पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
गांधारीचा विलाप आणि शाप
नदीकाठच्या स्त्रिया
मोठे युद्ध संपले होते. अठरा दिवसांत देशातले जवळजवळ सगळे योद्धे मारले गेले होते. मेलेल्यांमध्ये कुरूंचा वृद्ध, आंधळा राजा धृतराष्ट्र याचे शंभरच्या शंभर मुलगे होते. महान धनुर्धर कर्णही त्यांच्यात होता. आता धृतराष्ट्र शोक करायला हस्तिनापुरातून बाहेर आला. युधिष्ठिर हा पाच पांडव भावांतला थोरला. युद्ध त्यानेच जिंकले होते. तो आपल्या काकांना भेटायला गेला. त्याच्याबरोबर त्याचे भाऊ होते, त्यांची पत्नी द्रौपदी होती, आणि त्यांचा मामेभाऊ कृष्णही होता. गंगेकाठी त्यांना कुरू स्त्रियांचा एक घोळका भेटला. त्या हात वर करून आक्रोश करत होत्या. “कुठे गेला याचा धर्म?” त्या ओरडल्या. “यानेच वडील, भाऊ, मुलगे मारले. आता याला राज्य घेऊन काय करायचे आहे?” युधिष्ठिर त्यांच्यामधून पुढे गेला, आणि काकांच्या पाया पडला. मग एकेक करून त्याचे भाऊ पाया पडले. प्रत्येकाने आंधळ्या राजाला आपले नाव सांगितले.
गांधारीचा विलाप आणि शाप
लोखंडाचा भीम
वृद्ध राजाने युधिष्ठिराला मिठी मारली, पण मनापासून नव्हे. मग त्याने भीमाला बोलावले. भीम म्हणजे दुसरा भाऊ. त्यानेच राजाचे मुलगे मारले होते. राजाचा राग धगधगत होता. जवळ येईल ते जाळायला टपलेल्या आगीसारखा. कृष्णाने हे आधीच ओळखले होते, आणि त्याची तयारी ठेवली होती. त्याने खऱ्या भीमाला बाजूला ओढले. त्याच्या जागी त्याने भीमाचा एक लोखंडी पुतळा पुढे केला. राजाने तो पुतळा कवटाळला. त्याच्या अंगात दहा हजार हत्तींचे बळ होते. हाच भीम, असे समजून त्याने पुतळा चुरडला आणि त्याचे तुकडे केले. पण त्याची स्वतःची छाती ठेचली गेली, आणि तो रक्त ओकू लागला. रक्ताने माखून तो जमिनीवर कोसळला. त्याच्या सारथ्याने त्याला उचलले आणि शांत केले. राजाचा राग ओसरला, आणि त्याची जागा दुःखाने घेतली. तो मोठ्याने रडू लागला, “हाय रे भीमा! हाय रे भीमा!”
गांधारीचा विलाप आणि शाप
“खरे आहे”
कृष्ण म्हणाला, “दुःख करू नका. आपण भीमाला मारलेले नाही. तो भीमाचा लोखंडी पुतळा होता. आपल्या मुलानेच तो करवून घेतला होता. आपला राग मी पाहिला, आणि भीमाला मृत्यूच्या जबड्यातून ओढून काढले. आपल्या मिठीतून कोणीही जिवंत सुटू शकत नाही.” मग तो स्पष्टच बोलला. “हे संकट आपल्यावर आपल्याच चुकीमुळे आले. युद्धापूर्वी मी आपल्याला सावध केले होते. घराण्यातल्या वडीलधाऱ्यांनीही केले होते. पण आपण आपल्या मुलाच्या, दुर्योधनाच्या, तंत्राने चाललात. पांडूच्या मुलांनी काहीच अपराध केला नव्हता. तरी आपण आणि तो, दोघेही त्यांच्याशी क्रूरपणे वागलात. मग आता भीमाला मारायला का पाहता?” धृतराष्ट्र म्हणाला, “खरे आहे. मुलांवरच्या मायेने मी धर्माच्या वाटेवरून ढळलो. आता माझा राग गेला.” मग त्याने भीमाला, अर्जुनाला आणि जुळ्या भावांना मिठी मारली. तो रडला, आणि त्याने त्यांना आशीर्वाद दिले.
