष्याच्या टणत्काराने पांडवांचे योद्धे घाबरले, आणि कुरूंना आनंद झाला. चवताळलेल्या सगळ्या पांडवांना एकटा माणूस कसा रोखून धरू शकला? त्याचे उत्तर एका वरदानात होते.
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
जयद्रथाचे वरदान
फार पूर्वी जयद्रथाने पांडवांची पत्नी द्रौपदी हिचा अपमान केला होता. त्याबद्दल भीमाने त्याला चांगलाच मार दिला होता. ती लाज जयद्रथाच्या मनात सलत होती. म्हणून देवांकडून वर मिळवण्यासाठी त्याने तपश्चर्या केली. शरीराला कष्ट दिले. सगळी सुखे सोडली. भूक, तहान आणि ऊन सोसले. शेवटी त्याचे शरीर सुकून गेले, आणि अंगावर शिरा तटतटून दिसू लागल्या. आणि तो महादेवाची, शंकराची, उपासना करत राहिला. अखेर शंकर त्याच्या स्वप्नात आला. तो म्हणाला, “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. काय हवे ते माग.” जयद्रथ म्हणाला, “युद्धात पांडूच्या सगळ्या मुलांना मी रोखून धरावे. एकट्याने, एकाच रथावर.” शंकर म्हणाला, “दिले. फक्त अर्जुनाला सोडून. बाकीच्या चौघांना तू रोखून धरशील.”
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
अभिमन्यू एकटा पडला
आता ते वरदान कामी आले. जयद्रथाने भीमावर, युधिष्ठिरावर आणि त्यांच्या सगळ्या मित्रराजांवर बाण सोडले. प्रत्येकाला त्याचा बाण लागला. युधिष्ठिराने त्याचे धनुष्य तोडले. त्याने दुसरे घेतले, ते भीमाने तोडले. जयद्रथाने तिसरे उचलले. त्याने भीमाचे धनुष्य तोडले आणि त्याचे घोडे मारले. अशा रीतीने खिंडार भरून निघाले. एकाही पांडवाला अभिमन्यूपर्यंत पोहोचता आले नाही. ज्याला ते वरदान लागू नव्हते, तो एकटा अर्जुन, फार दूर होता. व्यूहाच्या आत अभिमन्यू एकटाच लढत राहिला. एकामागून एक मोठे योद्धे त्याच्यावर चालून आले, आणि पडले. तो इतक्या वेगाने फिरत होता, की त्याचे शरीरच दिसत नव्हते. फक्त त्याचे सोनेरी कवच चमकत होते, आणि त्याचे धनुष्य, आणि त्याचे बाण.
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
द्रोणांचा सल्ला
कर्ण द्रोणांकडे आला. तो फार जखमी झाला होता. तो म्हणाला, “अभिमन्यू आम्हां सगळ्यांना भरडून काढतो आहे. त्याला कसे मारायचे, ते आम्हांला सांगा.” द्रोण त्या मुलाकडे पाहत होते. ते म्हणाले, “तुमच्यापैकी कोणाला त्याच्यात जराशी तरी फट दिसली का? मला दिसते ते फक्त त्याचे धनुष्य, ओढून गोल केलेले. त्याच्या बाणांनी मला वेदना होतात. तरीही त्याला लढताना पाहून मला आनंद होतो.” मग ते हसले. ते म्हणाले, “त्याचे कवच भेदता येणार नाही. कवच कसे घालायचे, ते मी त्याच्या वडिलांना शिकवले. आणि ते सगळे याला ठाऊक आहे. पण तुम्ही त्याचे धनुष्य आणि दोरी तोडू शकता. लगाम तोडू शकता, घोडे मारू शकता. त्याच्या चाकांचे रक्षण करणाऱ्यांना मारू शकता. त्याच्या हातात धनुष्य आहे, तोपर्यंत देवसुद्धा त्याला हरवू शकणार नाहीत. ते काढून घ्या, मग त्याला लढता येणार नाही. मग त्याच्यावर वार करा.”
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
धनुष्य गेले, रथ गेला
अभिमन्यू बाण सोडत असतानाच कर्णाने त्याचे धनुष्य तोडले. भोज कुळाचा एक प्रमुख कृतवर्मा, त्याने त्याचे घोडे मारले. सगळ्या राजपुत्रांना युद्धकला शिकवणाऱ्या कृपाचार्यांनी त्याच्या चाकांचे रक्षण करणारे दोघे मारले. मग सहा मोठ्या योद्ध्यांनी त्या मुलावर बाणांचा वर्षाव केला. त्यांच्या पुढे द्रोण आणि कर्ण होते. सगळे एकदम, आणि जराही दया न दाखवता. अभिमन्यूजवळ आता धनुष्य नव्हते, रथ नव्हता. पण क्षत्रियाचा धर्म तो विसरला नाही. त्याने तलवार आणि ढाल उचलली, आणि आकाशात उडी घेतली. पक्षिराज गरुडासारखा तो तिथे घिरट्या घालू लागला. ते सहाजण त्याच्याकडे पाहत राहिले. हा तलवार घेऊन आपल्यावर झेप घेईल, अशी त्यांना भीती वाटत होती. तेवढ्यात द्रोणांनी एका तीक्ष्ण बाणाने त्याच्या तलवारीची रत्नजडित मूठ तोडली. कर्णाने त्याच्या ढालीचे तुकडे तुकडे केले. अभिमन्यू जमिनीवर उतरला. त्याला काही इजा झाली नव्हती.
