पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
कवच घेऊन जन्मलेला
कर्ण हा कुरूंच्या बाजूचा महान धनुर्धर होता. कुरूंचा राजपुत्र दुर्योधन याचा तो जिवलग मित्र होता. आणि पांडवांमधला धनुर्धर अर्जुन याचा तो कट्टर प्रतिस्पर्धी होता. अधिरथ नावाचा सारथी आणि त्याची पत्नी राधा यांचा तो मुलगा आहे, असे सगळे समजत. कर्णही तसेच समजत होता. खरे काय ते त्याच्यापासून लपलेले होते. पांडवांची आई कुंती हिला लग्नाआधी सूर्यदेवापासून हा मुलगा झाला होता. तिने त्याला नदीत सोडून दिले होते. म्हणजे कर्ण पांडवांचा थोरला भाऊ होता. तो जन्मला तोच अंगावर कवच आणि कानांत कुंडले घेऊन. ती कुंडले अमृतातून निर्माण झाली होती. ही दोन्ही अंगावर असेपर्यंत कोणताही शत्रू त्याला मारू शकत नव्हता. कर्ण सूर्याची उपासना करत असे. आणि ब्राह्मणाने काहीही मागितले, तरी तो कधीच नकार देत नसे.
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
सूर्याने सावध केले
देवांचा राजा इंद्र पांडवांचा हितचिंतक होता. लढाईत कर्ण अर्जुनाच्या हातून पडावा, असे त्याला वाटत होते. म्हणून कर्णाकडे जाऊन त्याची कवचकुंडले भिक्षा म्हणून मागायची, असे त्याने ठरवले. सूर्याला हे कळले. एका रात्री तो कर्णाच्या स्वप्नात आला, एका देखण्या ब्राह्मणाच्या रूपात. तो म्हणाला, “बाळा, इंद्र ब्राह्मणाचे रूप घेऊन तुझ्याकडे येईल. तो तुझी कवचकुंडले मागेल. तू ब्राह्मणाला कधीच नाही म्हणत नाहीस, हे त्याला ठाऊक आहे. ती देऊ नकोस. त्याऐवजी त्याला रत्ने दे, गाई दे. कवचकुंडलांशिवाय तुला मरण येईल. ती अंगावर असली, तर इंद्राने मदत केली तरी अर्जुन तुला कधीच हरवू शकणार नाही.” कर्णाने विचारले, “माझ्यावर एवढी माया करणारे आपण कोण?” ब्राह्मण म्हणाला, “मी सूर्य आहे.”
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
प्राण की कीर्ती
कर्ण आपल्या निश्चयापासून ढळला नाही. तो म्हणाला, “माझे व्रत सगळ्या जगाला ठाऊक आहे. चांगल्या ब्राह्मणाला मी माझे प्राणसुद्धा देईन. इंद्र भिक्षा मागायला आला, तर मी देईन. लाज त्याची जाईल, माझी नाही. माझे नाव जाण्यापेक्षा प्राण गेलेले मला चालतील.” सूर्य म्हणाला, “मेलेल्याला कीर्तीचा काय उपयोग? आणि यात एक रहस्य आहे. ते फक्त देवांना ठाऊक आहे. योग्य वेळी तुला ते कळेल.” कर्ण म्हणाला, “मला मरणापेक्षा खोटेपणाची जास्त भीती वाटते. आणि मी अर्जुनाला तसाही हरवीन. कुरूंचे शस्त्रगुरू द्रोणाचार्य आणि योद्धे ऋषी परशुराम यांच्याकडून मी अस्त्रे शिकलो आहे. त्यांच्या बळावर हरवीन.” आता कर्णाचे मन वळणार नाही, हे सूर्याने ओळखले. तो म्हणाला, “मग निदान ती फुकट देऊ नकोस. त्यांच्या बदल्यात इंद्राकडे त्याचे शक्ती हे शस्त्र माग. ते कधीच वाया जात नाही.” एवढे बोलून तो नाहीसा झाला.
