पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
जरासंधवध
यज्ञाच्या वाटेत अडथळा
पाच पांडव भावांमधला थोरला युधिष्ठिर इंद्रप्रस्थाला राज्य करत होता. त्याच्या मनात राजसूय यज्ञ करायचे होते. हा मोठा यज्ञ करणाऱ्या राजाला सगळ्या राजांचा राजा मानतात. युधिष्ठिराने आपला मामेभाऊ कृष्ण याचा सल्ला विचारला. कृष्ण म्हणाला, “आपण त्या यज्ञाला योग्य आहात. पण जरासंध जिवंत आहे तोवर आपल्याला तो करता येणार नाही.” जरासंध मगध देशाचा राजा होता. पृथ्वीवर त्याच्याइतका बलवान राजा नव्हता. त्याने आधीच स्वतःला सगळ्या राजांवर बसवले होते. सगळीकडे त्याने राजांना हरवले होते, आणि सगळ्यांकडून खंडणी घेतली होती. त्याने कठोर तपश्चर्या करून महादेव शिवाची उपासना केली होती. आणि शंभर राजांचा बळी त्याला अर्पण करण्याचा नवस केला होता. शहाऐंशी राजे आधीच त्याच्या डोंगरी किल्ल्यात कैदेत पडले होते. आणखी चौदा मिळाले, की त्याचा तो क्रूर यज्ञ सुरू होणार होता.
जरासंधवध
भावाभावांत मतभेद
कृष्ण म्हणाला, “आम्ही यादवसुद्धा, माझे स्वतःचे लोक, त्याला घाबरून पळालो. कंसाने जरासंधाच्या दोन मुलींशी लग्न केले होते. तो आमच्या लोकांना छळत होता. मी कंसाला मारले, तेव्हा जरासंध आमच्यावर चालून आला. मग आम्ही मथुरा सोडली, आणि दूर पश्चिमेला एक भक्कम ठाणे बांधले.” युधिष्ठिर घाबरला. तो म्हणाला, “तुलासुद्धा जरासंधाच्या ताकदीची भीती वाटते. मग मी स्वतःला बलवान कसा समजू?” पण भीम म्हणाला, “कृष्णाकडे बुद्धी आहे, माझ्याकडे बळ आहे, आणि अर्जुनाकडे विजय आहे. आम्ही तिघे मिळून मगधाच्या राजाला मारू.” युधिष्ठिर म्हणाला, “भीम आणि अर्जुन माझे डोळे आहेत, आणि तू माझे मन आहेस. तुमच्याशिवाय मी कसा जगू? मृत्यूचा देव यमसुद्धा जरासंधाच्या सैन्याला हरवू शकणार नाही. मला वाटते, आपण हा यज्ञच सोडून द्यावा.” पण अर्जुन म्हणाला, “हे काम आम्हांला जमेल. आम्ही मागे हटलो, तर जग आम्हांला दुबळे समजेल. चला, लढू या.”
जरासंधवध
जरेने जोडलेला
युधिष्ठिराने विचारले, “हा जरासंध आहे तरी कोण?” कृष्णाने त्याला सगळी हकिगत सांगितली. फार पूर्वी मगधाचा राजा बृहद्रथ याला मुलगा नव्हता. एका ऋषींनी मुलगा व्हावा म्हणून त्याला एक आंबा दिला. राजाने आपल्या दोन्ही राण्यांना सारखे वागवण्याचे वचन दिले होते. म्हणून दोघींनी अर्धा अर्धा आंबा खाल्ला. दोघींना एकेक अर्धे मूल झाले. एक डोळा, एक हात आणि एक पाय असलेले. राण्या घाबरल्या आणि त्यांनी ते तुकडे टाकून दिले. दासींनी ते दोन तुकडे एका चौरस्त्यावर ठेवले. तिथे जरा नावाच्या एका राक्षसीला ते सापडले. उचलून न्यायला सोपे जावे म्हणून तिने ते दोन अर्धे भाग जुळवले. आणि ते जुळून एक जिवंत मूल झाले! ते इतके बळकट आणि टणक होते, की तिला उचलवेना. मूल जोरात गर्जले, आणि राजा धावत आला. राजा मुलासाठी किती तळमळत होता, ते जरेने पाहिले. तिने मुलाला मारले नाही. तिने ते राजाच्या हाती दिले. म्हणून त्या मुलाचे नाव पडले जरासंध, म्हणजे जरेने जोडलेला.
