पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
द्रौपदीस्वयंवर
एकचक्रेत आलेली बातमी
भीमाने बक राक्षसाला मारले. त्यानंतरही पाच पांडव भाऊ एकचक्रा नगरीतच राहिले. आई कुंतीसह ते अजूनही गरीब ब्राह्मणांच्या वेषात राहत होते. त्यांचा चुलतभाऊ दुर्योधन याने त्यांना जिवंत जाळायचा प्रयत्न केला होता. त्याच्यापासून ते लपून होते. एके दिवशी फिरता फिरता एक ब्राह्मण त्याच घरी मुक्कामाला आला. पांडवांनी त्याला नवीन बातमी विचारली. त्याने एक नवलाची गोष्ट सांगितली. पांचालांचा राजा द्रुपद याला एक मुलगा आणि एक मुलगी होती. दोघेही एका पवित्र अग्नीतून जन्मले होते. आणि त्या मुलीचे स्वयंवर होणार होते. पांडव म्हणाले, “ते कसे जन्मले, ते आम्हांला सांगा.”
द्रौपदीस्वयंवर
अग्नीतून जन्म
ब्राह्मण म्हणाला, “फार पूर्वी द्रोणांनी द्रुपद राजाला हरवले, आणि त्याचे अर्धे राज्य घेतले. द्रोण म्हणजे पांडवांना आणि त्यांच्या चुलतभावांना शस्त्रविद्या शिकवणारे गुरू. द्रुपदाला तो अपमान विसरता आला नाही. द्रोणांना मारील असा मुलगा आपल्याला व्हावा, अशी तळमळ त्याला लागली. “शेवटी एका ऋषींनी त्याच्यासाठी मोठा यज्ञ केला. त्या अग्नीतून एक राजपुत्र वर आला. ज्वाळेसारखा तेजस्वी. डोक्यावर मुकुट, अंगावर चिलखत, हातात धनुष्य. आकाशवाणी झाली, ‘हा राजपुत्र द्रोणांचा नाश करण्यासाठी जन्मला आहे.’ त्याचे नाव धृष्टद्युम्न ठेवले. “मग वेदीच्या मधोमध एक मुलगी वर आली. ती सावळी होती. तिचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे होते. तिच्याइतकी सुंदर स्त्री पृथ्वीवर दुसरी नव्हती. आकाशवाणी म्हणाली, ‘ही सगळ्या स्त्रियांत श्रेष्ठ होईल. हिच्यामुळे अनेक योद्धे मरतील.’ तीच द्रौपदी.”
द्रौपदीस्वयंवर
व्यासांचे सांगणे
कुंतीने आणि तिच्या मुलांनी पांचाल देशाला जायचे ठरवले. ते निघण्याआधी त्यांचे आजोबा व्यास ऋषी त्यांना भेटायला आले. व्यास म्हणाले, “पूर्वी एका ऋषींना एक मुलगी होती. ती गुणी होती, सुंदर होती. पण मागच्या जन्मातल्या कर्मांमुळे तिला नवरा मिळत नव्हता. तिने कठोर तपश्चर्या करून शिवाची आराधना केली. शेवटी शिवाने तिला वर देऊ केला. ती पुन्हा पुन्हा म्हणाली, ‘मला नवरा द्या.’ असे एकूण पाच वेळा. “शिव म्हणाला, ‘मग पुढच्या जन्मी तुला पाच नवरे मिळतील.’ “तीच मुलगी आता द्रुपदाची कन्या म्हणून जन्मली आहे. तुम्हां सगळ्यांची पत्नी व्हावी, असे तिच्या भाग्यात आहे. पांचाल देशाला जा. तुम्ही सुखी व्हाल.” मग व्यास निघून गेले.
द्रौपदीस्वयंवर
धनुष्य आणि लक्ष्य
कितीतरी ब्राह्मण स्वयंवराला चालले होते. भोजन आणि दक्षिणा मिळेल, म्हणून. त्यांच्या घोळक्याबरोबर पांडवही निघाले. द्रुपदाच्या नगरात ते एका कुंभाराच्या घरी उतरले, आणि भिक्षा मागून राहू लागले. त्यांना कोणीच ओळखले नाही. द्रुपद राजाच्या मनात एक गुप्त इच्छा होती. आपली मुलगी अर्जुनाला द्यावी, असे त्याला वाटत होते. अर्जुन म्हणजे पांडवांमधला तिसरा भाऊ, मोठा धनुर्धर. पण ही इच्छा तो कोणापाशीच बोलला नाही. तरी अर्जुनाला डोळ्यांपुढे ठेवून त्याने एक धनुष्य करवून घेतले. दुसऱ्या कोणाला ते वाकवताच येणार नाही, असे. उंच आकाशात त्याने एक यंत्र उभारले. त्या यंत्राला एक छिद्र होते. यंत्राच्या वर त्याने एक लक्ष्य टांगले. तो म्हणाला, “जो या धनुष्याला प्रत्यंचा चढवील, आणि या बाणांनी लक्ष्य वेधील, त्याला माझी मुलगी मिळेल.”
