पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
एकलव्य
अर्जुनाला दिलेले वचन
द्रोण ब्राह्मण होते, आणि शस्त्रविद्येचे मोठे जाणकार होते. कुरूंची राजधानी हस्तिनापूर. तिथे ते त्या घराण्यातल्या तरुण राजपुत्रांना शिकवत होते. त्यांत पाच पांडव भाऊ होते, आणि त्यांचे चुलतभाऊ, म्हणजे धृतराष्ट्र राजाचे पुत्रही होते. पाच पांडवांपैकी तिसरा, अर्जुन, द्रोणांचा सर्वांत लाडका शिष्य झाला होता. एका रात्री द्रोणांना अंधारात धनुष्याच्या दोरीचा टणत्कार ऐकू आला. अर्जुन सराव करत होता. द्रोणांनी त्याला जवळ घेतले आणि म्हणाले, “खरेच सांगतो, मी तुला असा धनुर्धर करीन, की या जगात तुझी बरोबरी करणारा कोणी नसेल.” अनेक देशांचे राजपुत्र द्रोणांकडे शिकायला आले. त्यांच्यात एकलव्य नावाचा एक तरुणही आला. तो निषादांच्या राजाचा मुलगा होता. निषाद म्हणजे जंगलात राहणारे शिकारी लोक.
एकलव्य
परत पाठवले
पण द्रोणांनी एकलव्याला धनुर्विद्येचा शिष्य म्हणून घेतले नाही. एकलव्य निषाद होता. शिवाय, हा पुढे कधीतरी आपल्या उच्च कुळातल्या सगळ्या शिष्यांना मागे टाकू शकेल, हे द्रोणांनी ओळखले होते. एकलव्याने मान खाली घातली. द्रोणांच्या पायांना स्पर्श केला, आणि तो जंगलात निघून गेला. तिथे त्याने द्रोणांची मातीची एक मूर्ती केली. जणू तेच आपले खरे गुरू आहेत, असे मानून तो तिची पूजा करू लागला. आणि रोज न चुकता तिच्यासमोर सराव करत राहिला. गुरूंवर त्याची अपार श्रद्धा होती. आपल्या ध्येयापासून तो कधी ढळला नाही. म्हणून धनुष्याची सगळी विद्या त्याला सहज येऊ लागली. बाण लावणे, नेम धरणे आणि बाण सोडणे, सगळे.
एकलव्य
जंगलातला कुत्रा
एके दिवशी द्रोणांची परवानगी घेऊन राजपुत्र रथांतून शिकारीला निघाले. त्यांच्या मागोमाग एक नोकर सामान आणि एक कुत्रा घेऊन चालला होता. जंगलात तो कुत्रा एकटाच भटकत गेला, आणि एकलव्यापाशी पोहोचला. त्याला एक सावळा माणूस दिसला. अंगाला माती लागलेली, काळी वस्त्रे, डोक्यावर जटा. कुत्रा त्याच्यावर भुंकू लागला. आपण किती वेगाने बाण मारू शकतो, हे एकलव्याला दाखवायचे होते. कुत्र्याचे तोंड उघडे असतानाच त्याने त्यात सात बाण मारले. तोंडात रुतलेले सात बाण घेऊन कुत्रा राजपुत्रांकडे धावत आला. ते थक्क होऊन पाहतच राहिले. आपल्या कौशल्याची त्यांना लाज वाटली. त्या अनोळखी धनुर्धराच्या वेगाचे त्यांनी कौतुक केले. नुसत्या आवाजावरून नेम साधणाऱ्या त्याच्या अचूक हाताचेही कौतुक केले.