जरासंधवध
कृष्णाची युक्ती
कृष्ण म्हणाला, “कोणतेही सैन्य जरासंधाला हरवू शकत नाही. देव आणि दैत्य एकत्र आले तरी नाही. त्याच्याशी उघड्या हातांनीच लढले पाहिजे. “त्याच्या सैन्याशी मैदानात लढणे आपल्याला शक्य नाही. म्हणून आम्ही तिघे गुपचूप त्याच्याकडे जाऊ. तो आमच्यापैकी एकाशी नक्की लढेल. अपमानाच्या भीतीने, लोभाने आणि आपल्या बळाच्या गर्वाने तो भीमालाच निवडेल. आणि भीम त्याला मारील. आपला माझ्यावर विश्वास असेल, तर भीम आणि अर्जुन यांना माझ्याबरोबर पाठवा.” युधिष्ठिराने भावांकडे पाहिले. त्यांचे चेहरे उत्साहाने फुलले होते. तो म्हणाला, “कृष्णा, तू त्यांना घेऊन जा. जरासंध मेलाच, असे मी समजतो.” मग ते तिघे मगधाकडे निघाले. कोणाला कळू नये म्हणून त्यांनी नुकतेच शिक्षण संपवलेल्या तरुण ब्राह्मणांचा वेश घेतला.
जरासंधवध
फोडलेल्या शिखरातून
जरासंधाची राजधानी पाच डोंगरांच्या मधोमध होती. वेशीजवळ एक पवित्र शिखर होते. मगधातले सगळे लोक त्याची पूजा करत. ते तिघे वेशीतून आत गेले नाहीत. त्यांनी नुसत्या हातांनी ते शिखर फोडले, आणि तिथून ते आत शिरले. नगरातल्या ब्राह्मणांना वाईट शकुन दिसले. त्यांनी ते राजाला सांगितले. ते अरिष्ट टळावे म्हणून जरासंधाने एक यज्ञ सुरू केला. त्याने व्रत घेतले आणि उपवास धरला. ते तिघे गजबजलेल्या रस्त्यांतून चालत गेले. फुलवाल्यांकडून त्यांनी जबरदस्तीने हार घेतले आणि गळ्यात घातले. अंगात रंगीत वस्त्रे, अंगाला चंदनाची उटी, असे ते तीन दरवाजे पार करून राजापुढे आले. जरासंध लगेच उठला. मानाचे पाहुणे म्हणून त्याने त्यांचे स्वागत केले. त्याने त्यांना पाणी, गाई आणि इतर भेटी देऊ केल्या.
जरासंधवध
मध्यरात्रीचे पाहुणे
अर्जुन आणि भीम काहीच बोलले नाहीत. कृष्ण म्हणाला, “यांचे मध्यरात्रीपर्यंत मौनव्रत आहे. त्यानंतर ते आपल्याशी बोलतील.” राजाने त्यांची राहण्याची सोय केली आणि तो आत गेला. जरासंधाचेही एक व्रत होते, आणि ते जगभर ठाऊक होते. असे तरुण ब्राह्मण आले, तर तो त्यांना लगेच भेटे, अगदी मध्यरात्रीसुद्धा. म्हणून मध्यरात्री तो परत आला. त्याने त्यांच्याकडे निरखून पाहिले आणि तो कडक शब्दांत बोलला. “तुमच्यासारखे ब्राह्मण कधी हार घालत नाहीत, चंदन लावत नाहीत. तुमच्या हातांवर धनुष्याच्या दोरीचे घट्टे आहेत. तुम्ही आमचे पवित्र शिखर फोडले, आणि चुकीच्या वाटेने आत आलात. खरे सांगा, तुम्ही कोण आहात? आणि माझे स्वागत तुम्ही का स्वीकारत नाही?” कृष्ण शांतपणे म्हणाला, “मित्राच्या घरात माणूस दारातून जातो. शत्रूच्या घरात वाकड्या वाटेने. आणि शत्रूच्या घरी आम्ही स्वागत स्वीकारत नाही.”
