पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
आश्रमातली दोन मुले
फार पूर्वी गंगेच्या उगमापाशी भरद्वाज नावाचे एक थोर ऋषी राहत होते. एके दिवशी ते स्नानाला खाली नदीवर गेले. तिथे त्यांना स्वर्गातली अप्सरा घृताची नदीतून वर येताना दिसली. तिचे सैल वस्त्र घसरले, आणि ऋषींच्या मनात कामवासना जागी झाली. त्या वासनेचे बीज त्यांनी द्रोण नावाच्या एका पात्रात धरले. त्यातून एक मुलगा जन्मला. तोच द्रोण, पुढचे द्रोणाचार्य. पृषत नावाचा राजा भरद्वाजांचा मित्र होता. पृषताचा मुलगा द्रुपद रोज आश्रमात द्रोणांबरोबर खेळायला आणि शिकायला येई. पुढे दोघांनी अग्निवेश ऋषींकडे एकत्र शस्त्रविद्या घेतली. द्रुपद आपल्या मित्राला नेहमी म्हणायचा, “मी पांचालांचा राजा होईन, तेव्हा माझे राज्य तुझे असेल. माझे धन आणि माझे सुख, सगळे तुझे असेल. हे माझे वचन आहे.” द्रोण ते शब्द कधीच विसरले नाहीत.
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
गरीब ब्राह्मण
काही काळाने द्रुपद पांचालांचा राजा झाला. वडिलांनी सांगितल्याप्रमाणे द्रोणांनी लग्न केले. त्यांना अश्वत्थामा नावाचा मुलगा झाला. पण द्रोण गरीब होते. एके दिवशी छोट्या अश्वत्थाम्याने श्रीमंतांची मुले दूध पिताना पाहिली, आणि तो रडू लागला. एक गाय मिळावी म्हणून द्रोण देशोदेशी फिरले, पण रिकाम्या हातांनी परत आले. मग अश्वत्थाम्याच्या सवंगड्यांनी त्याला तांदळाचे पीठ कालवलेले पाणी दिले. तो आनंदाने नाचू लागला. “मी दूध प्यायलो!” असे ओरडू लागला. लोक म्हणाले, “धिक्कार असो या द्रोणाला! पैसे मिळवायचा प्रयत्नसुद्धा करत नाही.” त्याच सुमारास द्रोणांनी ऐकले की परशुराम आपले सर्वस्व दान करत आहेत. परशुराम ब्राह्मण होते, तरी सगळ्या योद्ध्यांत श्रेष्ठ होते. द्रोण त्यांच्याकडे गेले. परशुरामांनी आपले धन आधीच दान केले होते. पण त्यांनी द्रोणांना आपली सगळी अस्त्रे दिली, आणि ती वापरण्याची सगळी विद्याही दिली.
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
“मी तुझा मित्र”
मग द्रोण पत्नीला आणि मुलाला घेऊन आपल्या जुन्या मित्राकडे, द्रुपदाकडे, गेले. द्रुपद सिंहासनावर बसला होता. द्रोण म्हणाले, “मला ओळखलेस ना? मी तुझा मित्र.” द्रुपदाच्या कपाळाला आठ्या पडल्या. रागाने त्याचे डोळे लाल झाले. एखाद्या सामान्य माणसाची करावी, तशी त्याने द्रोणांची थट्टा केली. तो म्हणाला, “तू फारसा शहाणा दिसत नाहीस. असा सरळ आत येतोस आणि स्वतःला माझा मित्र म्हणवतोस! आपण बरोबरीचे होतो, तेव्हा आपली मैत्री होती. काळ मैत्रीलाही झिजवतो. गरीब माणूस श्रीमंताचा मित्र होऊ शकत नाही. जो राजा नाही, तो राजाचा मित्र होऊ शकत नाही. मी तुला कधी राज्य द्यायचे वचन दिले, हे मला आठवत नाही. पण एका रात्रीचे जेवण आणि अंथरूण मी तुला देऊ शकतो.” द्रोण रागाने धुमसत तत्काळ तिथून निघाले. त्या गर्विष्ठ राजाचा गर्व उतरवायचा, असा त्यांनी पण केला. मग ते कुरूंच्या नगरीकडे, हस्तिनापुराकडे, निघाले.
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
विहिरीतला चेंडू
हस्तिनापुरात द्रोण गुपचूप राहू लागले. ते कोण आहेत, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. एके दिवशी कुरूंचे तरुण राजपुत्र नगराबाहेर चेंडू खेळायला आले. पाचही पांडव तिथे होते, आणि धृतराष्ट्राचे पुत्र दुर्योधन व त्याचे भाऊही. चेंडू एका कोरड्या विहिरीत पडला. कोणालाच तो बाहेर काढता येईना. तेवढ्यात त्यांना जवळच एक ब्राह्मण दिसले. सावळे, कृश आणि वृद्ध. ते द्रोण होते. ते हसले. “धिक्कार असो तुमच्या शस्त्रविद्येला!” ते म्हणाले. “थोर योद्ध्यांच्या कुळात तुमचा जन्म झाला, आणि विहिरीतून एक चेंडू काढता येत नाही? मला एक जेवण द्यायचे कबूल करा. मग या गवताच्या काड्यांनी मी तुमचा चेंडू वर काढतो. ही अंगठीही काढतो.” त्यांनी बोटातली अंगठी काढली आणि विहिरीत टाकली.