द्रौपदीस्वयंवर
सोळावा दिवस
सगळ्या देशांतून राजे आले. त्यांच्यात दुर्योधनही आपले भाऊ आणि मित्र कर्ण यांना घेऊन आला. कृष्णही आला. तो यादव कुळातला राजपुत्र, कुंतीच्या भावाचा मुलगा. त्याच्याबरोबर त्याचा थोरला भाऊ बलराम होता. उत्सव कितीतरी दिवस चालला. पांडव ब्राह्मणांमध्ये बसून सगळे पाहत होते. सोळाव्या दिवशी द्रौपदी आली. तिने उंची वस्त्रे नेसली होती. हातात माळ होती. वाद्ये थांबली. तिचा भाऊ धृष्टद्युम्न याने तिचा हात धरला, आणि मेघगर्जनेसारख्या आवाजात घोषणा केली. “राजांनो, हे धनुष्य, आणि ते लक्ष्य. यंत्रातल्या छिद्रातून हे पाच बाण मारून ते लक्ष्य वेधा. जो हे करील, त्याला माझी बहीण पत्नी म्हणून मिळेल.” राजे ताडकन उठले. प्रत्येकजण ओरडत होता, “ती माझी होणार!”
द्रौपदीस्वयंवर
कर्णाला नकार
कृष्णाने ब्राह्मणांमध्ये बसलेल्या पाच तरुणांकडे पाहिले. तो बलरामाला म्हणाला, “तो युधिष्ठिर. तो भीम, तो अर्जुन, आणि ते दोघे जुळे.” एकामागून एक राजांनी धनुष्याला प्रत्यंचा चढवायचा प्रयत्न केला. धनुष्याने त्यांना जमिनीवर फेकून दिले. ते तिथे धापा टाकत पडले. त्यांचे मुकुट निखळले. मग दुर्योधनाचा मित्र कर्ण पुढे आला. तो सूर्यदेवाचा पुत्र होता, पण लोक त्याला सूत मानत. सूत म्हणजे सारथ्यांची जात. त्याने धनुष्य उचलले, क्षणात प्रत्यंचा चढवली, आणि बाण दोरीला लावले. आता लक्ष्य वेधले गेलेच, असे पांडवांना वाटले. पण द्रौपदी मोठ्याने म्हणाली, “मी सूताला नवरा म्हणून वरणार नाही.” कर्ण कडवटपणे हसला. त्याने एकदा वर सूर्याकडे पाहिले. धनुष्य पूर्ण ताणलेले होते, तरी त्याने ते खाली टाकून दिले.
द्रौपदीस्वयंवर
अर्जुन उठतो
सगळ्या राजांनी हात टेकले. तेव्हा अर्जुन ब्राह्मणांमधून उठला, आणि धनुष्याकडे चालू लागला. ब्राह्मणांमध्ये एकच गलका झाला. काहीजण म्हणाले, “मोठमोठ्या राजांना जमले नाही, त्या धनुष्याला हा तरुण ब्राह्मण कशी प्रत्यंचा चढवणार? हा आपल्या सगळ्यांचे हसे करणार!” पण दुसरे म्हणाले, “त्याचे खांदे पाहा. जमणार नसते, तर त्याने प्रयत्नच केला नसता.” अर्जुनाने धनुष्याला प्रदक्षिणा घातली, आणि मस्तक नमवून शिवाला नमस्कार केला. मग त्याने ते उचलले. डोळ्याचे पाते लवते न लवते, तोच प्रत्यंचा चढवली. त्याने ते पाच बाण घेतले, आणि लक्ष्य वेधले. ते लक्ष्य यंत्रातल्या छिद्रातून खाली जमिनीवर पडले. लोकांनी एकच जल्लोष केला. देवांनी फुलांचा वर्षाव केला. ब्राह्मण आनंदाने उपरणी उडवू लागले. द्रौपदी पांढरे वस्त्र आणि माळ घेऊन अर्जुनाकडे आली. अर्जुन रंगमंडपातून बाहेर पडला, तेव्हा ती त्याची पत्नी म्हणून त्याच्यामागून गेली.