जरासंधवध
आव्हान
जरासंध म्हणाला, “मी तुमचे कधी काही वाईट केले, असे मला आठवत नाही. मग तुम्ही मला शत्रू का म्हणता?” कृष्ण म्हणाला, “तू राजांना कैद केले आहेस. आणि जनावरांसारखा त्यांचा बळी शिवाला द्यायचा, असा तुझा बेत आहे. देवांना माणसांचा बळी दिलेला कोणी कधी पाहिला नाही. ते राजे आमचे भाऊबंद आहेत. म्हणून आम्ही तुला मारायला आलो आहोत. आम्ही ब्राह्मण नाही. मी कृष्ण, आणि हे दोघे पांडूचे पुत्र. राजांना सोडून दे, नाहीतर आमच्याशी लढ आणि मर.” जरासंध म्हणाला, “मी एकाही राजाला आधी युद्धात हरवल्याशिवाय कैद केलेले नाही. तो क्षत्रियाचा धर्मच आहे. भीतीने मी त्यांना सोडणार नाही. तुमच्यातल्या एकाशी लढेन, दोघांशी लढेन, नाहीतर तिघांशीही लढेन.” त्याने आपल्या मुलाला आपल्या जागी राजा म्हणून अभिषेक केला. कृष्ण स्वतः जरासंधाशी लढणार नव्हता. कारण सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाने ठरवले होते, की जरासंध भीमाच्या हातून मरेल.
जरासंधवध
तेरा दिवस
कृष्णाने विचारले, “आमच्यापैकी कोणाशी लढणार?” जरासंधाने भीमाला निवडले. त्याने मुकुट काढला आणि केस बांधले. तो भीमाला म्हणाला, “मी तुझ्याशी लढेन. आपल्यापेक्षा बलवानाकडून हरलेले बरे.” दोघे उघड्या हातांनी भिडले. एकमेकांना पकडत, पिळत, खाली आपटत ते लढू लागले. त्यांनी कपाळावर कपाळ आपटले, आणि विजेसारख्या ठिणग्या उडाल्या. त्यांच्या दंडांचे फटकारे ढगांच्या गडगडाटासारखे वाजत होते. सगळे नगर पाहायला लोटले. बायका आणि म्हातारेसुद्धा आले. इतकी गर्दी झाली, की मुंगी शिरायलाही जागा उरली नाही. कार्तिक महिन्याच्या पहिल्या दिवशी त्यांची लढाई सुरू झाली. अन्न नाही, विश्रांती नाही, दिवसरात्र ते तेरा दिवस लढले. चौदाव्या रात्री जरासंध थकून थांबला.
जरासंधवध
दोन तुकडे
राजा थकला आहे, हे कृष्णाने पाहिले. भीमाला चेतवल्यासारखा तो त्याला म्हणाला, “भीमा, थकलेल्या शत्रूवर फार जोर करू नये. आता जोर केलास, तर तो मरेलसुद्धा. त्याच्यात जेवढे बळ उरले आहे, तेवढेच तू वापर.” राजा थकून गेला आहे, हे भीमाने ओळखले. जरासंधाचा प्राण घ्यायचा, असा त्याने निश्चय केला. तो म्हणाला, “हा नीच अजून माझ्यापुढे लढायला उभा आहे. मी याला सोडणार नाही.” कृष्ण म्हणाला, “मग तुझ्या पित्याकडून, वायुदेवाकडून मिळालेले बळ आज त्याला दाखव.” भीमाने जरासंधाला वर उचलले आणि शंभर वेळा गरगर फिरवले. मग राजाच्या पाठीच्या कण्यावर गुडघा दाबून त्याने त्याचे शरीर मोडून दोन तुकडे केले. जरासंधाच्या मरणाच्या किंकाळीबरोबर भीमाची भयंकर गर्जना घुमली. मगधाचे लोक भीतीने थिजून गेले. त्यांच्या तोंडून शब्द फुटेना.