गांधारीचा विलाप आणि शाप
व्यासांचे सांगणे
मग पांडव गांधारीला भेटायला गेले. गांधारी म्हणजे वृद्ध राजाची पत्नी. धृतराष्ट्राशी तिचे लग्न झाले, तेव्हा तिने आपले डोळे कापडाने बांधून घेतले होते, कारण तिचा पती आंधळा होता. आता तिचे शंभरच्या शंभर मुलगे गेले होते. युधिष्ठिराला शाप द्यावा, असे तिच्या मनात होते. पण धृतराष्ट्राचे वडील, महर्षी व्यास, अंतर्दृष्टीने सगळ्या जीवांच्या मनातले जाणत. ती काय करणार आहे, हे त्यांनी ओळखले, आणि ते लगेच तिथे आले. ते तिला म्हणाले, “त्यांना शाप देऊ नकोस. त्यांना क्षमा कर. अठरा दिवस तुझा मुलगा तुझ्याकडे येत होता. ‘आई, या लढाईत मला आशीर्वाद दे,’ असे म्हणत होता. आणि रोज तू त्याला उत्तर देत होतीस, ‘जिथे धर्म, तिथे विजय.’ तुझा एकही शब्द खोटा ठरल्याचे मला आठवत नाही. पांडव जिंकले आहेत. आपलेच शब्द आठव, आणि राग सोडून दे.”
गांधारीचा विलाप आणि शाप
बेंबीखालचा प्रहार
गांधारी म्हणाली, “भगवन्, माझ्या मनात पांडवांविषयी द्वेष नाही. हा नाश माझ्या मुलामुळे आणि त्याच्या भोवतीच्या लोकांमुळे झाला. त्याचा मामा शकुनी, त्याचा भाऊ दुःशासन आणि त्याचा मित्र कर्ण. माझे मुलगे लढता लढता पडले. त्याचे मला दुःख नाही. पण भीमाला ठाऊक होते, की गदेच्या लढाईत माझा मुलगा त्याच्यापेक्षा सरस आहे. म्हणून त्याने बेंबीखाली प्रहार केला. गदेच्या लढाईत तिथे प्रहार करायला नियमाने बंदी आहे.” भीम घाबरत घाबरत पुढे आला. तो म्हणाला, “बरोबर असो की चूक, मी ते भीतीपोटी केले, स्वतःला वाचवण्यासाठी. आपल्या मुलाला न्याय्य लढाईत कोणीच मारू शकले नसते. आणि त्याने भरसभेत द्रौपदीला स्वतःची मांडी उघडी करून दाखवली होती. मला क्षमा करा.” गांधारी म्हणाली, “तू माझे शंभरच्या शंभर मुलगे मारलेस. या आंधळ्या म्हाताऱ्या जोडप्याला आधारासाठी एक तरी मुलगा का ठेवला नाहीस?”
गांधारीचा विलाप आणि शाप
पट्टीखालची नजर
मग तिचा राग पुन्हा उफाळला. तिने विचारले, “राजा कुठे आहे?” युधिष्ठिर थरथरत, हात जोडून पुढे आला. तो म्हणाला, “आपल्या मुलांचा हा क्रूर मारेकरी इथे आहे. मला शाप द्या. मला आता जीवनाची गरज नाही, राज्याचीही नाही.” गांधारीने एक मोठा उसासा टाकला, पण ती काही बोलली नाही. युधिष्ठिर तिच्या पाया पडायला पुढे वाकला. डोळ्यांवरच्या पट्टीच्या एका घडीतून तिने खाली, त्याच्या पायाच्या बोटाच्या टोकाकडे पाहिले. त्याच क्षणी त्या बोटाचे सुंदर नख दुखरे आणि कुरूप झाले. अर्जुनाने ते पाहिले आणि तो कृष्णाच्या मागे सरकला. बाकीच्यांनाही एका जागी उभे राहवेना. मग गांधारीने आपला राग सोडला, आणि आईसारखे त्यांचे सांत्वन केले. त्यानंतर भाऊ आपल्या आईकडे, कुंतीकडे, गेले. तिने त्यांना बऱ्याच दिवसांत पाहिले नव्हते. ती रडली. शस्त्रांनी त्यांच्या अंगावर उमटवलेले व्रण तिने पाहिले.
गांधारीचा विलाप आणि शाप
मेलेल्यांचे रणांगण
गांधारीने आयुष्यभर कठोर व्रते पाळली होती. ती कधीही खोटे बोलली नव्हती. व्यासांच्या वराने तिला आता डोळ्यांपलीकडची दृष्टी मिळाली. रणांगणापासून दूर असूनही, डोळे बांधलेले असूनही, तिला सगळे दिसले, जणू ती तिथेच उभी होती. मग व्यासांच्या सांगण्यावरून धृतराष्ट्र, पांडव, कृष्ण आणि सगळ्या कुरू स्त्रिया प्रत्यक्ष कुरुक्षेत्रावर गेले. रणभूमी प्रेतांनी भरली होती. कोल्हे, गिधाडे आणि कावळे ती प्रेते खात होते. स्त्रिया किंचाळत आपल्या वाहनांतून घाईने उतरल्या. काही बेशुद्ध पडल्या. आपले मुलगे, भाऊ, पती शोधत त्या इकडेतिकडे धावू लागल्या. कोणी एखादे मस्तक धडाशेजारी ठेवून पाहत. ते आपल्या माणसाचे नाही, हे कळल्यावर आणखीच आक्रोश करत.