द्रौपदीस्वयंवर
राजांचा संताप
राजे संतापले. ते ओरडू लागले, “द्रुपदाने आपली मुलगी एका ब्राह्मणाला दिली! स्वयंवर क्षत्रियांसाठी असते. मारा त्याला!” ते द्रुपदावर धावून गेले. पण भीम आणि अर्जुन त्यांना आडवे उभे राहिले. अर्जुनाच्या हातात धनुष्य होते, आणि भीमाच्या हातात त्याने उपटलेले एक झाड. कर्णाने अर्जुनावर हल्ला केला. दोघांचे बाण इतके भराभर सुटत होते, की त्यांच्या आड ते दोघेही दिसेनासे झाले. कर्ण ओरडला, “कोण आहेस तू? ब्राह्मणाच्या वेषात आलेला प्रत्यक्ष इंद्र तर नाहीस?” पांडव अजूनही आपली ओळख लपवत होते. अर्जुन म्हणाला, “मी केवळ एक ब्राह्मण आहे. पण माझ्या गुरूंनी मला मोठी अस्त्रे शिकवली आहेत.” ब्राह्मणाच्या तपोबलापुढे कोणी टिकत नाही, असा कर्णाचा विश्वास होता. म्हणून तो माघारी फिरला. तिकडे भीमाने शल्याला खाली लोळवले. शल्य हा राजांमधला एक महाबलाढ्य राजा. हे दोघे कोण, याबद्दल कृष्णाला आता शंका उरली नाही. तो राजांना म्हणाला, “कन्या न्यायाने जिंकली गेली आहे.” मग राजांनी लढाई थांबवली, आणि ते आपापल्या घरी गेले.
द्रौपदीस्वयंवर
“सगळे वाटून घ्या”
कुंती कुंभाराच्या घरी वाट पाहत होती. मुलांना उशीर झाला होता, आणि तिला भीती वाटू लागली. दुर्योधनाच्या माणसांनी त्यांना ओळखले तर नसेल? एखाद्या राक्षसाने त्यांना मारले तर नसेल? दुपार उलटल्यावर ते घरी आले. त्यांनी हाक मारली, “आई, आज आम्ही काय भिक्षा आणली आहे ते पाहा!” कुंती आत होती. मुलांनी काय आणले आहे, ते तिने पाहिले नव्हते. ती म्हणाली, “सगळे तुम्ही वाटून घ्या.” मग ती बाहेर आली, आणि तिने द्रौपदीला पाहिले. ती उद्गारली, “अरे देवा, मी हे काय बोलून बसले!” तिने राजकन्येचा हात धरला, आणि ती युधिष्ठिराकडे गेली. ती म्हणाली, “मी न कळत बोलले. माझे शब्दही खरे ठरावेत, आणि हिच्यावर अन्यायही होऊ नये, हे कसे साधायचे ते मला सांग.”
द्रौपदीस्वयंवर
पाचांची एक पत्नी
युधिष्ठिराने क्षणभर विचार केला. तो म्हणाला, “अर्जुना, तू तिला जिंकलेस. तू तिच्याशी लग्न कर.” अर्जुन म्हणाला, “माझ्या हातून अधर्म करवू नका. आपण थोरले आहात. आधी आपले लग्न झाले पाहिजे, मग भीमाचे, मग माझे, मग जुळ्यांचे. आपण जी आज्ञा कराल, ती आम्ही पाळू.” भावांनी द्रौपदीकडे पाहिले. तिने त्यांच्याकडे पाहिले. मग भावांनी एकमेकांकडे पाहिले. प्रत्येकाचे मन तिच्यावर जडले होते. त्यांच्या मनात काय आहे, ते युधिष्ठिराने ओळखले. त्याला व्यासांचे शब्द आठवले. ही भावाभावांत फूट पाडील, अशी भीतीही त्याला वाटली. तो म्हणाला, “द्रौपदी आपल्या सगळ्यांची पत्नी होईल.”
द्रौपदीस्वयंवर
लपलेला राजपुत्र
धृष्टद्युम्न बहिणीच्या मागोमाग कुंभाराच्या घरापर्यंत आला होता. रात्रभर तो तिथे लपून राहिला. द्रौपदीने भिक्षा वाटून दिली, आणि भावांच्या पायथ्याशी गवताच्या बिछान्यावर ती झोपली, हे त्याने पाहिले. भावांचे बोलणेही त्याने ऐकले. ते भिक्षेबद्दल बोलत नव्हते. ते रथ, शस्त्रे आणि युद्ध यांबद्दल बोलत होते. सकाळी तो घाईघाईने वडिलांकडे गेला. तो म्हणाला, “ते ब्राह्मण नाहीत, क्षत्रिय आहेत. मला वाटते, आगीतून वाचलेले पांडूचे पुत्र ते हेच.” द्रुपदाने त्यांना राजवाड्यात बोलावले. ते कोण आहेत हे जाणून घ्यायला त्याने तिथे सगळ्या प्रकारच्या वस्तू मांडून ठेवल्या. शेतीची अवजारे, उंची वस्त्रे, आणि शस्त्रे व चिलखते. भावांनी बाकी सगळ्याकडे दुर्लक्ष केले. त्यांनी फक्त शस्त्रांकडे पाहिले. द्रुपदाने विचारले, “तुम्ही ब्राह्मण आहात की क्षत्रिय? खरे काय ते सांगा.” युधिष्ठिर म्हणाला, “आम्ही पांडूचे पुत्र आहोत.” द्रुपदाला फार आनंद झाला. युधिष्ठिराला त्याचे सिंहासन परत मिळवून देईन, अशी द्रुपदाने प्रतिज्ञा केली.
