पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
द्यूत
मत्सराने जळणारा राजपुत्र
दुर्योधन हा धृतराष्ट्राचा थोरला मुलगा. धृतराष्ट्र आंधळा होता, आणि हस्तिनापुरात कुरूंचा राजा होता. दुर्योधनाने आपल्या चुलतभावांविरुद्ध, पाच पांडवांविरुद्ध, खूप दिवस कारस्थाने केली होती. आणि प्रत्येक कारस्थान फसले होते. आता तो आपला चुलतभाऊ युधिष्ठिर याच्या मोठ्या यज्ञाहून घरी परतला होता. मत्सराने तो जळत होता. पांडवांच्या अद्भुत सभेत तो एका तळ्यात पडला होता, आणि ते त्याला हसले होते. त्याचा मामा शकुनी, म्हणजे आईचा भाऊ, त्याला म्हणाला, “लढाईत पांडवांना देवसुद्धा हरवू शकणार नाहीत. पण युधिष्ठिराला हरवण्याचा एक मार्ग मला ठाऊक आहे.”
द्यूत
शकुनीचा डाव
शकुनी म्हणाला, “युधिष्ठिराला फासे खेळायची आवड आहे. पण त्याला खेळता मात्र येत नाही. खेळायला बोलावले, तर त्याला सहजासहजी नाही म्हणता येत नाही. आणि फाशांत तिन्ही लोकांत माझ्या तोडीचा कोणी नाही. त्याला खेळायला बोलाव. त्याचे राज्य आणि सगळी संपत्ती मी तुझ्यासाठी जिंकून देईन.” मग ते दोघे राजाकडे गेले. शकुनी म्हणाला, “युधिष्ठिराला बोलावून घ्या. पैज हे माझे धनुष्य आहे, आणि फासे माझे बाण.” धृतराष्ट्राला आधी आपले शहाणे बंधू विदुर यांना विचारायचे होते. दुर्योधन म्हणाला, “विदुर नेहमी पांडवांचेच भले पाहतो. आणि खेळात काही कोणी मरत नाही. शस्त्रेही नसतात.” राजा कमकुवत मनाचा होता. त्याने मुलाचे म्हणणे चालू दिले. तो म्हणाला, “तुला हवे ते कर. पण पुढे तुला पस्तावावे लागेल. तरीही दैवात जे लिहिले आहे, ते घडणारच.”
द्यूत
विदुरांचे काम
धृतराष्ट्राने एक नवी सभा बांधवली. तिला हजार खांब होते आणि शंभर दारे. ती सोन्याने आणि रत्नांनी सजवली होती. मग त्याने विदुरांना युधिष्ठिराकडे पाठवले. ती सभा पाहायला आणि मैत्रीचा एक डाव खेळायला त्याला घेऊन यायचे होते. विदुर म्हणाले, “असे करू नका. यातून आपल्या घराण्याचा नाश होईल, अशी मला भीती वाटते.” तरीही राजाने त्यांना पाठवलेच. मनाविरुद्ध विदुर इंद्रप्रस्थाला गेले. ते युधिष्ठिराला म्हणाले, “राजाने तुला आणि तुझ्या भावांना आपल्या नव्या सभेत मैत्रीचा एक डाव खेळायला बोलावले आहे. तिथे जुगारी आणि ठग भेटतील. जुगार हे दुःखाचे मूळ आहे, हे मला ठाऊक आहे. मी राजाला थांबवण्याचा प्रयत्न केला. तू शहाणा आहेस. जे योग्य असेल ते कर.”
