पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
घटोत्कच
अंधारातली लढाई
कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर पांडव भावांचे त्यांच्या चुलतभावांशी, कुरूंशी, युद्ध चालू होते. त्या दिवशी सूर्य मावळला तरी लढाई थांबली नाही. मशालींच्या उजेडात ती रात्री उशिरापर्यंत चालू राहिली. कुरूंच्या बाजूचा सगळ्यात मोठा धनुर्धर होता कर्ण. त्याच्याकडे एक शस्त्र होते, ते त्याने कधीच वापरले नव्हते. ते होते शक्ती हे झगझगणारे शस्त्र. देवांचा राजा इंद्र याने ते त्याला दिले होते. त्याच्या बदल्यात कर्णाने जन्मापासूनची आपली कवचकुंडले इंद्राला दिली होती. तिचा नेम कधीच चुकत नसे. पण ती एकाच शत्रूचा बळी घेणार होती. ती कर्णाने एकाच माणसासाठी राखून ठेवली होती. तो माणूस म्हणजे अर्जुन, पांडवांमधला मोठा धनुर्धर. कितीतरी वर्षे कर्णाने ती शक्ती जपली होती. त्या दिवसासाठी तो तिची पूजा करत होता.
घटोत्कच
भीमाचा राक्षस मुलगा
त्या रात्री कर्णाला एक विलक्षण शत्रू भेटला. घटोत्कच त्याच्यावर चालून आला. तो रात्री संचार करणारा महाकाय राक्षस होता, पांडव भीमाचा आणि हिडिंबा राक्षसीचा मुलगा. कृष्णाने त्याला पाठवले होते. कृष्ण पांडवांचा मित्र आणि अर्जुनाचा सारथी. रात्रीच्या वेळी कर्णापुढे दुसरे कोणीच टिकले नसते. आणि कर्णाने ती शक्ती खर्च करावी, अशी कृष्णाची इच्छा होती. म्हणजे मग ती अर्जुनावर कधीच फेकता आली नसती. घटोत्कच डोंगराएवढा उंच होता. त्याचे डोळे रक्तासारखे लाल होते. त्याचे तोंड या कानापासून त्या कानापर्यंत पसरले होते. त्याच्या रथाला आठ चाके होती, आणि तो अस्वलांच्या कातड्यांनी मढवलेला होता. त्याच्या ध्वजावर एक लाल गिधाड बसले होते. त्याच्या धनुष्याचा टणत्कार ढगांच्या गडगडाटासारखा होता. त्याला पाहून कुरूंचे सैनिक थरथर कापू लागले. पण कर्ण हसला आणि त्याला तोंड द्यायला पुढे झाला.
घटोत्कच
बाणांविरुद्ध माया
बराच वेळ दोघे एकमेकांवर बाणांचा वर्षाव करत राहिले. दोघांच्याही अंगातून रक्ताच्या धारा लागल्या. मग कर्णाने दिव्य अस्त्रे काढली. घटोत्कचाने राक्षसी मायेने त्यांना उत्तर दिले. मध्यरात्र झाली होती. मध्यरात्री राक्षसांचे बळ वाढते. कुरूंवर दगडांचा आणि शस्त्रांचा पाऊस पडू लागला. त्यांचे राजे पळून गेले. फक्त कर्ण जागचा हलला नाही. घटोत्कचाने वस्तऱ्यासारख्या धारेचे एक चक्र फेकले. कर्णाने त्याचे तुकडे तुकडे केले. मग त्या राक्षसाला शंभर मस्तके फुटली. मग तो अंगठ्याएवढा लहान झाला. मग शस्त्रे ओकणारा डोंगर झाला, आणि नंतर दगडांचा पाऊस पाडणारा काळा ढग झाला. प्रत्येक वेळी कर्ण हसला. आपल्या बाणांनी आणि दिव्य अस्त्रांनी त्याने ती माया तोडून टाकली.
