पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
कर्णवध
कर्णाला सारथी हवा
कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर पांडव भावांचे त्यांच्या चुलतभावांशी, कुरूंशी, युद्ध चालू होते. कुरूंचे जुने वीर भीष्म आणि द्रोण पडले होते. आता कुरूंच्या सैन्याचा सेनापती होता कर्ण. कर्ण पांडवांचा थोरला भाऊ होता. पण हे पांडवांना ठाऊक नव्हते. त्यांची आई कुंती. लग्नाआधी तिला सूर्यदेवापासून हा मुलगा झाला होता. एका सारथ्याने त्याला वाढवले. म्हणून जग त्याला सूतपुत्र म्हणत असे, म्हणजे सारथ्याचा मुलगा. पांडवांमधला सगळ्यात मोठा धनुर्धर अर्जुन हा त्याचा मोठा प्रतिस्पर्धी होता. अर्जुनाचा रथ त्याचा मित्र कृष्ण चालवत असे. कृष्ण बरोबर असल्यामुळे अर्जुन रोज कुरूंना हरवत होता. कर्णालाही तितकाच चांगला सारथी हवा होता. म्हणून कुरूंचा राजा दुर्योधन नम्रपणे मद्रराज शल्याकडे गेला. तो म्हणाला, “आपण कृष्णाच्या तोडीचे आहात. आपण कर्णाचा रथ चालवा.”
कर्णवध
शल्याची अट
शल्याच्या कपाळाला आठ्या पडल्या. रागाने त्याचे डोळे लाल झाले. तो ओरडला, “तू माझा अपमान करतोस! मी राजा आहे, राजर्षींच्या कुळात जन्मलेला. मी एका सूतपुत्राचा रथ चालवू? सूत राजांची सेवा करतात, राजे सूतांची नाही. मी घरी जातो.” तो जायला उठला. पण दुर्योधनाने गोड बोलून त्याला थांबवले. तो म्हणाला, “कर्ण आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ नाही. पण कर्ण जसा अर्जुनापेक्षा श्रेष्ठ धनुर्धर आहे, तसे आपण कृष्णापेक्षा श्रेष्ठ सारथी आहात, असे जग मानते. घोड्यांचे ज्ञान आपल्याला त्याच्या दुप्पट आहे.” शल्य खूश झाला. तो म्हणाला, “मी कृष्णापेक्षा श्रेष्ठ आहे, असे तू या सगळ्या सैन्यासमोर म्हणतोस. म्हणून मी कर्णाचा रथ चालवीन. पण एका अटीवर. त्याच्यासमोर मला वाटेल ते मी बोलेन.” दुर्योधन आणि कर्ण म्हणाले, “ठीक आहे.”
कर्णवध
रथ निघाला
सकाळी कर्णाने सूर्याची उपासना केली, आणि शल्याने घोड्यांचे लगाम हाती घेतले. कर्ण म्हणाला, “रथ चालवा. आज मी अर्जुनाला आणि त्याच्या सगळ्या भावांना मारीन.” शल्य म्हणाला, “पांडवांना तू इतके तुच्छ का मानतोस? अर्जुनाच्या धनुष्याचा मेघगर्जनेसारखा टणत्कार ऐकशील, तेव्हा तुझी ही भाषा बंद होईल.” ठरल्याप्रमाणे शल्य सतत कर्णाच्या विरुद्ध बोलत राहिला, आणि पांडवांची स्तुती करत राहिला. शेवटी कर्णाने त्याला उत्तर दिले. तो म्हणाला, “मला कृष्णाची भीती नाही, अर्जुनाचीही नाही. पण माझ्यावर दोन शाप आहेत.”
कर्णवध
पहिला शाप
“एकदा मी परशुरामांकडे गेलो. ते ब्राह्मण होते, पण शस्त्रविद्येत निपुण असे ऋषी होते. मला त्यांच्याकडून ब्रह्मास्त्र शिकायचे होते. ब्रह्मास्त्र म्हणजे ब्रह्मदेवाचे अस्त्र, सगळ्यात प्रबळ अस्त्र. मीही ब्राह्मणाचा वेष घेऊन गेलो होतो. “एक दिवस माझे गुरू माझ्या मांडीवर डोके ठेवून झोपले होते. एक किडा आला आणि माझी मांडी पोखरू लागला. रक्ताचे थारोळे साचले. पण गुरू जागे होतील म्हणून मी हललो नाही. तो किडा म्हणजे खरे तर देवांचा राजा इंद्र होता. त्याला अर्जुनाला मदत करायची होती. “गुरू जागे झाले. मी काय सोसले, ते त्यांनी पाहिले. ते म्हणाले, ‘तू ब्राह्मण नाहीस. खरे सांग, तू कोण आहेस?’ मी सूत आहे, असे मी त्यांना सांगितले. तेव्हा संतापून त्यांनी मला शाप दिला, ‘तू खोटे बोलून माझे अस्त्र मिळवलेस. तुझ्या मरणाची वेळ येईल, तेव्हा तू ते विसरशील.’”
