पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
द्रौपदीवस्त्रहरण
शेवटचा पणही गेला
दुर्योधन हा आंधळ्या धृतराष्ट्र राजाचा थोरला मुलगा. आपल्या चुलतभावांचा, पाच पांडवांचा, तो द्वेष करत असे. एकदा त्यांच्या सभेत तो एका तळ्यात पडला होता, आणि ते त्याला हसले होते. आता हस्तिनापुरातल्या एका सभेत त्याचा मामा शकुनी त्याच्यातर्फे फासे खेळला होता. समोर होता थोरला पांडव युधिष्ठिर. शकुनीने प्रत्येक डावात लबाडी केली. खेळायचे आव्हान कधीही नाकारायचे नाही, असे युधिष्ठिराचे व्रत होते. आणि तो सगळे हरला. आधी राज्य, मग चारही भाऊ, मग स्वतःला. सगळ्यांत शेवटी त्याने द्रौपदीला पणाला लावले. ती पाचही भावांची पत्नी. तिलाही तो हरला. वडीलधारे बसून पाहत होते. कुरूंचे पितामह भीष्म, राजपुत्रांचे गुरू द्रोण, आणि राजाचे शहाणे भाऊ विदुर. दुर्योधनाशेजारी त्याचा मित्र कर्ण आणि त्याचा भाऊ दुःशासन बसले होते.
द्रौपदीवस्त्रहरण
“आधी कोणाला हरला?”
दुर्योधन विदुरांना म्हणाला, “द्रौपदीला इथे घेऊन ये. तिने आमचे महाल झाडावेत, आणि आमच्या दासींमध्ये राहावे.” विदुर म्हणाले, “दुष्टा! वाघांना डिवचणारे हरीण आहेस तू. आणि ती दासी नाही. युधिष्ठिराने स्वतःला हरल्यानंतर तिला पणाला लावले. तेव्हा तो स्वतःचाच मालक उरला नव्हता.” दुर्योधनाने त्यांच्याकडे लक्ष दिले नाही. द्रौपदीला आणायला त्याने एका सेवकाला पाठवले. सेवक तिला म्हणाला, “युधिष्ठिर तुम्हांला फाशांत हरले. चला, दासीचे काम करा.” द्रौपदी म्हणाली, “कोणता राजपुत्र आपली बायको पणाला लावतो? जा, त्या जुगाऱ्याला हे विचार. मला हरला तेव्हा तो कोणाचा मालक होता? त्याने आधी स्वतःला गमावले, की मला?”
द्रौपदीवस्त्रहरण
फरफटत सभेत
सेवकाने तिचा प्रश्न सभेत नेला. युधिष्ठिर शुद्ध हरपल्यासारखा बसून होता. तो काहीच बोलला नाही. दुर्योधन म्हणाला, “तिला इथे येऊन विचारू दे.” द्रौपदीने निरोप पाठवला, “वडीलधारे धर्माला धरून जे सांगतील, ते मी करीन.” कोणीच उत्तर दिले नाही. सेवक पुन्हा जायला घाबरला. मग दुर्योधनाने आपला भाऊ दुःशासन याला पाठवले. दुःशासन म्हणाला, “चल, राजकन्ये, तुला जिंकले आहे.” द्रौपदी राजघराण्यातल्या स्त्रियांकडे धावली. दुःशासन तिच्यामागे धावला. त्याने तिचे लांब केस धरले आणि तिला सभेकडे फरफटत नेले. वादळात केळ थरथरावी, तशी ती थरथरत होती. ती ओरडली, “मला पाळी आली आहे. आणि माझ्या अंगावर एकच वस्त्र आहे.” दुःशासन म्हणाला, “पाळी असो वा नसो, एक वस्त्र असो वा एकही नसो. आता तू आमची दासी आहेस.”