जरासंधवध
राजे मुक्त झाले
जरासंधाचे शरीर त्या तिघांनी राजवाड्याच्या दारात ठेवले. कृष्णाने मेलेल्या राजाचा रथ तयार करवला. तो अद्भुत रथ होता. देवांचा राजा इंद्र एकेकाळी तोच रथ घेऊन दैत्यांवर चालून गेला होता. कृष्णाने भीमाला आणि अर्जुनाला त्यात बसवले. मग तो आत गेला आणि त्याने कैदी राजांना सोडवले. राजांनी त्याला नमस्कार केला. ते म्हणाले, “दुःखाच्या खोल खड्ड्यातून आपण आम्हांला बाहेर काढले. काय करायचे ते सांगा. कितीही कठीण असले तरी आम्ही ते करू.” कृष्ण म्हणाला, “युधिष्ठिराला राजसूय यज्ञ करायचा आहे. तुम्ही त्याला मदत करा.” राजे आनंदाने म्हणाले, “तसेच होईल.” आणि त्यांनी कृष्णाला रत्ने दिली. मग जरासंधाचा मुलगा घाबरत घाबरत आला. त्याच्याबरोबर त्याचे मंत्री होते, आणि भरपूर नजराणे होते. कृष्णाने त्याची भीती घालवली आणि त्याला मगधाचा राजा केले.
जरासंधवध
इंद्रप्रस्थाला परत
भीम आणि अर्जुन यांना घेऊन कृष्ण रथाने इंद्रप्रस्थाला परत आला. सुटलेले राजेही तिथे आले. आपले भाऊ गमावण्याची युधिष्ठिराला भीती वाटत होती. आता ते सुखरूप त्याच्यापुढे उभे होते. त्याने कृष्णाचा सन्मान केला, आणि भीमाला व अर्जुनाला आनंदाने मिठी मारली. त्याने प्रत्येक राजाचे मानाने स्वागत केले, आणि ते आनंदाने आपापल्या घरी गेले. मग कृष्णाने पांडवांचा निरोप घेतला, आणि तो रथाने द्वारकेला परत गेला. सगळ्या राजांवर स्वतःला बसवणारा राजा आता मेला होता. बळी देण्यासाठी त्याने कोंडलेले राजे मुक्त झाले होते. आणि त्यांनी मदतीचे वचन दिले होते. युधिष्ठिराच्या मोठ्या यज्ञाच्या वाटेत आता कोणताच अडथळा उरला नव्हता. महाभारत, सभापर्व, विभाग १४ ते २४ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. जरासंधाची सेवा करणाऱ्या राजांबद्दलचा कृष्णाचा लांबलचक सल्ला, त्याचे दोन सेनापती हंस आणि डिंभक, त्याने मथुरेवर फेकलेली गदा, फोडलेल्या शिखरावरचे नगारे, नद्या ओलांडत केलेला प्रवास, इंद्राचा रथ जरासंधाकडे कसा आला ती हकिगत, आणि रथाच्या ध्वजावर येऊन बसलेला गरुड, हे सगळे इथे गाळले आहे. प्रचलित कथेत भीमाला जरासंधाला कसे मारायचे ते दाखवण्यासाठी कृष्ण गवताची काडी चिरून दाखवतो. गांगुलींच्या भाषांतरात अशी कोणतीही खूण नाही, फक्त कृष्णाचे शब्द आहेत.