पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
खांडववन आणि मयसभा
नदीकाठचा ब्राह्मण
आता पांडवांचे स्वतःचे राज्य होते. इंद्रप्रस्थ ही त्यांची राजधानी. थोरला भाऊ युधिष्ठिर न्यायाने राज्य करत होता, आणि प्रजेचे त्याच्यावर प्रेम होते. एका उन्हाळ्यात अर्जुन आपला मित्र आणि मामेभाऊ कृष्ण याला म्हणाला, “चल, यमुनेच्या काठी जाऊन मौज करू.” ते मित्रांना घेऊन नदीकाठच्या एका रम्य जागी गेले. तिथे गाणे-बजावणे होते, नाच होता. खाणे होते, मद्य होते. अर्जुन आणि कृष्ण जरा बाजूला जाऊन गप्पा मारत बसले. तेवढ्यात एक ब्राह्मण त्यांच्याजवळ आला. तो साल वृक्षासारखा उंच होता. त्याची कांती वितळलेल्या सोन्यासारखी होती. डोक्यावर जटा होत्या. सकाळच्या सूर्यासारखा तो तळपत होता. त्याचे स्वागत करायला दोघे मित्र लगेच उठून उभे राहिले.
खांडववन आणि मयसभा
भुकेला पाहुणा
ब्राह्मण म्हणाला, “तुम्ही दोघे पृथ्वीवरचे सगळ्यांत मोठे वीर. आणि मी खूप खाणारा ब्राह्मण. माझे पोट भरेल इतके अन्न मला द्या.” ते म्हणाले, “आपल्याला कोणते अन्न हवे ते सांगा. ते देण्याचा आम्ही प्रयत्न करू.” ब्राह्मण म्हणाला, “मला साधे अन्न नको. मी अग्नी आहे, अग्निदेव. मला हवे ते अन्न म्हणजे इथून जवळचे खांडववन. पण देवांचा राजा इंद्र त्या वनाचे रक्षण करतो. इंद्र म्हणजे अर्जुनाचा स्वतःचा पिता. इंद्राचा मित्र नागराज तक्षक आपल्या कुटुंबासह तिथे राहतो, म्हणून तो वन राखतो. मी भडकलो, की इंद्र ढगांतून माझ्यावर पाऊस ओततो. “तुम्हां दोघांना मोठी अस्त्रे ठाऊक आहेत. मला मदत करा. मी जेवत असताना पाऊस अडवा. आणि वनातला एकही जीव निसटू देऊ नका.”
खांडववन आणि मयसभा
अग्नीची भूक
अग्नी आजारी होता. एका राजाच्या यज्ञात त्याला सलग बारा वर्षे पवित्र तूप खायला घातले गेले होते. त्यामुळे तो निस्तेज आणि दुबळा झाला होता. सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव त्याला म्हणाला, “खांडववनातले जीव खा, म्हणजे तू पुन्हा बरा होशील.” पण अग्नी वनात भडकला, की तिथले हत्ती सोंडांतून पाणी आणत. नाग आपल्या फणांतून पाण्याचे फवारे सोडत. असे सात वेळा त्यांनी त्याला विझवले. म्हणून ब्रह्मदेवाने त्याला अर्जुन आणि कृष्ण यांच्याकडे पाठवले. तो म्हणाला, “ते नर आणि नारायण आहेत. माणसांच्या रूपात जन्मलेले दोन प्राचीन देव. त्यांची मदत असली, तर देवसुद्धा तुला अडवू शकणार नाहीत.”
खांडववन आणि मयसभा
गांडीव धनुष्य
अर्जुन अग्नीला म्हणाला, “माझ्याकडे पुष्कळ दिव्य अस्त्रे आहेत. पण माझ्या बाहूंना पेलेल असे बळकट धनुष्य माझ्याकडे नाही. मला कधीही न संपणारे बाण हवेत, आणि ते वाहून नेईल असा रथ हवा. आणि कृष्णाकडे त्याच्या बळाला शोभेल असे शस्त्र नाही.” अग्नीने वरुणाला बोलावले. वरुण म्हणजे पाण्याचा देव. वरुण प्रकट झाला. अग्नीच्या सांगण्यावरून त्याने अर्जुनाला गांडीव धनुष्य दिले. ते एकटे धनुष्य एक लाख धनुष्यांच्या बरोबरीचे होते. सोबत कधीही रिकामे न होणारे दोन भाते दिले. आणि एक रथ दिला. त्याला वाऱ्यासारखे वेगवान पांढरे घोडे जोडलेले होते. त्याच्या ध्वजावर एक मोठा वानर होता. अर्जुनाने देवांना नमस्कार केला, आणि तो रथात चढला. त्याने गांडीवाला प्रत्यंचा चढवली. त्याचा टणत्कार ज्यांनी ऐकला, ते सगळे भीतीने थरथरले. अग्नीने कृष्णाला एक तेजस्वी चक्र दिले. तो म्हणाला, “हे शत्रूंवर फेका. ते त्यांना मारील, आणि तुमच्या हातात परत येईल.”