द्रौपदीवस्त्रहरण
गप्प बसलेले वडीलधारे
तिचे केस सुटले होते. वस्त्र अर्धवट ढळले होते. अशा अवस्थेत द्रौपदी सभेला म्हणाली, “माझ्या वडीलधाऱ्यांपुढे मी अशी उभी राहू शकत नाही. या दुष्टाला कोणी काहीच बोलत नाही. एवढा मोठा अन्याय होत असताना कुरूंचे वडीलधारे गप्प का बसले आहेत?” मग तिने आपल्या पतींकडे पाहिले. राज्य गेल्याच्या दुःखापेक्षा तिची ती नजर त्यांना जास्त लागली. “दासी! दासी!” असे ओरडून दुःशासन मोठ्याने हसला. कर्णही त्याच्याबरोबर हसला, आणि शकुनीने वाहवा केली. बाकी सगळी सभा दुःखी झाली. भीष्म म्हणाले, “धर्माची वाट सूक्ष्म असते. ज्याच्याजवळ स्वतःचे काहीच नाही, तो दुसऱ्याचे काही पणाला लावू शकत नाही. पण पत्नी नेहमी पतीच्या आज्ञेत असते. आणि ‘मी हरलो,’ असे युधिष्ठिराने स्वतःच म्हटले आहे. म्हणून मला निर्णय देता येत नाही.” द्रौपदी म्हणाली, “त्यांना बोलावून आणले, आणि सराईत ठगांशी खेळायला लावले. मग त्यांनी स्वखुशीने पण लावला, असे कसे म्हणता येईल? विचार करा, आणि मला उत्तर द्या.”
द्रौपदीवस्त्रहरण
विकर्ण बोलला
मग विकर्ण उठला. तो धृतराष्ट्राच्या धाकट्या मुलांपैकी एक होता. तो पुन्हा पुन्हा म्हणाला, “राजांनो, द्रौपदीच्या प्रश्नाचे उत्तर द्या!” कोणीही एक शब्द बोलले नाही. शेवटी त्याने स्वतःच उत्तर दिले. “जुगार हे राजांच्या व्यसनांपैकी एक. ठगांनी युधिष्ठिराला त्यात ओढले. त्याने स्वतःला हरल्यानंतर द्रौपदीला पणाला लावले. आणि ती पाचही भावांची पत्नी आहे, एकट्या त्याची नाही. शिवाय तिला पणाला लावायला शकुनीनेच सांगितले. माझ्या मते द्रौपदीला कोणी जिंकलेले नाही.” सभेत विकर्णाची वाहवा झाली, आणि लोक शकुनीला दोष देऊ लागले.
द्रौपदीवस्त्रहरण
कर्णाचे उत्तर
कर्ण रागाने ताडकन उठला. तो म्हणाला, “विकर्णा, तू अजून पोर आहेस. वडीलधारे गप्प आहेत, कारण तिला रीतसर जिंकले आहे, असेच त्यांचे मत आहे. युधिष्ठिराने आपले सर्वस्व पणाला लावले, आणि ती त्यातलीच एक होती. “देवांनी स्त्रीला एक पती दिला आहे. हिला पाच आहेत. म्हणून ही पतिव्रता नाही. हिला एका वस्त्रात इथे आणणे, किंवा विवस्त्र करणेसुद्धा, लाजिरवाणे नाही. दुःशासना, पांडवांची वस्त्रे काढ, आणि द्रौपदीचे वस्त्रही.” पांडवांनी आपली उत्तरीये काढली, खाली टाकली, आणि ते निश्चल बसून राहिले. मग सगळ्यांच्या डोळ्यांदेखत दुःशासनाने द्रौपदीचे वस्त्र धरले. तो ते तिच्या अंगावरून ओढू लागला.