गांधारीचा विलाप आणि शाप
धुळीतला दुर्योधन
मग गांधारीला दुर्योधन दिसला. मुळासकट उपटलेल्या केळीसारखी ती जमिनीवर कोसळली. शुद्धीवर आल्यावर तिने आपल्या मुलाला कवटाळले, आणि त्याला आसवांनी भिजवले. ती कृष्णाला म्हणाली, “लढाईच्या आदल्या दिवशी तो मला म्हणाला, ‘आई, माझा विजय होवो, असे म्हण.’ मी म्हणाले, ‘जिथे धर्म, तिथे विजय.’ त्याने विदुरांचे ऐकले नाही, वडिलांचेही ऐकले नाही. त्याचीच किंमत त्याने मोजली. जो राजांच्या पुढे चालायचा, तो आज धुळीत झोपला आहे. आणि गिधाडे आपल्या पंखांनी त्याला वारा घालत आहेत.” त्याची पत्नी त्याच्याजवळ होती. तिने आपल्या पतीच्या चेहऱ्यावरून हात फिरवला, मग आपल्या मुलाच्या चेहऱ्यावरून. तोही मारला गेला होता. तिथे गांधारीला कर्णही दिसला. तो दुर्योधनाचा मित्र होता, आणि अर्जुनाने त्याला मारले होते. त्याची पत्नी त्याच्यापाशी रडत होती. कुंतीला जे ठाऊक होते, ते पांडवांना अजून ठाऊक नव्हते. कर्ण कुंतीचाच मुलगा होता, तिच्या लग्नाआधी जन्मलेला.
गांधारीचा विलाप आणि शाप
शाप
शेवटी दुःख असह्य होऊन गांधारी जमिनीवर कोसळली. मग राग आणि दुःख यांच्या भरात तिने सगळा दोष कृष्णावर ठेवला. ती म्हणाली, “कृष्णा, पांडवांनी आणि कुरूंनी एकमेकांचा नाश केला. तू हे थांबवू शकला असतास. तुझ्यापाशी मोठे सैन्य होते. शांतता घडवण्याचे शब्दही होते आणि सामर्थ्यही होते. पण तू मुद्दाम बाजूला राहिलास. “पतीची एकनिष्ठ सेवा करून मी थोडे पुण्य मिळवले आहे. त्या पुण्याच्या बळावर मी तुला शाप देते. तू आपल्याच नातलगांचा संहार करशील. आजपासून छत्तीस वर्षांनी तू आपले नातलग, मित्र आणि मुलगे यांच्या मृत्यूला कारण होशील. मग तू रानात कुठेतरी लाजिरवाण्या रीतीने मरशील. आणि आज या स्त्रिया रडत आहेत, तशा तुझ्या कुळातल्या स्त्रिया रडतील.”
गांधारीचा विलाप आणि शाप
कृष्णाचे स्मित
कृष्णाने किंचित हसून तिला उत्तर दिले. तो म्हणाला, “माझे स्वतःचे कुळ, वृष्णी, माझ्याशिवाय दुसरा कोणी नष्ट करू शकणार नाही, हे मी चांगले जाणतो. ते मी आधीच घडवून आणतो आहे, आणि आपल्या शापाने मला मदतच झाली आहे. त्यांना कोणताही माणूस, देव किंवा दैत्य मारू शकणार नाही. म्हणून ते एकमेकांच्या हातूनच पडतील.” हे ऐकून पांडव सुन्न झाले. आता जगण्यासारखे काहीच उरले नाही, असे त्यांना वाटले. कृष्ण म्हणाला, “गांधारी, उठा. दुःखाच्या आहारी जाऊ नका. हा नाश आपल्याच चुकीमुळे झाला. आपला मुलगा दुष्ट, मत्सरी आणि गर्विष्ठ होता. आणि आपण त्याच्या दुष्ट कृत्यांना चांगले म्हणत आलात. आपला स्वतःचा दोष आपण माझ्यावर का ठेवता?” गांधारीचे मन हादरले, आणि ती पुढे काही बोलली नाही.