खांडववन आणि मयसभा
वन पेटते
अर्जुन म्हणाला, “आता हवे तसे भडका. आम्ही तयार आहोत.” अग्नीने आपले अत्यंत भयंकर रूप धारण केले. आपल्या सात ज्वाळांनी त्याने वनाला वेढा घातला, आणि तो मेघासारखा गरजला. खांडववनातला प्रत्येक जीव थरथर कापू लागला. अर्जुन आणि कृष्ण यांनी आपले रथ वनाच्या दोन टोकांना नेले. कोणताही जीव पळायला पाहू लागला, की दोघांपैकी एक तिथे हजर असे, आणि त्याला अडवी. जनावरे किंचाळत सैरावैरा धावत होती. काही आपल्या पिलांना बिलगून मेली. पिलांना सोडून ती गेली नाहीत. तळी उकळू लागली. त्यांतले मासे आणि कासवे मेली. आगीतून पक्षी उडून वर जात. पण अर्जुनाचे बाण त्यांना टिपत, आणि ते पुन्हा आगीत पडत. ज्वाळा आकाशाला भिडल्या. देव घाबरले, आणि इंद्राकडे गेले. त्यांनी विचारले, “जगाचा अंत तर होत नाही ना?”
खांडववन आणि मयसभा
इंद्राचा पाऊस
इंद्राने आकाश ढगांनी भरून टाकले. खांडववनावर मुसळधार पाऊस कोसळू लागला. पण आगीच्या धगीने ते पाणी जमिनीवर पोहोचण्याआधीच आटून गेले. इंद्र रागावला, आणि त्याने आणखी जोराचा पाऊस पाडला. अर्जुनाने बाणांनी सगळे वन झाकून टाकले. बाण इतके दाट होते, की धुक्यासारखे त्यांनी आकाश झाकले. पाऊस त्यांतून आत येऊ शकला नाही. मग इंद्र आणि देव लढायला आले. त्यांच्या हातांत सोटे, भाले आणि सगळ्या प्रकारची शस्त्रे होती. अर्जुन आणि कृष्ण यांनी त्यांना पुन्हा पुन्हा मागे हटवले. आपला मुलगा लढताना पाहून इंद्राला आनंद झाला. त्याने त्याची आणखी परीक्षा घेतली. त्याने दगडांचा वर्षाव केला. अर्जुनाने बाणांनी ते दगड उधळून लावले. शेवटी इंद्राने एका पर्वताचे शिखर उपटले, आणि अर्जुनावर फेकले. अर्जुनाच्या बाणांनी त्याचे हजार तुकडे केले. ते तुकडे वनात पडले.
खांडववन आणि मयसभा
आकाशवाणी
देवांना जय मिळेना. तेव्हा इंद्राला उद्देशून आकाशवाणी झाली. “तुझा मित्र तक्षक सुखरूप आहे. आग लागण्याआधीच तो वन सोडून गेला. या दोघांना कोणीही हरवू शकत नाही. कारण हे प्राचीन देव नर आणि नारायण आहेत. इंद्रा, सगळ्या देवांना घेऊन घरी जा. खांडववन जळणार, हे ठरलेलेच होते. ते कोणीही थांबवू शकत नाही.” हे खरे आहे, हे इंद्राने जाणले. त्याने राग सोडला, आणि तो स्वर्गात परत गेला. देवही त्याच्यामागून गेले. अर्जुन आणि कृष्ण यांनी विजयाची मोठी गर्जना केली. पंधरा दिवस अग्नी वन जाळत राहिला, आणि तिथल्या जिवांवर ताव मारत राहिला. त्याचे डोळे चमकत होते. त्याच्या ज्वाळा धुराशिवाय उंच उंच जात होत्या. शेवटी तो तृप्त झाला, आनंदला.