द्रौपदीवस्त्रहरण
न संपणारे वस्त्र
द्रौपदीने आपला चेहरा झाकला. तिन्ही लोकांचा स्वामी म्हणून तिने कृष्णाचा धावा केला. “हे कृष्णा, हे द्वारकावासी, कौरव माझी अशी विटंबना करत आहेत, ते तुला दिसत नाही का? मला वाचव. कुरूंच्या या समुद्रात मी बुडते आहे.” ती धावा करत असतानाच धर्माने, सदाचाराच्या देवाने, अदृश्य राहून तिला उंची वस्त्रांनी झाकले. एक वस्त्र ओढले, की तसेच दुसरे वस्त्र तिच्या अंगावर येई. अनेक रंगांची शेकडो वस्त्रे निघाली, तरी ती झाकलेलीच राहिली. सभेत एकच कल्लोळ उठला. ते आश्चर्य पाहून राजांनी द्रौपदीची स्तुती केली, आणि धृतराष्ट्राच्या मुलाचा धिक्कार केला.
द्रौपदीवस्त्रहरण
भीमाची प्रतिज्ञा
भीमाचे ओठ रागाने थरथरत होते. तो हात चोळत होता. तो गर्जला, “जगातल्या वीरांनो, ऐका! युद्धात या दुष्टाची छाती फोडून मी त्याचे रक्त प्यालो नाही, तर मला पितृलोक कधीही न मिळो.” ऐकणाऱ्या सगळ्यांच्या अंगावर काटा आला. शेवटी शेजारी वस्त्रांचा ढीग पडलेला, असा दुःशासन थकून आणि शरमून खाली बसला. विदुरांनी हात उंचावून सगळ्यांना शांत केले. ते म्हणाले, “द्रौपदीने आपला प्रश्न विचारला आहे, आणि ती रडते आहे. विकर्णाने उत्तर दिले. तुम्हीही तिला उत्तर द्या. उत्तर ठाऊक असून जो गप्प बसतो, तोही पापाचा वाटेकरी होतो.” कोणीच उत्तर दिले नाही. फक्त कर्ण बोलला. “दुःशासना, या दासीला आतल्या महालात घेऊन जा.” आणि दुःशासन पुन्हा तिला फरफटत नेऊ लागला.
द्रौपदीवस्त्रहरण
युधिष्ठिरानेच सांगावे
द्रौपदी म्हणाली, “थांब, दुष्टा. मी अजून माझ्या वडीलधाऱ्यांना नमस्कार केलेला नाही.” त्याने तिला आणखी जोराने ओढले. ती जमिनीवर कोसळली आणि रडू लागली. ती म्हणाली, “आजवर फक्त एकदाच राजांनी मला पाहिले. माझ्या स्वयंवरात, मी त्यांच्यासमोर पती निवडला तेव्हा. माझ्या महालात वाऱ्यानेसुद्धा, सूर्यानेसुद्धा मला कधी पाहिले नाही. आणि आज मला या गर्दीपुढे फरफटत आणले आहे, आणि माझे पती ते चालू देत आहेत. मी युधिष्ठिराची लग्नाची पत्नी आहे. सांगा, मी दासी आहे की नाही? तुम्ही द्याल ते उत्तर मी मानीन.” भीष्म म्हणाले, “धर्माची वाट सूक्ष्म असते. मला खात्रीने उत्तर देता येत नाही. पण लोभाने आणि मूर्खपणाने कुरूंना घेरले आहे. त्यांचा नाश जवळ आला आहे. तुला जिंकले आहे की नाही, ते युधिष्ठिरानेच सांगावे.”
द्रौपदीवस्त्रहरण
दुर्योधनाची मांडी
राजे दुर्योधनाला घाबरत होते, म्हणून गप्प होते. दुर्योधन म्हणाला, “तुझ्या इतर पतींना उत्तर देऊ दे. ‘युधिष्ठिर आमचा स्वामी नाही,’ असे त्यांनी म्हणावे. मग तू मुक्त होशील.” भीम म्हणाला, “ते आमचे थोरले भाऊ आहेत, आमचे स्वामी आहेत. त्यांनी स्वतःला हरलेले मानले, तर आम्हीही हरलो. नाहीतर द्रौपदीच्या केसांना हात लावणारा एकही जण इथून जिवंत गेला नसता.” कर्ण द्रौपदीला म्हणाला, की आता ती दासी आहे, तिने दुसरा पती निवडावा. मग कर्णाला खुश करायला आणि भीमाचा अपमान करायला दुर्योधनाने आपली डावी मांडी उघडी केली, आणि ती द्रौपदीला दाखवली. भीमाचे डोळे आग ओकू लागले. तो म्हणाला, “महायुद्धात तुझी ही मांडी मी मोडली नाही, तर मला पितृलोक कधीही न मिळो.” अर्जुन म्हणाला, “खेळ सुरू करण्याआधी युधिष्ठिर आमचे स्वामी होते. पण एकदा स्वतःलाच हरल्यावर ते कोणाचे स्वामी राहणार? कुरूंनीच याचा निवाडा करावा.”