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
दारात ब्राह्मण
सकाळी कर्ण पूजा करत होता. तेव्हा त्याने आपले स्वप्न सूर्याला सांगितले. सूर्य हसला आणि म्हणाला, “तसेच आहे.” मग कर्ण इंद्राची वाट पाहू लागला. कर्ण रोज ठरावीक वेळी ब्राह्मणांना दान देत असे. नेमका त्याच वेळी इंद्र आला. त्याने ब्राह्मणाचा वेश घेतला होता. तो फक्त एवढेच म्हणाला, “दे!” कर्ण म्हणाला, “या, आपले स्वागत आहे. आपल्याला काय देऊ? सोने देऊ, की गाईंनी भरलेली गावे?” ब्राह्मण म्हणाला, “मला यातले काहीच नको. तुझे व्रत खरे असेल, तर जन्मापासून अंगावर असलेले तुझे कवच कापून काढ. कुंडलेही काढ. आणि ती मला दे.” कर्णाने त्याला जमीन देऊ केली, गाई देऊ केल्या. शेवटी सगळी पृथ्वी देऊ केली. तो म्हणाला, “कवच नसले, तर शत्रू मला मारू शकतील.” तरीही ब्राह्मण दुसरे काहीही घ्यायला तयार नव्हता.
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
कर्णाने मोबदला मागितला
मग कर्ण हसला. तो म्हणाला, “हे देवराज, मी आपल्याला पहिल्यापासूनच ओळखले होते. खरे तर वर द्यायचे काम आपले आहे. मी ही कवचकुंडले फुकट दिली, तर माझे मरण नक्की आहे. आणि लोक आपल्यावर हसतील. म्हणून आपण मला त्यांच्या बदल्यात काहीतरी द्यावे.” इंद्र म्हणाला, “सूर्याने तुला सगळे सांगितलेले दिसते. ठीक आहे. माझे वज्र सोडून काहीही माग.” कर्ण म्हणाला, “मग मला आपले कधीही वाया न जाणारे शक्ती हे शस्त्र द्या.” इंद्र म्हणाला, “घे, पण एका अटीवर. माझ्या हातात ते शेकड्यांनी दैत्यांना मारते आणि माझ्याकडे परत येते. तुझ्या हातात ते फक्त एकाच बलाढ्य शत्रूला मारील. मग गर्जना करत, धगधगत ते माझ्याकडे परत येईल.”
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
एकालाच मारणारे शस्त्र
कर्ण म्हणाला, “एक पुरे. मला एकाच शत्रूची भीती आहे. तो गर्जना करतो आणि आगीसारखा जळतो. मला त्याला मारायचे आहे.” कर्णाने त्याचे नाव घेतले नाही. पण तो कोणाविषयी बोलतो आहे, हे इंद्राने ओळखले. तो म्हणाला, “त्या माणसाचे रक्षण स्वतः कृष्ण करतो. कृष्ण पांडवांचा मित्र आहे. ज्ञानी लोक त्याला नारायण म्हणतात, म्हणजे प्रभू.” कर्ण म्हणाला, “तरीही मला ते शस्त्र द्या. आणि मी कवच कापून काढीन, तेव्हा अंगावर एकही व्रण राहू नये.” इंद्र म्हणाला, “तथास्तु. पण दुसरी शस्त्रे हाताशी असताना, आणि जिवाला धोका नसताना, तू रागाच्या भरात ते फेकलेस, तर ते उलटून तुझ्यावरच पडेल.” जीव धोक्यात असेल तेव्हाच ते फेकीन, असे कर्णाने वचन दिले.
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
कवच कापले
कर्णाने ते धगधगते शस्त्र घेतले. मग एका पात्याने त्याने आपल्याच अंगावरचे कवच कापून काढले. ते पाहून देव, माणसे आणि दैत्य मोठ्याने गर्जले. वेदनेने त्याचा चेहरा जराही वाकडा झाला नाही. कापताना तो हसत होता. स्वर्गात नगारे वाजले, आणि त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव झाला. रक्ताने अजून थबथबलेले ते कवच त्याने इंद्राला दिले. मग कानांतली कुंडले कापून काढली, आणि तीही दिली. इंद्र मनातल्या मनात हसला. त्याने कर्णाला फसवले होते. आता पांडवांचे काम झाल्यातच जमा आहे, असे त्याला वाटले. ही बातमी दुर्योधनाच्या भावांनी ऐकली, आणि त्यांचा गर्व गळून पडला. पांडवांनी ऐकली, आणि त्यांना आनंद झाला.