खांडववन आणि मयसभा
मयाला अभय
वन जळत असताना कृष्णाने तक्षकाच्या घरातून कोणीतरी पळताना पाहिले. तो मय नावाचा असुर होता. कृष्णाने त्याला मारण्यासाठी चक्र उगारले. मागून अग्नी गर्जत त्याला जाळायला धावला. मय ओरडला, “अर्जुना, मला वाचवा!” अर्जुन म्हणाला, “भिऊ नकोस.” त्या शब्दांनी मयाचे प्राण वाचले. अर्जुनाने त्याला अभय दिले होते. म्हणून कृष्णाला आता त्याला मारायचे नव्हते, आणि अग्नीनेही त्याला जाळले नाही. खांडववनातल्या सगळ्या जिवांमधून फक्त सहाजण आगीतून वाचले. मय त्यांच्यापैकी एक. मयाने हात जोडून अर्जुनाला नमस्कार केला. तो म्हणाला, “आपण मला वाचवलेत. मी आपल्यासाठी काय करू, ते सांगा.”
खांडववन आणि मयसभा
मयाची भेट
अर्जुन म्हणाला, “तू इतके म्हणालास, तेच पुरे. हवे तिथे जा. आम्ही तुझे मित्र आहोत, तसा तूही आमचा मित्र होऊन राहा.” मय म्हणाला, “दैत्यांमध्ये माझ्यासारखा शिल्पी नाही. मला आपल्यासाठी काहीतरी बांधू द्या.” अर्जुन म्हणाला, “तुझे प्राण वाचवले, त्याचा मोबदला मी घेणार नाही. पण तुला निराश करून पाठवावे, असेही मला वाटत नाही. त्यापेक्षा कृष्णासाठी काहीतरी कर.” कृष्णाने क्षणभर विचार केला. तो म्हणाला, “युधिष्ठिर राजासाठी एक सभा बांध. अशी, की मानवांच्या जगात कोणी ती कितीही बारकाईने पाहिली, तरी तिची नक्कल करू शकणार नाही. तिच्यात देवांची, दैत्यांची आणि माणसांची कला एकत्र आलेली असू दे.” मयाला फार आनंद झाला. कृष्ण आणि अर्जुन त्याला युधिष्ठिराकडे घेऊन गेले. युधिष्ठिराने त्याचा मोठा सन्मान केला. आणि मय कामाला लागला.
खांडववन आणि मयसभा
मयसभा
मय उत्तरेकडच्या एका दूरच्या सरोवरापाशी गेला. तिथे फार पूर्वी त्याने एका दैत्यराजाच्या महालात रत्ने आणि स्फटिक यांचा मोठा साठा ठेवून दिला होता. तो सगळा साठा घेऊन तो परत आला. आणि त्यातून त्याने एक अद्वितीय सभा बांधली. तिचे खांब सोन्याचे होते, भिंती रत्नांच्या. ती इतकी झगमगत होती, की जणू पेटली आहे असे वाटे. आत एक तळे होते. त्यातल्या कमळांची पाने रत्नांची होती. त्याच्या निर्मळ पाण्यात सोनेरी मासे पोहत. स्फटिकाच्या पायऱ्या तळ्यात उतरत होत्या. काठांवर मोती जडवले होते. ते तळे इतक्या चतुराईने बनवले होते, की तिथे आलेले राजे त्याला पक्की जमीन समजत, आणि आत पडत. चौदा महिन्यांत मयाने सभा पूर्ण केली, आणि ती तयार असल्याचे युधिष्ठिराला सांगितले.