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
गवत आणि बाण
मंत्रांच्या सामर्थ्याने द्रोणांनी गवताच्या काड्यांची शस्त्रे केली. त्यांनी एक काडी विहिरीत फेकली. ती चेंडूत रुतली. मग दुसरी काडी पहिलीत रुतवली, आणि तिसरी दुसरीत. अशी काड्यांची साखळी करून त्यांनी चेंडू वर ओढून काढला. मग त्यांनी अंगठीवर बाण मारला, आणि बाणाबरोबर अंगठी वर आणली. राजपुत्र आश्चर्याने पाहतच राहिले. त्यांनी विचारले, “आपण कोण? आम्ही आपल्यासाठी काय करू?” द्रोण म्हणाले, “भीष्मांकडे जा. तुम्ही जे पाहिले ते त्यांना सांगा. ते मला ओळखतील.” कुरुकुळाचे पितामह भीष्म यांनी लगेच ओळखले, हे द्रोणच. राजपुत्रांना द्रोणांहून चांगला गुरू मिळणार नाही, असे त्यांना वाटले. त्यांनी द्रोणांचे सन्मानाने स्वागत केले. त्यांना धनाने भरलेले घर दिले, आणि त्यांना राजपुत्रांचे गुरू नेमले.
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
गुरूंना दिलेले वचन
एके दिवशी द्रोणांनी राजपुत्रांना एका बाजूला बोलावले. राजपुत्रांनी त्यांच्या पायांना स्पर्श केला. द्रोण म्हणाले, “माझ्या मनात एक हेतू आहे. तुम्ही शस्त्रविद्येत निपुण झालात की तो पूर्ण कराल, असे मला वचन द्या.” राजपुत्र गप्प राहिले. फक्त अर्जुनाने वचन दिले, तो हेतू काहीही असो. द्रोणांनी त्याला जवळ घेतले, आणि आनंदाने त्यांच्या डोळ्यांत पाणी आले. अनेक देशांचे राजपुत्र द्रोणांकडे शिकायला आले. त्यांच्यात सारथ्याचा मुलगा कर्णही होता. तो अर्जुनावर जळत असे, आणि दुर्योधन त्याची बाजू घेई. शिष्य तयार झाले. भीम आणि दुर्योधन गदायुद्धात तरबेज झाले. ते दोघे नेहमी एकमेकांवर जळत. नकुल-सहदेव हे जुळे तलवारीत सर्वांत चांगले होते, आणि युधिष्ठिर रथयुद्धात. पण अर्जुन सगळ्याच गोष्टींत सर्वश्रेष्ठ होता. तो नेहमी गुरूंच्या जवळ असे.
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
झाडावरचा पक्षी
शिक्षण पूर्ण झाले, तेव्हा द्रोणांनी शिष्यांची परीक्षा घेतली. त्यांनी एक नकली पक्षी, एक गिधाड, एका झाडाच्या शेंड्यावर ठेवायला लावले. ते म्हणाले, “धनुष्य घ्या आणि त्या पक्ष्यावर नेम धरा. मी सांगेन तेव्हा बाण सोडा आणि त्याचे मुंडके उडवा.” आधी युधिष्ठिराने नेम धरला. द्रोणांनी विचारले, “तुला पक्षी दिसतो आहे?” युधिष्ठिर म्हणाला, “हो, दिसतो आहे.” “आता काय दिसते? झाड, मी, की तुझे भाऊ?” “मला झाड, आपण, माझे भाऊ आणि पक्षी, सगळे दिसतात.” द्रोण म्हणाले, “बाजूला हो. तुझा नेम लागणार नाही.” मग द्रोणांनी दुर्योधनाला आणि त्याच्या भावांना, भीमाला आणि बाकीच्यांना, आणि इतर देशांच्या राजपुत्रांनाही तेच विचारले. प्रत्येकाने तेच उत्तर दिले, आणि प्रत्येकाला बाजूला व्हावे लागले.
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
गिधाडाचे मुंडके
मग द्रोणांनी हसून अर्जुनाला बोलावले. अर्जुन धनुष्य ताणून उभा राहिला. त्याचा नेम पक्ष्यावर होता. द्रोणांनी विचारले, “तुला पक्षी, झाड आणि मी दिसतो आहे?” अर्जुन म्हणाला, “मला फक्त पक्षी दिसतो. झाड दिसत नाही, आपणही दिसत नाही.” “तुला गिधाड दिसत असेल, तर ते कसे आहे ते सांग.” अर्जुन म्हणाला, “मला फक्त गिधाडाचे मुंडके दिसते. त्याचे धड दिसत नाही.” आनंदाने द्रोणांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. “सोड बाण!” ते म्हणाले. क्षणात अर्जुनाच्या बाणाने गिधाडाचे मुंडके उडवून जमिनीवर पाडले. द्रोणांनी अर्जुनाला जवळ घेतले. द्रुपद हरलाच आहे, असे त्यांना मनोमन वाटले.