द्यूत
बांधून ठेवणारे व्रत
युधिष्ठिराने विचारले, “माझ्याशी कोण खेळणार आहे?” विदुर म्हणाले, “शकुनी, दुर्योधनाचा मामा. तो फाशांतला पट्टीचा खेळाडू आहे. त्याचा हात चलाख आहे, आणि तो जिवावर उदार होऊन पैजा लावतो.” युधिष्ठिर म्हणाला, “म्हणजे ते लबाडीवर जगणारे लोक आहेत. मला जुगार खेळायची इच्छा नाही. पण शकुनीने सभेत मला आव्हान दिले, तर मी कधीच नाही म्हणणार नाही. तसे माझे व्रत आहे.” दुसऱ्या दिवशी तो भावांना आणि द्रौपदीला घेऊन हस्तिनापुराला निघाला. द्रौपदी पाचही भावांची पत्नी होती. युधिष्ठिर म्हणाला, “दैव माणसाची बुद्धी हिरावून घेते. आणि दोरीने बांधल्यासारखा माणूस ओढला जातो.”
द्यूत
आव्हान
हस्तिनापुरात पांडवांनी वडीलधाऱ्यांना नमस्कार केला. आंधळ्या राजाने आशीर्वाद म्हणून पुतण्यांचे मस्तक हुंगले. रत्नांनी सजवलेल्या दालनांत त्यांनी ती रात्र आनंदात घालवली. सकाळी ते नव्या सभेत गेले. तिथे जुगारी वाट पाहत होते. शकुनी म्हणाला, “युधिष्ठिरा, सभा भरली आहे. चल, फासे टाकू या.” युधिष्ठिर म्हणाला, “फाशांत लबाडी करणे पाप आहे. त्यात क्षत्रियाचे शौर्य नाही, आणि पुण्यही नाही. शकुनी, कपटाने आम्हांला हरवू नकोस.” शकुनी म्हणाला, “प्रत्येक स्पर्धेत कुशल माणूस अकुशलाशी लढतो, ते जिंकण्यासाठीच. भीती वाटत असेल, तर खेळू नकोस.”
द्यूत
“मी जिंकलो!”
युधिष्ठिर म्हणाला, “मला आव्हान दिले आहे. मी माघार घेत नाही. माझ्याविरुद्ध पैज कोण लावणार?” दुर्योधन म्हणाला, “संपत्ती मी देईन, आणि माझ्यातर्फे माझा मामा शकुनी फासे टाकेल.” दुसऱ्याच्या हातून खेळणे नियमाविरुद्ध आहे, असे युधिष्ठिराला वाटले. तरीही त्याने खेळ सुरू होऊ दिला. खेळणाऱ्यांच्या मागे कुरूंचे पितामह भीष्म बसले होते. राजपुत्रांचे जुने गुरू द्रोण होते, आणि विदुरही होते. तिघांची मने जड झाली होती. युधिष्ठिराने मोत्यांचा एक मौल्यवान हार पणाला लावला. शकुनीने फासे हातात घेतले आणि टाकले. तो ओरडला, “मी जिंकलो!” प्रत्येक डावात शकुनीने लबाडी केली. युधिष्ठिराने सोन्याने भरलेले हंडे लावले, आणि ते गमावले. चांदण्यासारख्या पांढऱ्या आठ घोड्यांचा आपला राजरथ लावला, आणि तोही गमावला. मग हजार हत्ती गेले, रथ आणि घोडे गेले, आणि शूर योद्ध्यांचे एक सैन्यही गेले. प्रत्येक वेळी शकुनी ओरडला, “मी जिंकलो!”
द्यूत
सगळे गेले
शकुनी म्हणाला, “तू खूप हरलास. आणखी काही उरले आहे का?” युधिष्ठिर म्हणाला, “माझ्याकडे अगणित संपत्ती आहे.” ती त्याने लावली, आणि तो हरला. गाईगुरे आणि शेळ्यामेंढ्या लावल्या, आणि तेही गमावले. मग त्याने आपले नगर आणि आपला देश लावला, सगळी जमीन आणि ब्राह्मण सोडून सगळी प्रजा. तेही गेले. मग युधिष्ठिराने आपले भाऊ पणाला लावले. आधी सगळ्यांत धाकटे जुळे भाऊ नकुल आणि सहदेव, एकामागून एक. दोघांनाही तो गमावून बसला. शकुनी म्हणाला, “जुळे माझे झाले. पण भीम आणि अर्जुन तुला जास्त प्रिय दिसतात.” युधिष्ठिर म्हणाला, “दुष्टा! तू आम्हां भावांत फूट पाडू पाहतो आहेस. आमची सगळ्यांची मने एक आहेत.”
