पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
जयद्रथवध
अशुभ शकुन
कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर पांडव भावांचे त्यांच्या चुलतभावांशी, कुरूंशी, युद्ध चालू होते. एका संध्याकाळी अर्जुन रथातून छावणीकडे परत येत होता. अर्जुन म्हणजे पांडवांमधला सगळ्यात मोठा धनुर्धर. दिवसभर तो मैदानाच्या दूरच्या भागात योद्ध्यांच्या एका टोळीशी लढला होता. त्यांतले पुष्कळ त्याने मारले होते. कृष्ण त्याचा सारथी होता, आणि मित्रही. वाटेत अर्जुन म्हणाला, “कृष्णा, माझे मन का घाबरते आहे? माझे हातपाय गळून गेले आहेत. चारी बाजूंना मला अशुभ शकुन दिसत आहेत. माझा भाऊ, राजा, खुशाल आहे ना?” कृष्ण म्हणाला, “तुझा भाऊ आणि त्याचे मित्र खुशाल आहेत. दुःख करू नकोस.” ते छावणीत पोहोचले. ना तुताऱ्या वाजल्या, ना नगारे, ना गाणी. योद्धे मान खाली घालून उभे होते. कोणीच अर्जुनाच्या नजरेला नजर देत नव्हते.
जयद्रथवध
“अभिमन्यू कुठे आहे?”
अर्जुनाला त्याचे भाऊ गप्प बसलेले दिसले. दुःखाने त्यांचे चेहरे पांढरेफटक पडले होते. तो म्हणाला, “सगळ्यांचे चेहरे असे का पडले आहेत? आणि माझा मुलगा अभिमन्यू कुठे आहे? रोज तो हसत हसत मला भेटायला बाहेर येतो. आज तो आला नाही. “मी ऐकले, आज द्रोणांनी चक्रव्यूह रचला होता. इथे अभिमन्यूशिवाय कोणालाच तो फोडता आला नसता. पण बाहेर कसे पडायचे, ते मी त्याला कधी शिकवलेच नाही. आपण त्या पोराला आत पाठवलेत का? तो पडला का?” अर्जुन मुलासाठी रडू लागला. तो म्हणाला, “तो चेहरा आता मला पुन्हा कधी दिसणार नाही. त्याच्या आईला, सुभद्रेला, मी तोंड कसे दाखवू?” कृष्णाने त्याचे सांत्वन केले. तो म्हणाला, “दुःखाच्या आहारी जाऊ नकोस. प्रत्येक योद्धा अशाच मरणाची इच्छा धरतो. शत्रूला तोंड देत रणांगणावर मरण. तो वीरांच्या स्वर्गात गेला आहे.”
जयद्रथवध
अभिमन्यू कसा मेला
अर्जुन भावांवर कडाडला. तो म्हणाला, “आपण सगळे शस्त्रे घेऊन होतात. सगळे आपापल्या रथांवर होतात. आणि आपल्या डोळ्यांदेखत माझा मुलगा मारला गेला?” कोणाचीच त्याच्याकडे पाहण्याची हिंमत झाली नाही. त्या वेळी फक्त कृष्ण आणि थोरला भाऊ युधिष्ठिर त्याच्याशी बोलू शकले. युधिष्ठिराने त्याला सगळे सांगितले. तो म्हणाला, “द्रोणांनी आम्हांला खूप दाबले. त्यांचा व्यूह आम्हांला फोडता आला नाही. म्हणून आम्ही अभिमन्यूला तो फोडायला सांगितले. त्याने तो फोडला. त्याने केलेल्या वाटेने आम्ही त्याच्या मागोमाग निघालो. पण सिंधू देशाचा राजा जयद्रथ आडवा आला. शंकराकडून मिळवलेल्या वरदानाने त्याने आम्हां सगळ्यांना रोखून धरले. मग द्रोण आणि कर्ण यांच्यासह सहा मोठ्या योद्ध्यांनी त्या मुलाला घेरले, आणि त्याचा रथ हिरावून घेतला. आणि दुःशासनाच्या मुलाने त्याला मारले.” “हाय रे माझ्या बाळा!” असा टाहो फोडून अर्जुन जमिनीवर कोसळला.
जयद्रथवध
प्रतिज्ञा
अर्जुन शुद्धीवर आला, तेव्हा तो रागाने थरथरत होता. तो म्हणाला, “मी खरी शपथ घेतो. उद्या मी जयद्रथाला मारीन. तो आमची मैत्री विसरला. माझ्या मुलाच्या मरणाला तोच कारण आहे. त्याचे रक्षण करायला जो उभा राहील, मग ते द्रोण का असेनात, त्याला मी बाणांनी झाकून टाकीन. हे मला जमले नाही, तर महापापी जिथे जातात, तिथे मी जाईन. “आणखी एक प्रतिज्ञा ऐका. त्याला मारण्याआधी उद्याचा सूर्य मावळला, तर मी इथेच, या छावणीत, धगधगत्या अग्नीत प्रवेश करीन. देव, दैत्य, माणसे, कोणीही त्याला माझ्यापासून वाचवू शकणार नाही.” त्याने आपले गांडीव धनुष्य ओढले. त्याचा टणत्कार आकाशापर्यंत पोहोचला. कृष्णाने आपला शंख फुंकला, आणि अर्जुनाने आपला. पांडवांच्या सगळ्या छावणीत नगारे वाजू लागले, आणि योद्धे गर्जना करू लागले.
