पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
कर्णाचा जन्म
रागावू नये असा पाहुणा
कुंती तेव्हा तरुण राजकन्या होती. कुंतिभोज राजाने तिला स्वतःच्या मुलीसारखे वाढवले होते. एके दिवशी राजाच्या महालात एक ब्राह्मण आले. ते उंच होते. त्यांना दाढी होती, डोक्यावर जटा होत्या, आणि हातात दंड होता. ते होते दुर्वास ऋषी. मोठे सामर्थ्यवान आणि कडक स्वभावाचे तपस्वी. ते म्हणाले, “मला तुझ्या घरी पाहुणा म्हणून राहायचे आहे. मी मनाला येईल तेव्हा येईन आणि जाईन. माझ्या जेवणात किंवा अंथरुणात कोणीही मला नाराज करता कामा नये.” राजा म्हणाला, “ठीक आहे, तसेच होईल. माझी मुलगी कुंती आपली सेवा करील.”
कर्णाचा जन्म
वर्षभराची सेवा
कुंतिभोज आपल्या मुलीकडे गेला. तो म्हणाला, “मी या ब्राह्मणाला शब्द दिला आहे. ते जे मागतील ते त्यांना दे. तू त्यांना राग आणलास, तर ते आपले सगळे कुळ जाळून टाकतील.” कुंती म्हणाली, “मी त्यांची नीट सेवा करीन. त्यांना माझ्यावर रागवायला कधीच कारण मिळणार नाही.” आणि तिने तसेच केले. ब्राह्मण म्हणायचे, “मी सकाळी परत येईन.” आणि मग संध्याकाळी यायचे, नाहीतर मध्यरात्री. कुठेही अन्न मिळणार नाही अशा वेळी ते म्हणायचे, “मला जेवायला दे!” प्रत्येक वेळी कुंती म्हणायची, “सगळे तयार आहे.” आणि ताट त्यांच्यापुढे ठेवायची. त्यांनी दोष काढले, कठोर शब्द बोलले, तरी तिने त्यांना नाराज होईल असे काहीही केले नाही. रोज सकाळी आणि संध्याकाळी वडील विचारायचे, “ब्राह्मण तुझ्यावर प्रसन्न आहेत ना?” आणि कुंती उत्तर द्यायची, “खूप प्रसन्न आहेत.”
कर्णाचा जन्म
मंत्र
पूर्ण एक वर्ष गेले. ब्राह्मणांना तिच्यात एकही दोष सापडला नाही. ते म्हणाले, “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. वर माग. मिळायला कठीण असे वर.” कुंती म्हणाली, “आपण आणि माझे वडील माझ्यावर प्रसन्न आहात. हाच माझ्यासाठी पुरेसा वर आहे.” ब्राह्मण म्हणाले, “मग हा मंत्र घे. हा देवांना बोलावण्याचा मंत्र आहे. याने तू ज्या देवाला बोलावशील, त्याला इच्छा असो वा नसो, तुझ्याकडे यावेच लागेल. तो तुझ्या अधीन होईल.” आपण पुन्हा नकार दिला तर ते शाप देतील, अशी कुंतीला भीती वाटली. म्हणून दुसऱ्यांदा नकार द्यायचे धाडस तिला झाले नाही. त्यांनी तिला मंत्र शिकवला. मग ते राजाला म्हणाले, “तुझ्या घरी मी सुखाने राहिलो. आता मी जातो.” आणि सगळ्यांच्या डोळ्यांदेखत ते अदृश्य झाले.
कर्णाचा जन्म
सकाळचा सूर्य
कुंती मंत्राचा विचार करत राहिली. “हा मंत्र काय करू शकतो?” ती मनात म्हणाली. “पाहू या तरी.” एका सकाळी ती आपल्या पलंगावर बसली होती. तिला पूर्वेला उगवणारा सूर्य दिसला. ती एकटक त्याच्याकडे पाहत राहिली. आणि अचानक तिला दिव्य दृष्टी मिळाली. तिला प्रत्यक्ष सूर्यदेव दिसला. त्याच्या अंगावर कवच होते आणि कानांत कुंडले होती. मंत्र आजमावून पाहण्याच्या उत्सुकतेने तिने त्याला बोलावले. लगेच सूर्यदेव आला. योगबलाने त्याने स्वतःचे दोन भाग केले. एक भाग आकाशात तळपत राहिला, आणि दुसरा कुंतीपुढे येऊन उभा राहिला. त्याचा रंग मधासारखा होता. बाहू बलदंड होते, आणि मस्तकावर मुकुट होता. तो हसत आला. तो म्हणाला, “मंत्राने मला इथे आणले आहे. मी तुझ्या अधीन आहे. सांग, मी काय करू?”