खांडववन आणि मयसभा
सभेत दुर्योधन
काही काळाने युधिष्ठिर बलाढ्य झाला, आणि त्याने राजसूय यज्ञ केला. राजसूय म्हणजे ज्या यज्ञाने राजाला राजाधिराज मानतात, असा मोठा यज्ञ. सगळ्या देशांचे राजे आले, आणि त्यांनी आपली संपत्ती त्याला अर्पण केली. पाहुण्यांमध्ये त्याचा चुलतभाऊ दुर्योधनही होता. याच दुर्योधनाने एकदा पांडवांना जिवंत जाळायचा प्रयत्न केला होता. यज्ञ संपल्यावरही तो आपला मामा शकुनी याच्याबरोबर सभेत राहिला, आणि तिथली नवलाई पाहत फिरला. एके दिवशी दुर्योधन स्फटिकाच्या एका फरशीपाशी आला. त्याला ते पाणी वाटले. कपडे भिजू नयेत, म्हणून त्याने ते वर उचलले. मग आपली चूक त्याच्या लक्षात आली. शरमून तो पुढे चालू लागला. नंतर तो खऱ्या पाण्याच्या एका तळ्यापाशी आला. त्यात स्फटिकाची कमळे होती. त्याला ती जमीन वाटली. तो त्यावरून चालू लागला, आणि अंगावरच्या कपड्यांनिशी पाण्यात पडला.
खांडववन आणि मयसभा
हसे
भीम मोठ्याने हसला, आणि नोकरही हसले. युधिष्ठिराच्या आज्ञेवरून त्यांनी दुर्योधनाला कोरडे कपडे आणून दिले. पण भीम, अर्जुन आणि नकुल-सहदेव हे धाकटे जुळे, सगळेच त्याला हसले. कोणी आपली थट्टा करावी, याची दुर्योधनाला सवय नव्हती. त्याला ते सहन झाले नाही. त्याने आपल्या भावना लपवल्या. त्यांच्याकडे त्याने ढुंकूनही पाहिले नाही. थोड्याच वेळात कोरडी जमीन पाणी समजून त्याने पुन्हा कपडे वर उचलले. सगळे पुन्हा हसले. मग स्फटिकाचे एक बंद दार त्याला उघडे वाटले. तो त्यात घुसायला गेला, आणि त्याचे डोके आपटले. त्याला भोवळ आली. तो तसाच उभा राहिला. पुढे एक उघडे दार त्याला बंद वाटले. त्याने ते हातांनी ढकलले, आणि तो धडपडून पडला. शेवटी दुर्योधनाने पांडवांचा निरोप घेतला, आणि तो घरी जायला निघाला.
खांडववन आणि मयसभा
मनात पेटलेली आग
वाटेत तो एक शब्दही बोलला नाही. शकुनी पुन्हा पुन्हा त्याच्याशी बोलत होता. शेवटी शकुनीने विचारले, “तू एवढा गप्प का?” दुर्योधन म्हणाला, “सगळी पृथ्वी युधिष्ठिरापुढे झुकलेली मी पाहिली. रात्रंदिवस मी मत्सराने जळतो आहे. वाटते, आगीत उडी घ्यावी, किंवा विष प्यावे. एकदा मी त्याचा नाश करायचा प्रयत्न केला. पण तो उलट अधिकच मोठा झाला. ती सभा, आणि माझ्यावर हसणारे ते नोकर डोळ्यांपुढे येतात. आणि माझे हृदय आगीत पडल्यासारखे जळते.” पुढे वडिलांना ही हकिगत सांगताना तो म्हणाला, की द्रौपदी आणि तिच्या दासीही त्याला हसल्या. तो शकुनीला म्हणाला, “मामा, माझे दुःख आपण बाबांना सांगा.” मग दुर्योधन घरी गेला. त्याच्या डोक्यात त्या सभेशिवाय दुसरा विचार नव्हता. प्राण वाचवले, म्हणून कृतज्ञतेने मयाने ती अद्भुत सभा बांधली होती. पण त्याच सभेने दुर्योधनाचे मन मत्सराने भरले, आणि ते पापाकडे वळले. महाभारत, आदिपर्व, विभाग २२४ ते २३०, आणि सभापर्व, विभाग १, ३, ४६ आणि ४९ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. कथाकाराच्या निवेदनात भीम, अर्जुन, जुळे भाऊ आणि नोकर हसतात. द्रौपदी हसल्याचे फक्त दुर्योधनाने स्वतः सांगितलेल्या हकिगतीत येते. ती त्याला “आंधळ्याचा मुलगा” म्हणते, हे प्रसिद्ध वाक्य या ग्रंथात नाही. श्वेतकी राजाचा यज्ञ, तक्षकाचा मुलगा अश्वसेन याची सुटका, वरुणाने कृष्णाला दिलेली गदा, मयाने भीमासाठी आणलेली गदा आणि अर्जुनासाठी आणलेला शंख, आणि चार शार्ङ्गक पक्षी इथे गाळले आहेत.