पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
दुर्योधनाचा अंत
राजा एकटा उरला
चुलतभावांमधले मोठे युद्ध आता संपत आले होते. कुरूंचा राजा दुर्योधन पाच पांडव भावांवर अकरा अक्षौहिणी सैन्य घेऊन चालून आला होता. अक्षौहिणी म्हणजे सैन्याचा एक मोठा विभाग. आता त्याचे भाऊ मेले होते, आणि सैन्य संपले होते. राजा सोडून त्याचे फक्त तीन योद्धे जिवंत उरले होते. दुर्योधनाने आपली गदा उचलली आणि तो पायीच पळाला. त्याला मोठ्या जखमा झाल्या होत्या. डोळे अश्रूंनी भरले होते. वाटेत त्याला त्याच्या आंधळ्या वडिलांचा, धृतराष्ट्र राजाचा, एक सेवक भेटला. दुर्योधन त्याला म्हणाला, “बाबांना सांग, मी एका तलावाच्या खोल पाण्यात गेलो आहे. माझे मित्र, माझे मुलगे, माझे भाऊ, सगळे मेले. माझ्या जागी कोणाला जगावेसे वाटेल?” मग तो तलावात शिरला. आपल्या मायेने त्याने पाणी थोपवून धरले. पाण्याच्या आत स्वतःसाठी जागा केली, आणि तो तिथे पडून राहिला.
दुर्योधनाचा अंत
तलावाकाठी पांडव
पांडव त्याला शोधत आले, आणि त्यांना तो तलाव सापडला. सगळ्यांत थोरला भाऊ युधिष्ठिर. काय झाले आहे ते त्याने लगेच ओळखले. पांडवांचा मित्र आणि सल्लागार कृष्ण. युधिष्ठिर त्याला म्हणाला, “दुर्योधनाने या पाण्यावर माया पसरली आहे, आणि तो आत लपून बसला आहे. पण तो माझ्या हातून सुटणार नाही.” कृष्ण म्हणाला, “तो कपटात पटाईत आहे. आपणही त्याला कपटानेच हरवा. देवांचा राजा इंद्र याने दैत्यांना असेच हरवले होते.” युधिष्ठिर हसला. पाण्याकडे पाहून त्याने हाक मारली, “दुर्योधना, लपून का बसला आहेस? इतक्या योद्ध्यांना तू मरणाच्या तोंडी दिलेस, आणि आता स्वतःचा जीव वाचवतो आहेस? कुठे गेला तुझा अभिमान? बाहेर ये आणि लढ. जिंकलास तर पृथ्वीवर राज्य कर. नाहीतर मरून उघड्या जमिनीवर झोप.”
दुर्योधनाचा अंत
देऊ केलेले राज्य
दुर्योधन तलावाच्या आतून म्हणाला, “मी घाबरलेलो नाही. माझा रथ मोडला होता, आणि मी एकटा होतो. मी थकलो होतो, म्हणून इथे विश्रांतीला आलो. तुम्हीही थोडी विश्रांती घ्या. मग मी बाहेर येऊन तुम्हा सगळ्यांशी लढेन.” युधिष्ठिर म्हणाला, “तुला शोधता शोधता आमची विश्रांती खूप झाली.” दुर्योधन म्हणाला, “ज्या भावांसाठी मला राज्य हवे होते, ते सगळे मेले. पृथ्वीचे वीर गेले. ती आता विधवेसारखी झाली आहे. तूच तिच्यावर राज्य कर. मी हरणाचे कातडे नेसून वनात जाईन.” युधिष्ठिर म्हणाला, “दान म्हणून मी पृथ्वी घेणार नाही. ती देणे आता तुझ्या हातात नाही. आम्ही आमचा वाटा मागितला, तेव्हा सुईच्या टोकाखाली मावेल एवढी जमीनसुद्धा तू दिली नाहीस. ऊठ आणि लढ!”