घटोत्कच
परत फेकलेले वज्र
घटोत्कचाचे डोळे रागाने पेटले. तो मायेने बनवलेल्या एका रथात बसला. त्या रथाला गाढवे जुंपली होती. ती हत्तींसारखी दिसत होती, आणि त्यांची तोंडे पिशाचांसारखी होती. त्याने सारथ्याला सांगितले, “मला कर्णाकडे ने.” त्याने कर्णावर आठ चाकांचे एक मोठे वज्र फेकले. कर्णाने धनुष्य खाली ठेवले. त्याने रथातून उडी मारली, ते वज्र झेलले आणि परत फेकले. पण घटोत्कच आधीच खाली उतरला होता. त्या वज्राने त्याचा रथ घोडे, सारथी आणि ध्वज यांच्यासकट जाळून राख केला. मग ते जमिनीत घुसले. ते पाहून देवसुद्धा थक्क झाले. सगळ्या जीवांनी कर्णाचा जयजयकार केला. त्या रात्री कर्णाने जे केले, ते दुसऱ्या कोणालाच जमले नसते.
घटोत्कच
कुरूंचे सैन्य फुटले
तरीही राक्षस पुढे येतच राहिला. त्याने कर्णाचा सारथी मारला आणि तो दिसेनासा झाला. मग आकाशात धगधगत्या आगीसारखा एक लाल ढग दिसू लागला. त्यातून विजा चमकल्या. हजार नगाऱ्यांसारखा आवाज घुमला. आणि शस्त्रांचा पाऊस पडू लागला. बाण, भाले, कुऱ्हाडी, तलवारी, जळती चक्रे आणि मोठमोठे दगड वरून कोसळू लागले. विजा पडून हत्ती कोसळले. रथांचा चक्काचूर झाला. राक्षसांनी कोणालाच सोडले नाही. दयेची भीक मागणाऱ्यांनासुद्धा नाही. कुरूंचे सैन्य फुटले आणि पळत सुटले. ते ओरडत होते, “पळा! सगळे संपले! पांडवांसाठी देवच आपल्याला मारत आहेत!” थोड्याच वेळात मैदान रिकामे झाल्यासारखे दिसू लागले. फक्त कर्ण तिथे उभा होता. शस्त्रांच्या पावसात तो अजूनही बाण सोडत होता.
घटोत्कच
“शक्ती वापर!”
घटोत्कचाने चाके असलेले एक युद्धयंत्र फेकले. त्याच्या एकाच तडाख्यात कर्णाचे चारही घोडे मेले. कर्णाने रथातून खाली उडी मारली. त्याची दिव्य अस्त्रे त्या मायेपुढे हरली होती. आता काय करावे, याचा विचार करत तो स्तब्ध उभा राहिला. चारी बाजूंनी कुरू आक्रोश करत होते. “कर्णा, आता त्या शक्तीने या राक्षसाला मार! तो आपल्या सगळ्यांचा नाश करतो आहे. आज रात्री आपणच मेलो, तर भीमाशी आणि अर्जुनाशी लढायला कोण उरेल? इंद्राने दिलेली ती शक्ती वापर!” कर्णाने पाहिले, अंधारात तो राक्षस अजून जिवंत होता. सैन्य घाबरले होते. त्याचा आक्रोश कर्णाच्या कानावर पडत होता. आता हा हल्ला त्याला सहन होईना. सिंहासारखा गर्जत त्याने ती शक्ती हातात घेतली.
घटोत्कच
शक्ती सुटली
कर्णाच्या हातात ती शक्ती झगमगू लागली. जणू साक्षात मृत्यूची जीभच. ती पाहून राक्षस घाबरला. तो पळू लागला. आणि पळता पळता त्याचे शरीर वाढत गेले, विंध्य पर्वताच्या पायथ्याएवढे प्रचंड. आकाशात सगळे जीव ओरडू लागले. भयंकर वारे सुटले. जमिनीवर विजा कोसळल्या. कर्णाने शक्ती फेकली. तिने राक्षसाची माया फोडली आणि ती त्याची छाती भेदून आरपार गेली. मग ती रात्रीच्या आकाशात वर उडाली आणि ताऱ्यांमध्ये जाऊन मिसळली. घटोत्कचाने भयंकर गर्जना केल्या आणि तो मरून पडला. मरतानासुद्धा त्याने पांडवांचे काम केले. पडताना त्याचे शरीर अजून वाढतच होते. ते कुरूंच्या सैन्यावर कोसळले. त्याखाली एक अक्षौहिणी सेना चिरडली गेली. अक्षौहिणी म्हणजे त्यांच्या सैन्याचा एक मोठा विभाग.