कर्णाचा जन्म
देव परत जाईना
कुंती म्हणाली, “आपण कृपा करून आलात तिथे परत जा. मी फक्त उत्सुकतेपोटी आपल्याला बोलावले. मला क्षमा करा.” सूर्यदेव म्हणाला, “देवाला बोलावून काहीही न करता परत पाठवणे योग्य नाही. काही न करता मी परत गेलो, तर सारे जग माझ्यावर हसेल, आणि देव माझी थट्टा करतील. तुला माझ्यापासून पुत्र होईल. त्याला कवच आणि कुंडले असतील, आणि जगात त्याच्या तोडीचा कोणी नसेल. तू नकार दिलास तर मी तुला शाप देईन. तुझ्या वडिलांना आणि तुला मंत्र देणाऱ्या ब्राह्मणालाही शाप देईन. ते पाहा, देव आपल्याकडे पाहत आहेत.” कुंतीने वर पाहिले. आकाशात आपापल्या जागी देव दिसले. ती घाबरली आणि लाजेने लाल झाली. ती म्हणाली, “मुलीचे दान फक्त तिचे आईवडीलच करू शकतात. मी पोरबुद्धीने आपल्याला बोलावले. मला क्षमा करा.”
कर्णाचा जन्म
कुंतीचा निर्णय
पण सूर्यदेव ऐकेना. कुंतीने खूप वेळ विचार केला. त्याचे ऐकले तर घरचे लोक तिला दोष देतील. नकार दिला तर तिच्यामुळे तिचे निरपराध वडील आणि ते ब्राह्मण शापाला बळी पडतील. शेवटी ती थरथरत म्हणाली, “आपल्याला हे योग्य वाटत असेल, तर आपल्या इच्छेप्रमाणे होऊ द्या. पण मी कुमारीच राहीन, असे करा.” सूर्यदेव म्हणाला, “तू कुमारीच राहशील. आणि तुझा पुत्र पराक्रमी आणि कीर्तिमान होईल.” कुंती म्हणाली, “मग तो कवच आणि कुंडले घेऊनच जन्माला येऊ दे.” सूर्यदेव म्हणाला, “त्याची कुंडले आणि कवच अमृताचे असतील. कोणतेही शस्त्र त्या कवचाला भेदू शकणार नाही. ही कुंडले मला देवांची आई अदिती हिने दिली. ती मी तुझ्या पुत्राला देईन.”
कर्णाचा जन्म
सूर्यासारखा पुत्र
मग सूर्यदेवाने योगबलाने कुंतीच्या नाभीला स्पर्श केला. त्याच क्षणी ती बेशुद्ध होऊन पलंगावर मागे पडली. सूर्यदेव म्हणाला, “तुला पुत्र होईल. तो सगळ्या योद्ध्यांत श्रेष्ठ होईल. आणि तरीही तू कुमारीच राहशील.” मग तो निघून गेला. त्याने तिचे कौमार्य भंग केले नव्हते. कुंती शुद्धीवर आली, तेव्हा तिला दिवस गेले होते. घरचे लोक काय म्हणतील या भीतीने तिने ते लपवून ठेवले. ती महालातल्या कुमारिकांच्या दालनातच राहिली. तिच्या दाईशिवाय हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. दिवस भरले, आणि तिला देवासारखा तेजस्वी पुत्र झाला. वडिलांसारखेच त्याच्याही अंगावर कवच होते आणि कानांत चमकदार कुंडले होती. त्याचे डोळे सिंहासारखे आणि खांदे बैलासारखे होते.
कर्णाचा जन्म
नदीवरची टोपली
कुंतीने आणि दाईने बाळाला वेताच्या एका टोपलीत ठेवले. आत मऊ वस्त्रे अंथरली आणि छानशी उशी ठेवली. मेणाने टोपली बंद केली आणि वर झाकण घातले. मग मध्यरात्री, रडत रडत, कुंती आपल्या बाळाला घेऊन अश्वनदीवर गेली. ती म्हणाली, “पाण्याचा स्वामी वरुण नदीत तुझे रक्षण करो. तुझा पिता सूर्य सगळीकडे तुझे रक्षण करो. तुझ्या कवचावरून मी तुला कुठेही ओळखीन. “धन्य ती स्त्री, जी तुला आपला मुलगा म्हणून घेईल. धन्य ती, जी तुला धुळीत रांगताना पाहील, आणि हिमालयातल्या सिंहासारखे मोठे होताना पाहील.” मग तिने टोपली पाण्यावर सोडली. मुलाला पुन्हा पाहायची तिला फार ओढ होती. पण वडिलांना कळेल या भीतीने ती महालात परत गेली.