दुर्योधनाचा अंत
पाण्यातून बाहेर
दुर्योधन म्हणाला, “मग एकेकाने माझ्याशी लढा. मी एकटा आहे, माझ्याकडे रथ नाही. पण तुमच्यापैकी कोणाचीही मला भीती नाही.” युधिष्ठिर म्हणाला, “आमच्यापैकी कोणीही एक निवड. आणि हवे ते शस्त्र घे. तू त्याला मारलेस, तर तूच राजा होशील.” दुर्योधन म्हणाला, “मग मी गदा निवडतो.” त्यांच्या टोमण्यांनी तो दुखावला होता. पाण्यातून हत्ती वर यावा, तसा तो तलावातून वर आला. लोखंडी गदा खांद्यावर होती. अंगावरून रक्त आणि पाणी ओघळत होते. पुन्हा तो म्हणाला, चिलखत नसलेल्या एकट्या माणसाशी अनेकांनी लढणे बरोबर नाही. युधिष्ठिर म्हणाला, “माझ्या भावाचा, अर्जुनाचा, तरुण मुलगा अभिमन्यू युद्धात एकटा होता. तुम्ही अनेकांनी त्याला घेरून मारले. तेव्हा हा नियम कुठे गेला होता? तरीही, चिलखत घाल.” मग दुर्योधनाने सोन्याचे चिलखत घातले, डोक्यावर सोन्याचे शिरस्त्राण घातले. तो म्हणाला, “तुम्हा पाचांपैकी कोणीही या. गदेच्या लढाईत इथे माझ्या तोडीचा कोणी नाही.”
दुर्योधनाचा अंत
कृष्णाचा राग
कृष्ण युधिष्ठिरावर रागावला. तो म्हणाला, “काय हे अविचारी बोलणे! त्याने महाराजांनाच निवडले तर? किंवा अर्जुनाला, किंवा जुळ्यांपैकी एकाला? भीमाला मारता यावे म्हणून तेरा वर्षे तो एका लोखंडी पुतळ्यावर गदेचा सराव करतो आहे. त्याच्यापुढे फक्त भीमच टिकू शकेल. पण भीमाचे कौशल्य कमी आहे. ताकद आणि कौशल्य समोरासमोर आले, की कौशल्यच जिंकते. दुर्योधनाचा मामा शकुनी याच्याशी फासे खेळताना आपण आपले राज्य हरलात. आज पुन्हा एकाच डावावर सगळे लावून बसलात.” तेव्हा पांडवांमधला दुसरा आणि सगळ्यांत बलवान भाऊ भीम पुढे झाला. तो म्हणाला, “कृष्णा, दुःख करू नकोस. माझी गदा त्याच्या गदेपेक्षा दीडपट जड आहे. मी लढेन त्याच्याशी.” भीम पुढे आला, म्हणून कृष्णाला आनंद झाला. तो म्हणाला, “तू आपली प्रतिज्ञा पूर्ण करशील, आणि त्याची हाडे मोडशील. पण जपून लढ.”
दुर्योधनाचा अंत
जुनी प्रतिज्ञा
ती प्रतिज्ञा बऱ्याच वर्षांपूर्वीची होती. त्या द्यूताच्या दिवशी राजसभेत दुर्योधनाने आपली मांडी उघडी करून द्रौपदीला दाखवली होती, तिचा अपमान करायला. द्रौपदी म्हणजे पांडवांची राणी. तेव्हाच भीमाने शपथ घेतली होती, की युद्धात मी ही मांडी मोडीन. आता तो दुर्योधनासमोर उभा होता. तो म्हणाला, “लाक्षागृह आठव. तिथे तू आम्हांला जाळायला पाहिलेस. सभेत अपमान झालेली द्रौपदी आठव. तुझ्यामुळे भीष्म, द्रोण आणि कर्ण पडले. तुझे सगळे भाऊ गेले. आता तू एकटाच उरला आहेस. आज मी तुला मारीन.” दुर्योधन म्हणाला, “एवढी बडबड कशाला? सरळ लढाईत मी कधीच हरलो नाही. कपटाने मला हरवलेस, तर तुझी बदनामी कायमची राहील. तुझी ताकद दाखव.” पाहणारे राजे ओरडून त्याला शाबासकी देऊ लागले.