गांधारीचा विलाप आणि शाप
चिता पेटल्या
धृतराष्ट्राने आपले दुःख बाजूला ठेवले. तो म्हणाला, “मेलेल्यांना योग्य विधींनी अग्नी दिला पाहिजे. ज्यांचे करायला कोणी नाही, त्यांनाही.” म्हणून युधिष्ठिराने आज्ञा दिल्या. विदुरांनी आणि घराण्याच्या पुरोहितांनी चंदन, सुकी लाकडे, तूप, तेल आणि मेलेल्यांचे मोडके रथ गोळा केले. त्यांनी चिता रचल्या, आणि मारल्या गेलेल्या राजांना यथाविधी अग्नी दिला. ज्यांचे तिथे कोणी आप्त नव्हते, असे हजारो होते. कोणीही विधींविना राहू नये, म्हणून त्यांनाही एकत्र रचून काळजीने आणि मायेने अग्नी दिला. रात्रभर अंधारात चिता धगधगत राहिल्या, लख्ख आणि धूर नसलेल्या. मग सगळे गंगेवर उतरले. तिथे स्त्रियांनी विधीप्रमाणे आपल्या मृतांना जलांजली दिली.
गांधारीचा विलाप आणि शाप
कुंतीचे गुपित
स्त्रिया जलांजली देत असतानाच कुंतीला अचानक दुःख अनावर झाले. ती आपल्या मुलांशी बोलू लागली. फार पूर्वी, लग्नाआधी, तिला सूर्यदेवापासून एक मुलगा झाला होता. तिने त्याला नदीत सोडून दिले होते. एका सारथ्याला आणि त्याच्या पत्नीला, राधेला, तो सापडला. त्यांनी त्याला आपला मुलगा म्हणून वाढवले. ते मूल म्हणजे कर्ण. ती रडत म्हणाली, “तुम्ही त्याला सारथ्याचा मुलगा समजत होता. तो दुर्योधनाच्या सैन्याचा सेनापती झाला. सूर्यासारखा तळपत होता. आणि अर्जुनाने त्याला मारले. तो तुमचा थोरला भाऊ होता. मी त्याला सूर्यदेवापासून जन्म दिला. जन्मतःच त्याच्या अंगावर कुंडले आणि कवच होते. तुमच्या थोरल्या भावाला जलांजली द्या.” हे ऐकून पांडवांना कर्णासाठी शोक झाला. त्यांचे दुःख पूर्वीपेक्षाही मोठे झाले.
गांधारीचा विलाप आणि शाप
थोरला भाऊ
युधिष्ठिराने नागासारखा सुस्कारा सोडला. त्याने विचारले, “आई, कर्ण आपला मुलगा होता? माणूस वस्त्राच्या घडीत विस्तव लपवतो, तसे आपण त्याला आमच्यापासून कसे लपवलेत? आम्हांला कळले असते, तर हा संहार कधीच झाला नसता. मारल्या गेलेल्या सगळ्यांपेक्षा कर्णासाठी माझे दुःख शंभरपट मोठे आहे.” मग त्याने कर्णाच्या पत्नींना आणि कुटुंबाला बोलावून घेतले. त्यांच्यासह त्याने आपल्या थोरल्या भावाला जलांजली दिली. पण त्याचे दुःख ओसरेना. तो रडत म्हणाला, “आई, आपण हे गुपित लपवलेत, म्हणून हे मोठे दुःख माझ्यावर कोसळले.” आणि त्या दुःखात त्याने जगातल्या सगळ्या स्त्रियांना शाप दिला, “यापुढे कोणत्याही स्त्रीला गुपित राखता येणार नाही.” मग त्याला आपले सगळे मेलेले आप्त आठवले. आगीवर धूर दाटावा, तशी निराशा त्याच्या मनावर दाटली. महाभारत, स्त्रीपर्व, विभाग १२ ते १८, २१ आणि २५ ते २७, आणि शांतिपर्व, विभाग ६ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. कर्णाच्या जन्माची कथा “कर्णाचा जन्म” या गोष्टीत आहे, दुर्योधनाच्या मृत्यूची “दुर्योधनाचा अंत” या गोष्टीत, आणि गांधारीचा शाप कसा खरा ठरला ते कृष्णाच्या गोष्टींत. भीमाने दुःशासनाचे रक्त प्यायले, हा गांधारीचा आरोप आणि भीमाने तो नाकारणे, कुंती आणि द्रौपदी यांची गांधारीशी भेट, मृतांवरचे बहुतेक विलाप, कृष्णाचे लांबलचक दोषारोप, आणि मारले गेलेल्यांची गणती, हे इथे गाळले आहे.