कर्णाचा जन्म
नद्यांच्या प्रवाहातून
टोपली अश्वनदीतून चर्मण्वतीत गेली, तिथून यमुनेत, आणि मग गंगेत. गंगेने ती अंग देशातल्या चंपा नगरीपर्यंत नेली. कवच, कुंडले आणि दैव यांनी बाळाला सांभाळले, आणि ते जिवंत राहिले. नेमक्या त्याच वेळी अधिरथ नावाचा एक सारथी आपली पत्नी राधा हिच्याबरोबर गंगेवर आला. राधा फार सुंदर होती. पण खूप प्रयत्न करूनही तिला मुलगा झाला नव्हता. तिला प्रवाहावर तरंगणारी टोपली दिसली, आणि तिने ती काठावर आणवली. अधिरथाने ती उघडली. आत सकाळच्या सूर्यासारखा तेजस्वी मुलगा होता, सोनेरी कवच आणि कुंडले घातलेला. नवरा-बायको आश्चर्याने पाहतच राहिले.
कर्णाचा जन्म
सारथ्याचा मुलगा
अधिरथाने बाळाला मांडीवर घेतले. तो म्हणाला, “असे आश्चर्य मी कधी पाहिले नव्हते. हे बाळ देवांपासून जन्मलेले असणार. मला मुलगा नाही. देवांनीच हा मला पाठवला आहे.” त्याने बाळ राधेच्या हाती दिले, आणि तिने त्याला आपला मुलगा मानले. कवच आणि कुंडले घेऊन जन्मला, म्हणून ब्राह्मणांनी त्याचे नाव वसुषेण ठेवले. वसुषेण म्हणजे धन घेऊन जन्मलेला. पण जग त्याला कर्ण म्हणून ओळखते. पुढे अधिरथाला स्वतःचे मुलगे झाले, पण कर्ण सगळ्यांत थोरला होता. कुंतीने कोणालाच काही सांगितले नाही. पण तिच्या हेरांकडून तिला कळले की तिचा मुलगा अंग देशात एका सारथ्याचा मुलगा म्हणून वाढतो आहे. पुढे तिचे लग्न पांडू राजाशी झाले. देवांच्या कृपेने तिला आणखी तीन मुलगे झाले: युधिष्ठिर, भीम आणि अर्जुन.
कर्णाचा जन्म
रहस्य
कर्ण तरुण झाला, तेव्हा अधिरथाने त्याला कुरूंच्या नगरीत, हस्तिनापुराला, पाठवले. तिथे तो द्रोणाचार्यांकडून आणि इतर मोठ्या गुरूंकडून शस्त्रविद्या शिकला. तो एक पराक्रमी धनुर्धर म्हणून प्रसिद्ध झाला. धृतराष्ट्राचा थोरला मुलगा दुर्योधन, त्याच्याशी कर्णाची घट्ट मैत्री झाली. कुंतीच्या मुलांविरुद्ध तो उभा राहिला. पहिल्या भेटीपासूनच तो आणि अर्जुन एकमेकांना आव्हान देत आले. रोज दुपारी कर्ण पाण्यातून बाहेर येई आणि हात जोडून सूर्याची उपासना करी. त्या वेळी ब्राह्मण त्याच्याकडे येऊन दान मागत. तो देणार नाही असे काहीच नव्हते. आणि हेच ते रहस्य होते, जे सूर्याने त्याला कधीच सांगितले नाही. कर्ण हा कुंतीचा मुलगा होता, सूर्याचा स्वतःचा पुत्र. पण तो वाढला सारथ्याचा मुलगा म्हणून. आणि ज्या अर्जुनाला तो आव्हान देत होता, तो त्याचा सख्खा भाऊ होता. महाभारत, वनपर्व, विभाग ३०१ ते ३०७ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वनपर्वात कर्णाचे गुरू द्रोणाचार्य, कृपाचार्य आणि परशुराम आहेत. वनपर्वात त्या ब्राह्मणाचे नाव दिलेले नाही. दुर्वासांचे नाव आदिपर्वातल्या लहान कथेतून (विभाग १११) घेतले आहे, आणि कुंतीचे पांडूशी झालेले लग्न आदिपर्वातून. विभाग ३०७ मध्ये पुढे इंद्र कर्णाचे कवच मागायला येतो, ती गोष्ट वेगळी सांगितली आहे. ब्राह्मणांचा मान राखण्याविषयी कुंतिभोजाची आणि कुंतीची लांब भाषणे गाळली आहेत.