कर्णवध
दुसरा शाप
कर्ण पुढे म्हणाला, “तरीही ब्रह्मास्त्राने मी अर्जुनाला मारीन. फक्त माझ्या रथाची चाके जमिनीत रुतली नाहीत, म्हणजे झाले. “कारण माझ्यावर दुसराही शाप आहे. एकदा मी एका निर्जन वनात धनुष्याचा सराव करत होतो. माझ्या एका बाणाने चुकून एक वासरू मेले. त्याची आई एका ब्राह्मणाची गाय होती. तिच्या दुधाची ते आपल्या पवित्र अग्नीत आहुती देत. ते ब्राह्मण संतापले. त्यांनी मला शाप दिला, ‘तू हे वासरू मारलेस. म्हणून लढाईत तुझ्या रथाचे चाक जमिनीत रुतेल, आणि तुझ्या मनात भीती शिरेल.’ “मी त्यांना हजारो गाई देऊ केल्या. माझे सगळे धन देऊ केले. त्यांनी काहीच घेतले नाही. ते म्हणाले, ‘मी जे बोललो, ते घडणारच.’ शल्य, त्या शापाने माझ्या मनात भीती भरली आहे. तरीही मी कृष्णाशी आणि अर्जुनाशी, दोघांशी लढेन.”
कर्णवध
भीमाची प्रतिज्ञा
पुढे लढाईत भीमाची गाठ दुःशासनाशी पडली. भीम पांडवांमधला सगळ्यात बलवान, आणि दुःशासन दुर्योधनाचा भाऊ. वर्षांपूर्वी द्यूताच्या वेळी दुःशासनाने पांडवांची पत्नी द्रौपदी हिला केसांना धरून सभेत ओढत आणले होते. तेव्हा भीमाने प्रतिज्ञा केली होती, एक दिवस मी याचे रक्त पिईन. आता भीमाने गदेच्या प्रहाराने दुःशासनाला रथातून खाली पाडले. मग स्वतः उडी मारून खाली आला. दुःशासनाच्या गळ्यावर पाय देऊन त्याने त्याची छाती फाडली. कर्ण आणि दुर्योधन पाहत होते. त्यांच्या डोळ्यांदेखत भीम दुःशासनाचे रक्त प्यायला. तो ओरडला, “आईच्या दुधापेक्षा गोड! मधापेक्षा गोड!” ते पाहून कित्येक जण भीतीने खाली कोसळले. काहींनी शस्त्रे टाकली आणि पळ काढला. ते म्हणाले, “हा माणूस नव्हे. हा कोणीतरी राक्षस असला पाहिजे!” आज कर्णाला मारीन, अशी शपथ अर्जुनाने आपल्या भावापाशी, युधिष्ठिरापाशी, घेतली होती. तो अर्जुन आता अखेर कर्णासमोर येऊन उभा ठाकला.
कर्णवध
भात्यातला साप
कर्ण आणि अर्जुन लढू लागले. त्यांच्या बाणांनी आकाश झाकून गेले. कधी एक वरचढ ठरे, कधी दुसरा. वरून देव पाहत होते, आणि दोघांनाही दाद देत होते. जमिनीखाली अश्वसेन नावाचा एक साप राहत होता. वर्षांपूर्वी अर्जुनाने अग्निदेवाला खांडववन जाळायला मदत केली होती. तेव्हा त्याने या सापाच्या आईला मारले होते. तिचे पिल्लू तिच्या पोटात लपले आहे, हे त्याला दिसले नव्हते. आता सूडाने पेटलेला अश्वसेन वर आला. बाणाचे रूप घेऊन तो कर्णाच्या भात्यात शिरला. कर्णाला हे ठाऊक नव्हते. त्याने सापाचे तोंड असलेला एक बाण उचलला. वर्षानुवर्षे त्याने त्या बाणाची पूजा केली होती, आणि तो अर्जुनासाठी राखून ठेवला होता. साप त्यातच लपला होता. कर्णाने अर्जुनाच्या मस्तकावर नेम धरला. शल्य म्हणाला, “हा बाण त्याचे मस्तक घेणार नाही. दुसरा नेम धर.” कर्णाचे डोळे पेटले. तो म्हणाला, “कर्ण कधीच एका बाणाचा नेम दोनदा धरत नाही.” आणि त्याने बाण सोडला. “अर्जुना, तू मेलास!”
कर्णवध
गेलेला मुकुट
बाण आकाशातून झगझगत निघाला. कृष्णाने तो येताना पाहिला. त्याने पायांनी रथ जोरात खाली दाबला. रथ एक हातभर जमिनीत रुतला. घोडे गुडघ्यांवर बसले. बाणाने अर्जुनाचे मस्तक चुकवले. पण त्याच्या डोक्यावरच्या तेजस्वी मुकुटावर तो आदळला. तो मुकुट इंद्राने दिलेला होता. बाणाने त्याचे तुकडे करून तो जमिनीवर पाडला. अर्जुनाने शांतपणे एका पांढऱ्या कापडाने आपले केस बांधले. साप कर्णाकडे परत आला. तो म्हणाला, “तू मला न पाहताच सोडलेस. मला पुन्हा सोड. मी आपल्या दोघांच्या शत्रूला मारीन.” कर्ण म्हणाला, “दुसऱ्याच्या बळावर मी जिंकणार नाही. तू दुसरीकडे जा, आणि सुखी राहा.” मग साप स्वतःच अर्जुनावर झेपावला. अर्जुनाने सहा बाणांनी त्याचे तुकडे केले. मग कृष्णाने आपल्या हातांनी रथ जमिनीतून वर काढला.