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
कृष्णाच्या रथात
वर्षाहून जास्त काळ लोटला. पांडवांनी वनवासाचे शेवटचे वर्ष पुरे केले आणि आपले राज्य परत मागितले. दुर्योधनाने सुईच्या टोकाएवढीही जमीन द्यायला नकार दिला. शांतता मागायला कृष्ण कुरूंच्या सभेत आला, पण तो प्रयत्न फसला. आता युद्ध नक्की होणार होते. नगरीतून बाहेर पडताना कृष्णाने कर्णाला आपल्या रथात घेतले. वाटेत त्याने कर्णाला ते रहस्य सांगितले. तो म्हणाला, “शास्त्र असे सांगते, कुमारी मुलीला झालेला मुलगा तिच्या पुढच्या पतीचाच मुलगा मानला जातो. तू कुंतीचा मुलगा आहेस. तिचा थोरला मुलगा युधिष्ठिर, त्याच्याही आधी तू जन्मलास. म्हणजे न्यायाने तू पांडूचाच मुलगा आहेस. आज माझ्याबरोबर चल. पाचही पांडव तुझे पाय धरतील. ते तुला सगळ्या पृथ्वीचा राजा करतील. अर्जुन तुझा रथ चालवील.”
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
कर्णाचा नकार
कर्ण म्हणाला, “हे सगळे मला ठाऊक आहे. मी जन्मलो, त्याच क्षणी कुंतीने मला टाकून दिले. अधिरथाने मला घरी नेले. राधेने मला आपले मूल मानून अंगावर पाजले. अधिरथानेच माझे नाव ठेवले, आणि माझी लग्ने लावून दिली. मला मुले आहेत, नातवंडे आहेत. माझे मन त्यांच्यात गुंतले आहे. “आणि दुर्योधनाने मला राजा केले. त्याच्यामुळे तेरा वर्षे मी सुखाने राज्य केले. मी अर्जुनाशी लढेन, या भरवशावर तो युद्धाला उभा राहिला आहे. कोणत्याही लोभाने किंवा भीतीने मी त्याच्याशी बेइमानी करणार नाही. “हे रहस्य कोणाला सांगू नकोस. मी कुंतीचा पहिला मुलगा आहे, हे युधिष्ठिराला कळले, तर तो राज्य घेणारच नाही. आणि ते राज्य माझ्याकडे आले, तर मी ते दुर्योधनाला देईन. युधिष्ठिरच राजा होऊ दे.”
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
शेवटाचे स्वप्न
कृष्ण म्हणाला, “मग पांडवांचा विजय नक्की आहे. परत जा आणि कुरूंचे पितामह भीष्म यांना सांग, सात दिवसांनी अमावास्या आहे. ऋतू चांगला आहे, आणि तो दिवस इंद्राचा आहे. त्या दिवशी लढाई सुरू होऊ दे.” कर्ण म्हणाला, “तुला सगळे ठाऊक असताना तू मला मोह का घालतोस? मी शेवट स्वप्नात पाहिला आहे. युधिष्ठिर आणि त्याचे भाऊ पांढरी वस्त्रे नेसून हजार खांबांच्या महालावर चढले. आणि भीष्म, दुर्योधन आणि मी उंटांच्या गाडीतून दक्षिणेकडे निघालो, यमाच्या राज्याकडे. “कृष्णा, या युद्धातून आपण जिवंत राहिलो, तर पुन्हा भेटू. नाहीतर स्वर्गात भेटू.” मग कर्णाने कृष्णाला घट्ट मिठी मारली. तो रथातून उतरला आणि जड मनाने नगरीकडे परत गेला.
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
कुंतीची भीती
कुंती त्या वेळी नगरीत विदुरांच्या घरी राहत होती. विदुर म्हणजे राजाचे शहाणे भाऊ. कृष्णाचा प्रयत्न फसला आहे, आणि युद्ध येणार आहे, हे विदुरांनी तिला खिन्न मनाने सांगितले. कुंती विचार करू लागली. ती मनाशी म्हणाली, “द्रोण आपल्याच शिष्यांशी मनापासून कधीच लढणार नाहीत. आणि भीष्मांचे माझ्या मुलांवर प्रेम आहे. फक्त कर्ण त्यांचा द्वेष करतो. आणि तो फार बलवान आहे. मला भीती वाटते ती त्याचीच. “मी लहान होते, वडिलांच्या महालात होते, तेव्हा एका ऋषींनी मला एक पवित्र मंत्र दिला. उत्सुकतेपोटी, वेडेपणाने मी त्या मंत्राने सूर्याला बोलावले. आणि मला कर्ण झाला. तो माझा मुलगा आहे. त्याने माझे का ऐकू नये?” म्हणून ती त्याला शोधत गंगेच्या काठी गेली.