घटोत्कच
कृष्ण नाचला
कुरूंनी आनंदाने आरोळ्या ठोकल्या. नगारे वाजले, शंख वाजले. कर्ण कुरूंचा राजा दुर्योधन याच्या रथात चढला. देव जसे इंद्राचा सन्मान करतात, तसा कुरूंनी कर्णाचा सन्मान केला. पांडवांच्या बाजूला पाचही भाऊ भीमाच्या मुलासाठी रडत होते. पण कृष्णाने जे केले, त्याची कोणाला कल्पनाही नव्हती. त्याने मोठी आरोळी ठोकली आणि अर्जुनाला मिठी मारली. त्याने घोड्यांचे लगाम बांधून ठेवले वादळात झाड गदगदा हलावे, तसा तो रथावर आनंदाने नाचू लागला. त्याने पुन्हा अर्जुनाला मिठी मारली, दंड थोपटले आणि आरोळ्या ठोकल्या. अर्जुनाला वाईट वाटले. तो म्हणाला, “ही वेळ दुःखाची आहे, आनंदाची नाही. आपले सैनिक पळत आहेत. तुला असे पाहणे म्हणजे समुद्र आटलेला पाहण्यासारखे आहे. याला काहीतरी मोठे कारण असणार. गुपित नसेल तर मला सांग.”
घटोत्कच
कृष्णाचे उत्तर
कृष्ण म्हणाला, “अर्जुना, मला खूप आनंद झाला आहे. कर्णाने आपली शक्ती घटोत्कचावर खर्च केली. तिच्या बळावर तो जगातल्या कोणत्याही माणसाला मारू शकला असता. ती आता उरली नाही. तुझ्याशिवाय त्याला कोणी मारू शकणार नाही, आणि आता तू त्याला मारू शकशील. “कवचकुंडले असताना त्याने देवांनासुद्धा हरवले असते. तुझ्या भल्यासाठी इंद्राने ती त्याच्याकडून घेतली. पण त्याच्याकडे शक्ती उरली होती. ती मिळाली त्या दिवसापासून त्याने तुला मेलेलाच समजले होते. “आजही तो हातात शस्त्र घेऊन उभा आहे तोपर्यंत इंद्रसुद्धा त्याला मारू शकणार नाही. पण एक संधी येईल. त्याच्या रथाची चाके जमिनीत रुततील, तेव्हा तू घाव घाल. ती वेळ येण्याआधी मी तुला खूण करीन.”
घटोत्कच
घटोत्कच का पडला
कृष्ण पुढे म्हणाला, “आणि घटोत्कचाचे म्हणशील, तर तो ब्राह्मणांचा आणि यज्ञांचा शत्रू होता. कर्णाने त्याला मारले नसते, तर एक दिवस मलाच त्याला मारावे लागले असते. केवळ तुझ्यासाठी मी त्याला जिवंत ठेवले होते. धर्माचा नाश करणाऱ्या सगळ्यांचा नाश करण्याचे मी व्रत घेतले आहे.” नंतर सात्यकीने कृष्णाला विचारले, “कर्णाने ती शक्ती अर्जुनावर कधीच का फेकली नाही?” सात्यकी कृष्णाच्याच कुळातला योद्धा. कृष्ण म्हणाला, “कुरूंनी त्याला पुन्हा पुन्हा आग्रह केला. त्याचाही तसा बेत होता. पण प्रत्येक वेळी मी त्याच्या बुद्धीवर पडदा टाकला. ती शक्ती खर्च होईपर्यंत मला ना झोप लागत होती, ना आनंद वाटत होता. मला अर्जुनापेक्षा प्रिय काहीच नाही. माझे वडील नाहीत, आई नाही, माझा स्वतःचा जीवही नाही. आज रात्री मी त्याला मृत्यूच्या जबड्यातून परत आलेला पाहिला. म्हणून मला इतका आनंद झाला.” महाभारत, द्रोणपर्व, विभाग १७४, १७५ आणि १७९ ते १८२ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. कर्णाला ती शक्ती कशी मिळाली, ते “कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य” या गोष्टीत आहे. त्या रात्री घटोत्कचाने अलंबुष आणि अलायुध या आणखी दोन राक्षसांना मारले, ते इथे गाळले आहे. जरासंध, चेदीचा राजा आणि एकलव्य हे पांडवांचे इतर शत्रू कृष्णाने कसे दूर केले, ते त्याचे सांगणेही गाळले आहे. तसेच धृतराष्ट्र राजाला संजयाने दिलेले उत्तरही गाळले आहे. ते असे की, रोज सकाळी कुरू अर्जुनावर ती शक्ती वापरायचे ठरवत, आणि लढाईत ते विसरून जात.