दुर्योधनाचा अंत
लढाई
भीम गदा उगारून त्याच्यावर धावून गेला. दोन बैल भिडावेत, तसे ते भिडले. त्यांच्या गदा वज्रांसारख्या आदळल्या, आणि ठिणग्या उडाल्या. देव आणि गंधर्व थक्क होऊन पाहत होते. कोण जिंकेल, ते कोणालाच सांगता येत नव्हते. दुर्योधन गिरक्या घेत होता, उड्या मारत होता. त्याने भीमाच्या डोक्यावर प्रहार केला. भीम जागचा तसूभरही हलला नाही. मग भीमाने उलट प्रहार केला, आणि दुर्योधन गुडघ्यांवर कोसळला. रागाने उठून त्याने भीमाच्या कपाळावर प्रहार केला. भीमाने त्याला पुन्हा खाली पाडले, आणि तो पुन्हा उठला. शेवटी दुर्योधनाने भीमावर इतक्या जोराने प्रहार केला, की त्याचे चिलखत फुटले आणि तो जमिनीवर पडला. दुर्योधन सिंहासारखा गर्जला. स्वर्गातून फुलांचा वर्षाव झाला. भीमाने चेहऱ्यावरचे रक्त पुसले, आणि मोठ्या कष्टाने तो पुन्हा उभा राहिला.
दुर्योधनाचा अंत
खूण
अर्जुनाने कृष्णाकडे वळून विचारले, “या दोघांपैकी जास्त चांगला योद्धा कोण?” कृष्ण म्हणाला, “दोघांना सारखेच शिक्षण मिळाले. भीम जास्त बलवान आहे. पण दुर्योधनाकडे कौशल्य जास्त आहे, आणि त्याने मेहनतही जास्त घेतली आहे. सरळ लढाईत भीम कधीच जिंकणार नाही. “द्यूताच्या दिवशी भीमाने प्रतिज्ञा केली होती, की गदेने दुर्योधनाच्या मांड्या मोडीन. ती प्रतिज्ञा त्याला पूर्ण करू दे. दुर्योधन कपटी आहे. भीमानेही त्याला कपटानेच हरवावे. नाहीतर दुर्योधन पुन्हा राजा होईल.” गदेच्या लढाईचा नियम असा, की बेंबीखाली प्रहार करायचा नाही. दुर्योधनाच्या मांड्या मोडायच्या, तर भीमाला तो नियम मोडावा लागणार होता. अर्जुनाने भीमाला दिसेल अशा बेताने आपल्या डाव्या मांडीवर थाप मारली. भीमाने ती खूण ओळखली.
दुर्योधनाचा अंत
मोडलेल्या मांड्या
दोघे लढत राहिले, गोल फिरत, प्रहार करत. शेवटी दोघेही थकले आणि रक्ताने माखले. त्यांनी थोडी विश्रांती घेतली, आणि ते पुन्हा लढू लागले. भीमाने मुद्दाम आपला बचाव ढिला सोडल्यासारखे दाखवले. दुर्योधन हसत पुढे आला. भीमाने आपली गदा फेकली. दुर्योधन बाजूला झाला, आणि त्याने भीमावर असा प्रहार केला की भीमाला भोवळ आली. पण भीम स्तब्ध उभा राहिला. त्याला काही लागले नाही, असे दुर्योधनाला वाटले. म्हणून त्याने पुन्हा प्रहार केला नाही. मग भीम गर्जना करत त्याच्यावर धावून गेला. प्रहार चुकवण्यासाठी दुर्योधनाने हवेत उडी घेतली. त्याचा डाव भीमाने ओळखला. त्याने आपली गदा दुर्योधनाच्या मांड्यांवर फेकली, आणि दोन्ही मांड्या मोडल्या. दुर्योधन धाडकन जमिनीवर कोसळला. पृथ्वी हादरली. भयंकर वारे वाहू लागले. आकाशातून रक्ताचा आणि धुळीचा पाऊस पडला.