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
नदीकाठी
कर्ण काठावर उभा होता. पूर्वेकडे तोंड करून, हात वर उचलून तो सूर्याची प्रार्थना म्हणत होता. कुंती त्याच्या मागे वाट पाहत थांबली. ऊन तिच्यावर रणरणत होते. कोमेजलेल्या कमळांच्या माळेसारखी ती मलूल झाली. शेवटी ती त्याच्या उपरण्याच्या सावलीत जाऊन उभी राहिली. पाठ उन्हाने तापेपर्यंत कर्णाची प्रार्थना चालली. मग तो वळला. तिला पाहून तो चकित झाला. त्याने हात जोडून नमस्कार केला. तो म्हणाला, “मी कर्ण, राधा आणि अधिरथ यांचा मुलगा. आर्ये, मी आपली काय सेवा करू?” कुंती म्हणाली, “तू राधेचा मुलगा नाहीस. तू माझा मुलगा आहेस. सूर्य तुझा पिता आहे. माझे लग्न व्हायच्या आधी, माझ्या वडिलांच्या महालात तू मला झालास, अंगावर कवच आणि कानांत कुंडले घेऊन. आपल्या भावांना न ओळखता दुर्योधनाची चाकरी करू नकोस. अर्जुनाला जाऊन मिळ, आणि राज्य परत जिंकून घे. यापुढे कोणीही तुला सारथ्याचा मुलगा म्हणता कामा नये.”
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
सूर्याचा आवाज
तेवढ्यात सूर्यमंडळातून एक आवाज आला. तो खूप दुरून आल्यासारखा होता, आणि पित्याच्या मायेने भरलेला होता. तो म्हणाला, “कुंती खरे सांगते आहे. कर्णा, आईचे ऐक. त्यात तुझे मोठे कल्याण आहे.” पण कर्णाचे मन डळमळले नाही, कारण त्याने सत्य घट्ट धरून ठेवले होते. तो कुंतीला म्हणाला, “मी जन्मलो त्याच दिवशी आपण मला टाकून दिलेत. आपल्यामुळे क्षत्रियाच्या मुलाचे संस्कार माझ्यावर कधीच झाले नाहीत. एखाद्या शत्रूनेसुद्धा माझे यापेक्षा वाईट काय केले असते? माझे भले व्हावे म्हणून आपण कधी एकदाही काही केले नाहीत. आणि आता स्वतःच्या कामासाठी माझ्याकडे आला आहात. “युद्धाच्या तोंडावर मी पांडवांकडे गेलो, तर सगळे म्हणतील, अर्जुनाला आणि कृष्णाला घाबरून गेला. दुर्योधनाचे लोक या युद्धाचा समुद्र पार करत आहेत, आणि त्यांची नाव मी आहे. त्यांना मी बुडू देणार नाही.”
कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य
पाच मुलगे
कर्ण म्हणाला, “तरीही आपले येणे वाया जाणार नाही. युधिष्ठिर, भीम आणि जुळे भाऊ, यांच्याशी मी लढू शकतो, त्यांना मारू शकतो. पण मी त्यांना मारणार नाही. मी लढेन फक्त अर्जुनाशी. मी त्याला मारले, तर मला कीर्ती मिळेल. त्याने मला मारले, तरी कीर्ती माझीच. “आर्ये, आपल्याला नेहमीच पाच मुलगे राहतील. अर्जुन पडला, तर माझ्यासह. मी पडलो, तर अर्जुनासह.” कुंती दुःखाने थरथरत होती. तिने आपल्या मुलाला पोटाशी धरले. ती म्हणाली, “दैव हेच खरे. पण तू तुझ्या चार भावांना अभय दिले आहेस. बाण सुटू लागतील तेव्हा हे आठव. तुझे कल्याण होवो. सुखी राहा.” कर्ण म्हणाला, “तसेच होवो.” आणि दोघे आपापल्या वाटेने निघून गेले. महाभारत, वनपर्व, विभाग २९८ ते ३००, विभाग ३०७ चा शेवट आणि ३०८, तसेच उद्योगपर्व, विभाग १४० ते १४६ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. कर्णाची वाट पाहणाऱ्या मानसन्मानांची कृष्णाने दिलेली पूर्ण यादी, कर्णाने युद्धाला दिलेली महायज्ञाची उपमा, अपशकुनांच्या लांबलचक याद्या, आणि विदुरांनी कुंतीशी केलेले बोलणे, हे सगळे इथे गाळले आहे. या गोष्टीच्या एका प्रचलित रूपात कुंती कर्णाला एक विशिष्ट अस्त्र एकदाच वापरायलाही सांगते; ते गांगुली यांच्या भाषांतरात नाही. तिथे कर्ण तिच्या चार मुलांना अभय देण्याचे वचन देतो.