द्यूत
भाऊ पणाला
शकुनी वाकून म्हणाला, “मला क्षमा कर. खेळाच्या भरात जुगारी काहीही बोलून जातात.” युधिष्ठिर म्हणाला, “युद्धाच्या समुद्रातून अर्जुन आम्हांला नावेसारखा पार नेतो. त्याला कधीच पणाला लावू नये. पण आता मी त्याला लावतो.” शकुनीने फासे टाकले, आणि अर्जुन गेला. मग युधिष्ठिराने भीमाला लावले. युद्धात तोच त्यांचा पुढारी होता. ताकदीत त्याच्या तोडीचा कोणी नव्हता, आणि अपमान त्याला सहन होत नसे. शकुनीने फासे टाकले, आणि भीमही गेला. शकुनीने विचारले, “आणखी काही उरले आहे का?” युधिष्ठिर म्हणाला, “फक्त मी स्वतः. मी हरलो, तर हरलेल्याने जे करायचे ते मी करीन.” शकुनीने फासे टाकले. तो म्हणाला, “मी जिंकलो.”
द्यूत
शेवटचा पण
शकुनी म्हणाला, “पणाला लावायला तुझ्याकडे अजून काही होते, तरी तू स्वतःला हरलास. ते पाप झाले.” सभेतल्या सगळ्या राजांना त्याने सांगितले, की त्याने एकेक करून पांडवांना कसे जिंकले. मग तो युधिष्ठिराकडे वळला. तो म्हणाला, “तुला प्रिय असा एक पण अजून उरला आहे. पांचालाची राजकन्या द्रौपदी पणाला लाव, आणि स्वतःला परत जिंकून घे.” युधिष्ठिर म्हणाला, “मग मी द्रौपदीला पणाला लावतो. तिचे डोळे शरदातल्या कमळांसारखे आहेत. ती सौम्य आहे, दयाळू आहे, गोड बोलणारी आहे. ती सगळ्यांच्या शेवटी झोपते आणि सगळ्यांच्या आधी उठते. गुराख्यांपर्यंत सगळ्यांची ती काळजी घेते. तिला पणाला लावून मी खेळतो.”
द्यूत
सभेला लाज
हे शब्द ऐकताच सभेतले वृद्ध ओरडले, “धिक्कार असो! धिक्कार असो!” सगळी सभा हादरली. राजांना दुःख झाले. भीष्मांना आणि द्रोणांना घाम फुटला. विदुरांनी डोके हातांत धरले. मान खाली घालून ते दीर्घ सुस्कारे टाकत बसून राहिले. पण धृतराष्ट्राला मनातून आनंद झाला. तो त्याला लपवता आला नाही. तो पुन्हा पुन्हा विचारत होता, “डाव जिंकला का? डाव जिंकला का?” दुर्योधनाचा भाऊ दुःशासन आणि त्याचा मित्र कर्ण मोठमोठ्याने हसले. आणखी काही जणही हसले. बाकी सगळी सभा रडत होती. मग शकुनीने फासे टाकले. तो ओरडला, “मी जिंकलो!” आणि त्याने फासे उचलले. महाभारत, सभापर्व, विभाग ४७, ५५ ते ६० आणि ६४ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. राजांनी युधिष्ठिराला आणलेल्या करभाराचे दुर्योधनाने केलेले लांबलचक वर्णन, धृतराष्ट्राला सावध करणारी विदुरांची लांब भाषणे, इतर जुगाऱ्यांची नावे, देवल ऋषींच्या शिकवणीबद्दल युधिष्ठिराचे बोलणे, आणि पणांची बहुतेक लांबलचक यादी इथे गाळली आहे. पुढे द्रौपदीचे काय झाले, ते “द्रौपदीवस्त्रहरण” या गोष्टीत सांगितले आहे.