कर्णवध
चाक रुतले
अर्जुनाच्या बाणांनी कर्ण खोलवर जखमी झाला. तो झोकांड्या खाऊ लागला. त्याच्या हातातून धनुष्य गळून पडले. अशा अवस्थेत अर्जुन त्याच्यावर वार करीना. कृष्ण म्हणाला, “त्याला सोडू नकोस. तो पुन्हा तुझ्यावर उठेल.” कर्णाच्या मरणाची वेळ आली होती. प्रत्येक जीवाचा अंत करणारा काळ न दिसता त्याच्यापाशी आला. तो म्हणाला, “धरती तुझे चाक खाते आहे!” ब्रह्मास्त्र कर्णाच्या स्मरणातून गेले. त्याच्या रथाचे डावे चाक जमिनीत रुतू लागले. कर्ण ओरडला, “म्हणतात, जो धर्म पाळतो, त्याचे धर्म रक्षण करतो. मी धर्म पाळला, आणि तोच माझा नाश करतो आहे!” मग धरतीने ते चाक गिळून टाकले. कर्णाने खाली उडी मारली, आणि दोन्ही हातांनी चाक धरले. त्याने एवढा जोर लावला, की धरतीच चार बोटे वर उचलली गेली. पण चाक हलले नाही. संतापाने कर्णाच्या डोळ्यांत पाणी आले. तो ओरडला, “थांब, अर्जुना! पायी असलेल्या माणसावर वार करू नये, असा युद्धाचा नियम आहे. माझे चाक सोडवेपर्यंत मला सोड!”
कर्णवध
“तेव्हा धर्म कुठे होता?”
कृष्णाने रथातूनच त्याला उत्तर दिले. “कर्णा, आता तुला धर्म आठवतो! द्रौपदी एकाच वस्त्रात असताना तू तिला सभेत ओढून आणवलेस, तेव्हा तो कुठे होता? तिथे तू तिला हसलास, तेव्हा तो कुठे होता? पांडव झोपले असताना त्यांना जाळायला तू लाक्षागृहाला आग लावलीस, तेव्हा तो कुठे होता? कितीतरी योद्ध्यांनी मिळून लहानग्या अभिमन्यूला, अर्जुनाच्या मुलाला, घेरून मारले, तेव्हा तो कुठे होता? “आता तू धर्माच्या गोष्टी करतोस, पण तू जिवंत सुटणार नाहीस.” कर्णाने लाजेने मान खाली घातली. तो काहीच बोलला नाही. मग संतापाने त्याचे ओठ थरथरू लागले, आणि त्याने पुन्हा धनुष्य उचलले. त्याचा एक बाण अर्जुनाच्या छातीत घुसला. अर्जुनाने झोकांडी खाल्ली, आणि त्याच्या हातातून धनुष्य गळून पडले.
कर्णवध
शेवटचा बाण
कर्णाने रुतलेले चाक पुन्हा धरले, आणि सगळा जोर लावून ओढले. पण ते हलवणे त्याला जमले नाही. अर्जुन भानावर आला. कृष्ण म्हणाला, “तो रथावर परत चढण्याआधी त्याचे मस्तक उडव.” अर्जुनाने आधी कर्णाचा मोठा ध्वज तोडला. ते पाहून कुरूंची सगळी आशा संपली. मग त्याने एक प्रचंड बाण उचलला. तो म्हणाला, “जर मी कधी तपश्चर्या केली असेल, वडीलधाऱ्यांची सेवा केली असेल, चांगला उपदेश ऐकला असेल, तर त्या सत्याच्या बळावर हा बाण कर्णाला मारो.” त्याने बाण सोडला. त्या बाणाने कर्णाचे मस्तक उडवले. दुपारनंतरची वेळ होती. कर्णाच्या पडलेल्या देहातून एक तेज वर उठले. ते आकाशातून जाऊन सूर्यात मिसळले. आनंदाने पांडवांनी शंख फुंकले. आणि ध्वज गेलेला तो रिकामा रथ घेऊन शल्य निघून गेला. महाभारत, कर्णपर्व, विभाग ३२, ३६, ४२, ८३, ९० आणि ९१ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. कर्णाच्या जन्माची कथा “कर्णाचा जन्म” आणि “कर्णाची कवचकुंडले आणि कुंतीचे रहस्य” या गोष्टींत आहे. ज्या कलहामुळे अर्जुन या लढाईला आला, ती कथा “युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह” या गोष्टीत आहे. शल्य कुरूंच्या बाजूने कसा लढू लागला, ते “शल्यवध” या गोष्टीत सांगितले आहे. या दिवसांतल्या अनेक द्वंद्वयुद्धांचे वर्णन इथे गाळले आहे.