द्रौपदीस्वयंवर
द्रुपदाची शंका
द्रुपद म्हणाला, “मग आजच अर्जुनाचे माझ्या मुलीशी लग्न होऊ द्या.” पण युधिष्ठिराने उत्तर दिले, “ती आम्हां सगळ्यांची पत्नी होईल. आमच्या आईने तसे सांगितले आहे.” द्रुपदाला धक्का बसला. “पुरुषाला अनेक बायका असू शकतात. पण एका स्त्रीला अनेक नवरे, असे कधी कोणी ऐकले नाही! हे रीतीच्या विरुद्ध आहे, आणि शास्त्राच्याही विरुद्ध आहे.” युधिष्ठिर म्हणाला, “धर्माचे मार्ग सूक्ष्म असतात. माझ्या जिभेने कधी खोटे सांगितले नाही. माझे मन कधी अधर्माकडे वळत नाही. माझ्या आईने सांगितले आहे, आणि माझ्या मनालाही ते पटते.” तेवढ्यात व्यास आले. कुंती त्यांना म्हणाली, “माझे शब्द खोटे ठरतील, अशी मला भीती वाटते. त्यातून माझी सुटका कशी होईल?” व्यास म्हणाले, “युधिष्ठिराचे म्हणणे बरोबर आहे.” मग त्यांनी द्रुपदाचा हात धरला, आणि त्याला एका एकांतातल्या खोलीत नेले. तिथे त्यांनी द्रौपदीच्या मागच्या जन्माची, आणि शिवाने दिलेल्या वराची हकिगत त्याला सांगितली.
द्रौपदीस्वयंवर
लग्न
द्रुपद परत आला, तेव्हा त्याची खात्री पटली होती. तो म्हणाला, “दैवाची गाठ कोणाला सोडवता येत नाही. मी माझ्या मुलीसाठी एक नवरा योजला होता, आणि आता पाच झाले. मागच्या जन्मी तिने शिवाकडे पाच वेळा नवरा मागितला, आणि त्याने तिला पाच दिले. ही शिवाचीच योजना आहे. म्हणून मला कोणतेही पाप लागणार नाही.” व्यास युधिष्ठिराला म्हणाले, “आजचा दिवस शुभ आहे. भावांच्या आधी तू तिचा हात हाती घे.” मग द्रौपदीला स्नान घालून, दागिन्यांनी सजवून बाहेर आणले. पांडवांच्या पुरोहितांनी पवित्र अग्नी पेटवला. युधिष्ठिर आणि द्रौपदी यांनी हातात हात घालून अग्नीभोवती फेरे घेतले. त्यानंतर रोज एकेक भाऊ याप्रमाणे बाकीच्या भावांनी तिचा हात हाती घेतला. द्रुपदाने त्यांना रथ, हत्ती आणि अपार संपत्ती दिली. आणि व्यासांनी सांगितले होते तसे, पांचालांच्या राजधानीत ते सुखाने राहिले. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १६७, १६९, १७१, १८६ ते १८७, १८९ ते १९८ आणि २०० यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. त्या भाषांतरात द्रौपदीला बहुधा कृष्णा म्हटले आहे. या ग्रंथात मासा नाही, आणि तेलाचे कुंडही नाही. लक्ष्य आकाशात एका यंत्राच्या वर टांगलेले आहे, आणि पाच बाणांनी यंत्राच्या छिद्रातून ते वेधायचे आहे. याजाचा भाऊ उपयाज, स्वयंवराला आलेल्या राजांच्या याद्या, गंधर्व अंगारपर्ण आणि त्याने सांगितलेल्या कथा, व्यास येण्याआधी द्रुपद, धृष्टद्युम्न आणि युधिष्ठिर यांच्यात झालेली चर्चा, आणि व्यासांनी सांगितलेली पाच इंद्रांची कथा इथे गाळली आहे.