द्रौपदीवस्त्रहरण
कोल्हेकुई
तेवढ्यात राजाच्या अग्निहोत्राच्या खोलीत एक कोल्हा ओरडला. त्याला उत्तर म्हणून गाढवे ओरडली, आणि चहूकडे हिंस्र पक्षी कर्कश ओरडू लागले. तो भयंकर अपशकुन होता. भीष्म आणि द्रोण उद्गारले, “सगळे कुशल असो!” विदुरांनी आणि गांधारी राणीने त्याचा अर्थ ओळखला, आणि त्यांनी तो राजाला सांगितला. धृतराष्ट्र ओरडला, “दुष्ट दुर्योधना! पांडवांच्या लग्नाच्या पत्नीचा असा अपमान करतोस? तुझा नाश आधीच झाला आहे.” आपले घराणे वाचावे म्हणून तो द्रौपदीकडे वळला. “राजकन्ये, माझ्याकडे हवा तो वर माग. माझ्या सुनांत तू सगळ्यांत श्रेष्ठ आहेस.” द्रौपदी म्हणाली, “तर युधिष्ठिर मुक्त व्हावेत. माझा त्यांच्यापासून झालेला मुलगा प्रतिविंध्य. त्याला कोणत्याही अजाण मुलाने ‘दासीचा मुलगा’ म्हणू नये.”
द्रौपदीवस्त्रहरण
तीन वर
राजा म्हणाला, “तसेच होईल. दुसरा वर माग.” द्रौपदी म्हणाली, “भीम, अर्जुन आणि जुळे भाऊही मुक्त व्हावेत. त्यांच्या रथांसह आणि धनुष्यांसह.” राजा म्हणाला, “तसेच होईल. तिसरा वर माग. दोन वरांनी तुझा पुरेसा मान होत नाही.” द्रौपदी म्हणाली, “लोभाने पुण्य नष्ट होते. क्षत्रियाच्या पत्नीने दोनच वर मागावेत, जास्त नाहीत. एकदा मुक्त झाले, की माझे पती आपल्या सत्कर्मांनी आपले भाग्य परत मिळवतील.” युधिष्ठिर हात जोडून आपल्या काकांपुढे आला. धृतराष्ट्र म्हणाला, “सुखाने जा. आपल्या सगळ्या संपत्तीसह तुझे राज्य कर. दुर्योधनाचे कठोर बोलणे विसरून जा. तुझ्यात आणि तुझ्या चुलतभावांत प्रेम राहू दे.” मग द्रौपदीला घेऊन पांडव घरी जायला निघाले.
द्रौपदीवस्त्रहरण
पुन्हा बोलावणे
दुःशासन घाईघाईने दुर्योधनाकडे आला. तो म्हणाला, “आपण जिंकलेले सगळे बाबांनी फुकट घालवले.” दुर्योधन, कर्ण आणि शकुनी गुपचूप राजाकडे गेले. दुर्योधन म्हणाला, “पांडव चिडलेल्या सापांसारखे आहेत. अर्जुनाने आताच धनुष्य हाती घेतले आहे, आणि भीमाने गदा. द्रौपदीचा अपमान ते कधीच विसरणार नाहीत. आपण आणखी एक डाव खेळू. जो हरेल, त्याने बारा वर्षे वनात राहायचे, आणि तेरावे वर्ष लोकांत लपून काढायचे. ते सापडले, तर पुन्हा बारा वर्षे वनवास. तेवढ्या काळात आपण बलवान होऊ.” धृतराष्ट्र म्हणाला, “ते कितीही दूर गेले असले, तरी त्यांना परत बोलवा.” वडीलधाऱ्यांनी त्याला शांतता राखायची विनवणी केली. गांधारीने विनवले, की आपल्या दुष्ट मुलाचा त्याग करावा. पण राजा म्हणाला, “आपल्या घराण्याचा नाश व्हायचाच असेल, तर होऊ दे. मी तो थांबवू शकत नाही.”