दुर्योधनाचा अंत
मस्तकावर पाय
भीम पडलेल्या शत्रूजवळ उभा राहिला. तो म्हणाला, “एके काळी सभेत तू द्रौपदीला हसलास, आणि आम्हांला गुरे म्हणालास. आता त्याची किंमत मोज.” आणि त्याने आपल्या डाव्या पायाने दुर्योधनाच्या मस्तकाला स्पर्श केला. पांडवांच्या बाजूच्या अनेक सज्जनांना ते आवडले नाही. युधिष्ठिर ओरडला, “थांब, भीमा! न्यायाने असो की अन्यायाने, तुझी प्रतिज्ञा पूर्ण झाली. त्याच्या मस्तकावर पाय ठेवू नकोस. तो राजा आहे, आपला भाऊबंद आहे, आणि तो पडला आहे.” मग गळा दाटून आलेला युधिष्ठिर दुर्योधनाला म्हणाला, “स्वतःसाठी दुःख करू नकोस. हे तुझ्याच कर्मांचे फळ आहे. तू स्वर्गाला जाशील. कीव करावी ती आमची. आम्हांला पुढे जगायचे आहे. ज्यांना आम्ही मारले, त्यांच्या विधवा आम्हांला शाप देतील.”
दुर्योधनाचा अंत
बलरामाचा राग
कृष्णाचा थोरला भाऊ बलराम युद्ध पाहणाऱ्या राजांमध्ये होता. तो गदेच्या लढाईत निष्णात होता, आणि तिचे सगळे नियम त्याला ठाऊक होते. आता त्याने रागाने हात वर केले. तो ओरडला, “धिक्कार असो भीमाचा! न्याय्य लढाईत त्याने बेंबीखाली प्रहार केला!” आपले शस्त्र, म्हणजे नांगर, उचलून तो भीमावर धावून गेला. कृष्णाने त्याला मिठी मारून अडवले. तो म्हणाला, “दादा, पांडव आपलेच आहेत, आपल्या आत्याचे मुलगे. भीमाने सभेत या मांड्या मोडण्याची शपथ घेतली होती. आणि एका थोर ऋषींनीही पूर्वी दुर्योधनाला शाप दिला होता, की भीम त्याच्या मांड्या मोडील. मला भीमाचा काही दोष दिसत नाही.” बलराम म्हणाला, “भीम कायमचा कपटी योद्धा म्हणून ओळखला जाईल. आणि न्यायाने लढलेल्या दुर्योधनाला स्वर्ग मिळेल.” मग तो रथात बसून द्वारकेला निघून गेला.
दुर्योधनाचा अंत
पडलेला राजा बोलतो
पांडवांचे योद्धे आनंदाने ओरडू लागले, शंख फुंकू लागले. कृष्णाने त्यांना थांबवले. तो म्हणाला, “मेलेल्याला क्रूर शब्दांनी पुन्हा मारणे योग्य नाही.” दुर्योधन हातांवर भार देऊन उठला. कृष्णाकडे रोखून पाहत तो म्हणाला, “तुला काहीच लाज नाही का? अर्जुनाने भीमाला खूण केली, ते मी पाहिले. भीष्म, द्रोण आणि कर्ण यांनाही तू कपटानेच पाडलेस. तुम्ही न्यायाने लढला असता, तर कधीच जिंकला नसता.” कृष्ण म्हणाला, “तुझ्याच पापांनी तुझा घात झाला. तू भीमाला विष दिलेस. तू पांडवांना जिवंत जाळायला पाहिलेस. तू सभेत द्रौपदीचा अपमान केलास.”
दुर्योधनाचा अंत
माझ्यासारखा भाग्यवान कोण?
दुर्योधन म्हणाला, “मी अभ्यास केला, दाने दिली. समुद्रापर्यंतच्या पृथ्वीवर राज्य केले. शत्रूंच्या मस्तकांवर पाय ठेवून उभा राहिलो. आता योद्ध्याला शोभेल असे रणात मरतो आहे. माझ्यासारखा भाग्यवान कोण? मी माझ्या भावांबरोबर स्वर्गाला जातो. तुम्ही मात्र या दुःखी जगात शोक करत मागे राहाल.” त्याचे बोलणे संपले, आणि आकाशातून फुलांचा दाट वर्षाव झाला. स्वर्गातले वादक वाजवू लागले. अदृश्य आवाज म्हणाले, “राजा दुर्योधनाचा जयजयकार असो!” भीष्म, द्रोण आणि कर्ण अन्यायाने मारले गेले, असेही ते आवाज म्हणाले. पांडवांना लाज वाटली, आणि ते रडू लागले. कृष्ण त्यांना म्हणाला, “न्याय्य लढाईत त्यांच्यापैकी कोणालाच मारता आले नसते. दुर्योधनालाही नाही. तुमच्या भल्यासाठी मी कपट केले. देवांनीही दैत्यांविरुद्ध असेच केले होते. आता संध्याकाळ झाली. चला, विश्रांती घेऊ.”