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
रथाचे चाक आणि गदा
त्याने रथाचे एक चाक उचलले आणि तो द्रोणांवर धावून गेला. अंगभर धूळ आणि रक्त, हातात उंच धरलेले चाक. हातात चक्र घेतलेला जणू प्रत्यक्ष कृष्णच. कुरूंचे राजे घाबरले. त्यांनी त्या चाकाचे शंभर तुकडे केले. मग अभिमन्यूने एक जड गदा उचलली. तो द्रोणांचा मुलगा अश्वत्थामा याच्यावर धावून गेला. अश्वत्थाम्याने रथातून खाली उडी मारली, आणि तीन लांब ढांगा टाकत तो मागे सरला. गदेच्या टप्प्याबाहेर गेला. अभिमन्यूने गदेने त्याचे घोडे मारले, आणि त्याच्या चाकांचे रक्षक मारले. त्या मुलाच्या अंगभर बाण रुतले होते. साळिंदराच्या काट्यांसारखे. मग त्याने दुःशासनाच्या मुलाचा रथ आणि घोडे चिरडले. दुःशासन हा दुर्योधनाचा भाऊ. म्हणजे ते दोघे तरुण चुलतभाऊ होते. दुःशासनाच्या मुलाने आपली गदा उचलली. “थांब! थांब!” असे ओरडत तो अभिमन्यूवर धावून आला.
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
अभिमन्यू पडला
दोघे चुलतभाऊ एकमेकांवर गदा फिरवू लागले. प्रत्येकाला दुसऱ्याला मारायचे होते. दोघांनाही प्रहार बसले, आणि दोघेही जमिनीवर पडले. दुःशासनाचा मुलगा आधी उठला. अभिमन्यू उठत होता, तेवढ्यात त्याने त्याच्या मस्तकावर गदेचा प्रहार केला. त्या प्रहाराने अभिमन्यू सुन्न झाला. दिवसभराच्या लढाईने तो थकूनही गेला होता. तो पडला, आणि पुन्हा उठला नाही. त्याने एकट्याने अख्खे सैन्य चिरडले होते. त्याला मारायला मात्र अनेकांना एकत्र यावे लागले. कुरूंचे योद्धे आनंदाने ओरडू लागले. पांडवांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. आकाशातून आवाज आले, “पाहा, एकटा लढणारा हा वीर इथे पडला आहे. सहा मोठ्या योद्ध्यांनी मिळून त्याला मारले. हे अधर्माचे कृत्य झाले.”
चक्रव्यूहातील अभिमन्यू
युधिष्ठिराचे दुःख
त्या संध्याकाळी पांडवांचे योद्धे कवचे उतरवून युधिष्ठिराभोवती बसले. राजा शोक करत होता. तो म्हणाला, “माझ्यासाठी तो त्या व्यूहात घुसला. द्रोणांच्या सैन्याचा अख्खा समुद्र तो पार करून गेला, आणि मग त्याला मरण आले. सुभद्रेवर, कृष्णावर आणि अर्जुनावर हा प्रसंग मीच आणला. तो तर अजून लहान होता. मी अर्जुनाला तोंड कसे दाखवू? आपला मुलगा गेला, हे ऐकल्यावर अर्जुन कुरूंचा नाश करील. विजय, राज्य, अगदी स्वर्गसुद्धा, यांतल्या कशानेच आता मला आनंद होणार नाही.” महाभारत, द्रोणपर्व, विभाग ३२ ते ३५, ४० ते ४२, आणि ४६ ते ४९ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. योद्ध्यांच्या आणि शस्त्रांच्या लांब याद्या, व्यूहाच्या आतल्या एकेकाच्या लढाया, आणि व्यासांनी युधिष्ठिराचे केलेले सांत्वन, हे इथे गाळले आहे. प्रचलित कथांमध्ये अभिमन्यू आईच्या पोटात असतानाच व्यूहात शिरण्याची विद्या शिकला; गांगुली यांच्या भाषांतरात तो एवढेच सांगतो, की आत घुसून व्यूह कसा फोडायचा ते वडिलांनी त्याला शिकवले, आणि आत संकट आले तर त्याला बाहेर पडता येणार नाही.