द्रौपदीवस्त्रहरण
दुसरा डाव
राजाच्या दूताने पांडवांना वाटेतच गाठले. तो म्हणाला, “वृद्ध राजांनी तुम्हांला पुन्हा खेळायला बोलावले आहे.” युधिष्ठिर म्हणाला, “यात माझा नाश आहे, हे मला कळते. पण हे फाशांचे बोलावणे आहे, आणि वृद्ध राजांची आज्ञा आहे. मी नाही म्हणू शकत नाही.” म्हणून पांडव नुकत्याच सोडलेल्या त्या सभेत परत गेले. शकुनी लबाडी करतो, हे युधिष्ठिराला पक्के ठाऊक होते, तरीही. शकुनीने पण सांगितला. “जो हरेल, त्याने मृगाजिने नेसून बारा वर्षे वनात जायचे, आणि तेरावे वर्ष लोकांत लपून काढायचे. ते सापडले, तर पुन्हा बारा वर्षे वनवास. तू हरलास, तर द्रौपदीही तुमच्याबरोबर जाईल.” सभेतले लोक घाबरून ओरडले, पण युधिष्ठिर खेळला. शकुनीने फासे टाकले. तो म्हणाला, “मी जिंकलो!”
द्रौपदीवस्त्रहरण
प्रतिज्ञा
पांडवांनी आपली राजवस्त्रे काढली, आणि मृगाजिने नेसली. दुःशासन टोमणा मारत म्हणाला, “द्रौपदी, दुसरा पती निवड.” कुरूंमध्ये नाचत तो भीमाला चिडवू लागला, “गाय! गाय!” भीम त्याच्यावर उलटला. तो म्हणाला, “युद्धात तुझी छाती फोडून मी तुझे रक्त पिईन.” पांडव बाहेर पडत असताना दुर्योधनाने भीमाच्या सिंहासारख्या चालीची नक्कल केली. भीम अर्धवट वळला. तो म्हणाला, “मी तुला गदेने मारीन, आणि तुझ्या मस्तकावर पाय ठेवीन. अर्जुन कर्णाला मारील, आणि सहदेव शकुनीला.” अर्जुन म्हणाला, “दुर्योधनाने आमचे राज्य परत दिले नाही, तर चौदाव्या वर्षी हे सगळे ते पाहतील.” सहदेवाने शकुनीला मारण्याची प्रतिज्ञा केली. आणि द्रौपदीचा अपमान करणाऱ्या धृतराष्ट्राच्या मुलांना मारण्याची प्रतिज्ञा नकुलाने केली. मग वनवासाला निघण्यापूर्वी पांडव आंधळ्या राजाचा निरोप घ्यायला गेले. महाभारत, सभापर्व, विभाग ६५ ते ७६ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. विदुरांनी दिलेले लांबलचक इशारे आणि त्यांनी सांगितलेली प्रल्हादाची कथा, युधिष्ठिराचे हात जाळण्याची भीमाने दिलेली धमकी, वर मिळाल्यानंतर कर्णाने केलेली द्रौपदीची स्तुती, आणि बरीचशी बढाई इथे गाळली आहे. गांगुलींच्या भाषांतरात असेही आहे, की तिचा धावा ऐकून कृष्णाचे मन हेलावले, आणि तो पायी निघाला. पण तिला वस्त्रांनी झाकतो तो अदृश्य धर्म. प्रचलित कथेत न संपणारी साडी स्वतः कृष्णच पाठवतो.