एकलव्य
“मी द्रोणांचा शिष्य”
तो धनुर्धर कोण, ते शोधत राजपुत्र जंगलात फिरले. लवकरच तो त्यांना सापडला. तो एकामागून एक बाण सोडत होता, क्षणभरही न थांबता. तो अनोळखी माणूस उग्र दिसत होता. राजपुत्रांनी विचारले, “तू कोण? कोणाचा मुलगा?” तो म्हणाला, “वीरांनो, मी निषादांच्या राजाचा मुलगा. आणि हेही जाणून घ्या, मी द्रोणांचा शिष्य आहे. शस्त्रविद्येत निपुण होण्यासाठी मी मेहनत करतो आहे.” राजपुत्रांनी त्याची सगळी माहिती घेतली. मग ते नगरात परत आले. जंगलात पाहिलेल्या त्या अद्भुत नेमबाजीबद्दल त्यांनी द्रोणांना सांगितले.
एकलव्य
अर्जुनाची तक्रार
अर्जुनाच्या डोक्यातून एकलव्य जाईना. गुरूंचे आपल्यावर प्रेम आहे, याची त्याला खात्री होती. म्हणून तो एकटाच द्रोणांकडे गेला. तो म्हणाला, “एकदा आपण मला जवळ घेतले होते. मोठ्या प्रेमाने सांगितले होते, की आपला कोणताही शिष्य माझी बरोबरी करू शकणार नाही. मग निषादराजाचा तो पराक्रमी मुलगा आपला शिष्य आहे, आणि तो माझ्यापेक्षा सरस आहे, हे कसे?” द्रोणांनी क्षणभर विचार केला. मग काय करायचे ते त्यांनी ठरवले. अर्जुनाला बरोबर घेऊन ते एकलव्याला शोधायला जंगलात गेले.
एकलव्य
गुरुदक्षिणा
राजपुत्रांना दिसला होता तसाच तो त्यांना दिसला. अंगावर चिंध्या, आणि एकामागून एक बाण सोडणे चालू. द्रोणांना येताना पाहून एकलव्य काही पावले पुढे त्यांना भेटायला गेला. त्यांच्या पायांना स्पर्श करून त्याने जमिनीवर लोटांगण घातले. मग हात जोडून उभा राहिला, गुरूंच्या आज्ञेची वाट पाहत. द्रोण म्हणाले, “तू खरेच माझा शिष्य असशील, तर माझी गुरुदक्षिणा दे.” एकलव्याला खूप आनंद झाला. तो म्हणाला, “गुरुदेव, मी आपल्याला काय देऊ? सांगा. गुरूंना देणार नाही, असे माझ्यापाशी काहीच नाही.”
एकलव्य
अंगठा
द्रोण म्हणाले, “एकलव्या, तुला खरेच मला काही द्यायचे असेल, तर तुझ्या उजव्या हाताचा अंगठा मला हवा.” ते शब्द क्रूर होते. पण एकलव्य नेहमी दिलेला शब्द पाळणारा होता. आपले वचन पाळायचेच, असे त्याने ठरवले. प्रसन्न चेहऱ्याने आणि शांत मनाने त्याने तत्काळ आपला अंगठा कापला, आणि द्रोणांना दिला. नंतर उरलेल्या बोटांनी एकलव्य पुन्हा बाण मारू लागला. पण आता त्याचा हात पूर्वीसारखा चपळ राहिला नाही. पूर्वीचा तो वेग, तो हलकेपणा, सगळे गेले. आणि अर्जुनाला आनंद झाला. त्याच्या मनातला मत्सराचा ताप उतरला. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १३४ यावरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. अर्जुन अंधारात जेवायला आणि मग अंधारात बाण मारायला शिकला, त्यानंतर द्रोणांनी त्याला दिलेले वचन याच विभागात आधी येते. एकलव्याच्या वडिलांचे नाव, हिरण्यधनू, इथे गाळले आहे. लोकप्रिय कथेत सात बाण कुत्र्याला इजा न करता त्याचे तोंड बंद करतात. गांगुली एवढेच सांगतात, की कुत्रा सात बाण लागलेल्या अवस्थेत परत आला.