जयद्रथवध
जयद्रथ घाबरला
कुरूंच्या हेरांनी ही प्रतिज्ञा जाऊन सांगितली. जयद्रथाची घाबरगुंडी उडाली. तो कुरूंच्या बाजूच्या राजांच्या सभेत गेला. तो म्हणाला, “अर्जुनाने मला मारण्याची प्रतिज्ञा केली आहे. त्याची प्रतिज्ञा देवसुद्धा खोटी पाडू शकत नाहीत. मला घरी जाऊ द्या. पांडवांना सापडणार नाही अशा ठिकाणी मी लपून बसतो.” कुरू भावांमधला थोरला दुर्योधन त्याला उत्तर देऊ लागला. जयद्रथ त्याच्या बहिणीचा नवरा होता. दुर्योधन म्हणाला, “घाबरू नकोस. आमच्या सगळ्या वीरांच्या मधोमध तुझ्यापर्यंत कोण पोहोचणार? कर्ण, द्रोण, द्रोणांचा मुलगा अश्वत्थामा आणि मी, आम्ही तुझ्याभोवती उभे राहू. माझी सगळी सैन्ये तुझ्यासाठी लढतील.” त्याच रात्री दुर्योधन जयद्रथाला घेऊन द्रोणांकडे गेला. द्रोण कुरूंच्या सैन्याचे सेनापती होते.
जयद्रथवध
द्रोणांचे वचन
जयद्रथाने वाकून द्रोणांच्या पायांना हात लावला. त्याने विचारले, “नेम, पल्ला, वेग आणि जोर, यांत अर्जुनापुढे मी कसा आहे? मला खरे खरे सांगा.” द्रोण म्हणाले, “तुम्हां दोघांना शिक्षण सारखेच मिळाले. पण अर्जुनाने योगाने स्वतःला घडवले आहे. कष्टाचे आयुष्य काढले आहे. म्हणून तो सरस आहे. तरीही त्याला घाबरू नकोस. मी तुझे रक्षण करीन. अर्जुनाला फोडता येणार नाही असा व्यूह मी रचीन. “आणि लक्षात ठेव, तू क्षत्रिय आहेस. तू पुष्कळ यज्ञ केले आहेस. आपला धर्म पाळताना मरणाऱ्या क्षत्रियाला स्वर्ग मिळतो. मरणाचे भय तुला वाटायला नको.” मग जयद्रथाने भीती बाजूला सारली, आणि लढाईचा निश्चय केला.
जयद्रथवध
मोठा व्यूह
पहाटे द्रोणांनी आपले सैन्य उभे केले. ते जयद्रथाला म्हणाले, “माझ्या मागे, खूप मागे राहा. कर्ण, अश्वत्थामा आणि इतर मोठे योद्धे प्रचंड सैन्य घेऊन तुझ्याबरोबर असतील. तिथे देवसुद्धा तुझ्यापर्यंत पोहोचू शकणार नाहीत.” द्रोणांचा व्यूह अफाट होता. पुढच्या बाजूला तो गाड्याच्या आकाराचा होता. त्याच्या तोंडाशी स्वतः द्रोण उभे होते. खूप मागे, अगदी आत, एक अरुंद रांग होती. तिला सुई म्हणत. तिच्या बाजूला, अगदी शेवटी, जयद्रथ आपल्या रक्षकांसह उभा होता. दिवसभर अर्जुन कुरूंच्या सैन्यातून वाट काढत जयद्रथाकडे सरकत राहिला. आणि सूर्य हळूहळू पश्चिमेकडे उतरत गेला.
जयद्रथवध
अर्जुन जवळ पोहोचला
दिवस मावळतीला आला, तेव्हा अर्जुन आपल्या शत्रूच्या टप्प्यात पोहोचला. त्याचे बाण इतक्या वेगाने सुटत होते, की तो बाण कधी काढतो आणि कधी सोडतो, ते कोणालाच दिसत नव्हते. त्याच्यावर धावून येणारे कुरूंचे योद्धे आगीत पतंग पडावेत तसे पडले. त्याने जयद्रथाला चौसष्ट बाण मारले. जयद्रथाने संतापून उलट बाण सोडले. त्याने कृष्णाला तीन बाण मारले आणि अर्जुनाला सहा. अर्जुनाने जयद्रथाच्या सारथ्याचे डोके उडवले, आणि त्याचा ध्वज पाडला. पण जयद्रथाभोवती सहा मोठे योद्धे उभे होते. त्यांत कर्ण आणि अश्वत्थामा होते. आणि सूर्य झपाट्याने खाली उतरत होता. कृष्ण म्हणाला, “ते सहाजण त्याचे रक्षण करत आहेत, तोपर्यंत तू त्याच्यापर्यंत कधीच पोहोचू शकणार नाहीस. मी योगाच्या सामर्थ्याने सूर्य झाकून टाकतो. सूर्य मावळला असे जयद्रथाला वाटेल, आणि तो लपलेल्या जागेतून बाहेर येईल. तेव्हा त्याच्यावर वार कर. सूर्य खरोखर मावळलेला नसेल. म्हणून हार मानू नकोस.”