दुर्योधनाचा अंत
जळलेला रथ
त्या संध्याकाळी पांडव रथातून दुर्योधनाच्या छावणीत गेले. सगळ्या युद्धात कृष्णानेच अर्जुनाचा रथ चालवला होता. आता तो अर्जुनाला म्हणाला, “तुझे धनुष्य आणि भाते घेऊन आधी तू खाली उतर. त्यात तुझे भले आहे.” अर्जुनाने तसे केले, आणि त्याच्या मागून कृष्ण उतरला. त्याच क्षणी रथाच्या ध्वजावरचा दिव्य वानर नाहीसा झाला. मग कुठेही आग दिसत नसताना रथ पेटला. घोड्यांसकट तो जळून राख झाला. हे आश्चर्य काय, असे अर्जुनाने विचारले. कृष्ण म्हणाला, “द्रोण आणि कर्ण यांच्या दिव्य अस्त्रांनी हा रथ आधीच जळून गेला होता. मी त्यावर बसलो होतो, म्हणूनच तो टिकून होता. आता तुझे काम झाले, आणि मी तो सोडला.” मग कृष्ण म्हणाला, शुभ व्हावे म्हणून आजची रात्र छावणीबाहेर काढू. म्हणून सगळे भाऊ आणि कृष्णाच्या कुळातला योद्धा सात्यकी त्याच्याबरोबर एका पवित्र नदीच्या काठी गेले.
दुर्योधनाचा अंत
उरलेले तिघे
मोडक्या मांड्या घेऊन दुर्योधन धुळीत पडून होता. त्याचा निरोप घेऊन जाणाऱ्यांना तो म्हणाला, “झोपलेल्या माणसाला मारावे, तसे भीमाने सगळे नियम मोडून मला पाडले. माझ्या उरलेल्या तिघा योद्ध्यांना सांगा, पांडवांवर कधीही विश्वास ठेवू नका.” निरोप्यांना द्रोणांचा मुलगा अश्वत्थामा भेटला. त्यांनी त्याला सगळे सांगितले. तो लगेच बाकीच्या दोघांना घेऊन आला. एक त्याचे मामा कृपाचार्य, आणि दुसरा भोज कुळाचा एक प्रमुख, कृतवर्मा. वादळाने उन्मळून पडलेल्या मोठ्या झाडासारखा राजा उघड्या जमिनीवर पडला होता. तो आपल्याच रक्तात वेदनेने तळमळत होता. भोवती हिंस्र पशू उभे होते. ते तिघे त्याच्याभोवती जमिनीवर बसले. अश्वत्थामा रडत म्हणाला, “या जगात काहीच टिकत नाही. महाराज, आपण साऱ्या पृथ्वीचे स्वामी होता. आणि आज धुळीत पडला आहात.” महाभारत, शल्यपर्व, विभाग २९, ३१ ते ३३, ५६ ते ६२, ६४ आणि ६५ चा सुरुवातीचा भाग यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. द्यूताची आणि भीमाच्या प्रतिज्ञेची कथा “द्यूत” आणि “द्रौपदीवस्त्रहरण” या गोष्टींत आहे. दुर्योधनाने कृष्णावर केलेले सगळे आरोप, कृष्णाची गांधारीला भेट, युयुत्सूचे नगराकडे परतणे, पांडवांना तलावापर्यंत घेऊन आलेले शिकारी, बलरामाची तीर्थयात्रा, आणि बहुतेक भाषणे व अशुभ चिन्हे, हे इथे गाळले आहे. गांधारीच्या नजरेने दुर्योधनाचे शरीर लोखंडासारखे कठीण झाले, ही प्रचलित कथा या ग्रंथात नाही. इथे कपटाची गरज का पडली, याचे कृष्णाने दिलेले कारण असे: दुर्योधनाचे जास्त कौशल्य आणि त्याचा तेरा वर्षांचा सराव.