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
गुरुदक्षिणा
शेवटी द्रोणांनी आपली गुरुदक्षिणा मागितली. ते म्हणाले, “पांचालांचा राजा द्रुपद, त्याला पकडून माझ्याकडे घेऊन या.” राजपुत्र त्यांच्याबरोबर द्रुपदाच्या नगरावर चालून गेले. दुर्योधन, कर्ण आणि धृतराष्ट्राचे पुत्र हल्ला करायला पुढे धावले. अर्जुन आणि त्याचे भाऊ बाहेरच थांबले. अर्जुन म्हणाला, “ते द्रुपदाला पकडू शकणार नाहीत.” द्रुपद एकाच रथातून बाहेर आला. तो इतक्या वेगाने फिरला, की कुरूंना वाटले अनेक द्रुपद आहेत. नगरातल्या लोकांनी त्यांच्यावर शस्त्रांचा वर्षाव केला, आणि कुरू पळून गेले. मग पांडवांनी हल्ला चढवला. भीमाने गदेने हत्तींचा चक्काचूर केला. अर्जुनाने द्रुपदाचे धनुष्य मोडून दोन तुकडे केले. मग तलवार उपसून आपल्या रथातून थेट राजाच्या रथावर उडी घेतली, आणि त्याला पकडले. अर्जुन भीमाला म्हणाला, “आता याच्या सैनिकांना आणखी मारू नकोस. आपण फक्त गुरूंना त्यांची दक्षिणा देऊ.”
द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी
अर्धे राज्य
त्यांनी द्रुपदाला द्रोणांपुढे आणले. द्रोणांना जुना अपमान आठवला. ते म्हणाले, “तुझे राज्य आणि तुझे नगर मी उद्ध्वस्त केले आहे. आता पुन्हा माझा मित्र व्हायचे आहे का?” ते किंचित हसले. “घाबरू नकोस. आम्ही ब्राह्मण क्षमाशील असतो. आणि लहानपणी आपण एकत्र खेळलो, तेव्हापासून माझे तुझ्यावर प्रेम आहे. राजाचा मित्र फक्त राजाच होऊ शकतो, असे तू मला म्हणाला होतास. म्हणून तुझे अर्धे राज्य मी ठेवून घेतो. गंगेच्या दक्षिणेला तू राजा, आणि उत्तरेला मी. आता तुला हवे असेल, तर मला मित्र म्हणू शकतोस.” द्रुपद म्हणाला, “आपण मोठ्या मनाचे आहात. मला कायमचा आपला मित्र व्हायचे आहे.” द्रोणांनी त्याला मुक्त केले, आणि उत्तरेकडच्या अर्ध्या राज्यावर ते स्वतः राज्य करू लागले. पण द्रुपद दुःखी मनाने घरी गेला. नुसत्या शस्त्रबळावर आपण द्रोणांना हरवू शकणार नाही, हे त्याला कळून चुकले. म्हणून ज्याच्या हातून द्रोणांचा पराभव होईल, असा मुलगा मिळवण्याचा मार्ग तो शोधू लागला. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १३१ ते १३५ आणि १४० यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. अग्निवेशांकडे शिकताना द्रुपदाने दिलेले वचन, आणि अश्वत्थाम्याच्या दुधाची हकिगत, विभाग १३३ मध्ये द्रोणांनी स्वतः भीष्मांना सांगितलेल्या वृत्तांतातून घेतली आहे. मुलाला जास्तीचे धडे देण्यासाठी द्रोणांनी वापरलेली पाण्याच्या घड्यांची युक्ती, अर्जुनाचे अंधारात जेवणे, एकलव्याची कथा (ती वेगळी सांगितली आहे), गंगेतली मगर आणि द्रोणांना वाचवल्याबद्दल त्यांनी अर्जुनाला दिलेले ब्रह्मशिर अस्त्र, आणि द्रुपदाच्या सेनापतीशी झालेले द्वंद्व, हे सगळे इथे गाळले आहे. मूळ ग्रंथात द्रुपदाला पकडल्याची घटना राजपुत्रांच्या शस्त्रप्रदर्शनानंतर येते. द्रोणांची गोष्ट एकत्र संपावी, म्हणून ती इथे आधी सांगितली आहे. लोकप्रिय कथेत अर्जुनाला फक्त पक्ष्याचा डोळा दिसतो. गांगुलींच्या महाभारतात त्याला फक्त गिधाडाचे मुंडके दिसते.