जयद्रथवध
खोटा सूर्यास्त
कृष्ण योगेश्वर होता. योगाच्या सामर्थ्याने त्याने अंधार निर्माण केला, आणि सूर्य दिसेनासा झाला. कुरूंच्या योद्ध्यांना वाटले, सूर्य मावळला. त्यांना आनंद झाला. आता अर्जुनाला अग्नीत शिरावे लागणार! ते मान मागे करून आकाशाकडे पाहू लागले. जयद्रथानेही वर सूर्याकडे पाहिले. त्याची भीती पार गेली होती. कृष्ण म्हणाला, “ते बघ. जयद्रथ सूर्याकडे टक लावून पाहतो आहे. तुझी भीती तो विसरला आहे. हीच वेळ आहे. त्याचे मस्तक उडव, आणि आपली प्रतिज्ञा पूर्ण कर.” अर्जुनाने जयद्रथाच्या रक्षकांवर बाणांचे जाळे टाकले. त्यांना ते सहन झाले नाही. जयद्रथाला सोडून ते दाही दिशांना पळाले.
जयद्रथवध
वृद्ध राजाचा शाप
अर्जुनाने धनुष्याला एक भयंकर बाण लावला. तो इंद्राच्या वज्रासारखा तेजस्वी होता. धूप आणि माळा वाहून त्याची पूजा झाली होती. अर्जुनाने मंत्र म्हणून तो सिद्ध केला. कृष्ण म्हणाला, “आधी ऐक. जयद्रथाचे वडील म्हणजे वृद्धक्षत्र राजा. हा मुलगा जन्मला, तेव्हा एक अदृश्य वाणी झाली. एके दिवशी कोणीतरी महान योद्धा युद्धात याचे मस्तक उडवील, असे ती म्हणाली. “राजाचे आपल्या मुलावर प्रेम होते. त्याने जाहीर केले, ‘जो कोणी माझ्या मुलाचे मस्तक जमिनीवर पाडील, त्याच्या स्वतःच्या मस्तकाचे शंभर तुकडे होतील.’ मग त्याने जयद्रथाला गादीवर बसवले, आणि तो तपश्चर्येसाठी वनात गेला. अजूनही तो तिथेच आहे, या रणांगणाच्या अगदी बाहेर. “म्हणून ते मस्तक जमिनीवर पडू देऊ नकोस. नाहीतर तुझ्याच मस्तकाचे तुकडे होतील. बाणांनी ते त्याच्या वडिलांच्या मांडीवर नेऊन टाक. आणि त्याला ते कळू देऊ नकोस.”
जयद्रथवध
मांडीवरचे मस्तक
अर्जुनाने बाण सोडला. ससाणा झाडाच्या शेंड्यावरून लहान पक्षी उचलतो, तसे त्या बाणाने जयद्रथाचे मस्तक उचलून नेले. मग बाणामागून बाण सोडून अर्जुनाने ते मस्तक हवेतच ठेवले, आणि रणांगणाच्या पलीकडे नेले. वृद्धक्षत्र राजा संध्या करत बसला होता. ते मस्तक त्याच्या मांडीवर पडले. पण त्याला ते दिसले नाही. तो उठला, तेव्हा ते घरंगळत जमिनीवर पडले. आणि त्या वृद्ध राजाच्या स्वतःच्या मस्तकाचे शंभर तुकडे झाले. मग कृष्णाने तो अंधार काढून घेतला. तो सूर्यास्त म्हणजे कृष्णाची माया होती, हे कुरूंना कळले. दुर्योधन आणि त्याचे भाऊ जयद्रथासाठी रडू लागले. कृष्णाने आणि अर्जुनाने शंख फुंकले. अर्जुनाचा भाऊ भीम सिंहासारखा गर्जला. दूर असलेल्या युधिष्ठिराने ती गर्जना ऐकली, आणि त्याने ओळखले, अर्जुनाने आपली प्रतिज्ञा पूर्ण केली. महाभारत, द्रोणपर्व, विभाग ७२ ते ७४, ८७ आणि १४५ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. अभिमन्यूच्या मृत्यूची कथा “चक्रव्यूहातील अभिमन्यू” या गोष्टीत आहे. सुभद्रेचा शोक, अर्जुनाचा स्वप्नातला शंकराकडचा प्रवास, आणि प्रतिज्ञेपासून सूर्यास्तापर्यंतची दिवसभराची लढाई, हे इथे गाळले आहे. त्यातला काही भाग “सात्यकी आणि भूरिश्रवा” या गोष्टीत आहे.