पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
कीचकवध
अज्ञातवासाचे वर्ष
पाच पांडव भाऊ आणि त्यांची पत्नी द्रौपदी वेष बदलून राहत होते. ते मत्स्य लोकांचा राजा विराट याच्या दरबारात होते. वर्ष पुरे होण्याआधी कोणी त्यांना ओळखले, तर त्यांना पुन्हा बारा वर्षे वनात जावे लागणार होते. थोरला भाऊ युधिष्ठिर कंक नावाचा दरबारी होऊन राजाशी फासे खेळत असे. सगळ्यांत बलवान भीम बल्लव नावाने राजवाड्यात आचारी झाला होता. अर्जुन स्त्रीचा वेष घेऊन बृहन्नडा नावाने नाच शिकवत होता. जुळे भाऊ घोडे आणि गाई सांभाळत होते. द्रौपदी राणी सुदेष्णा हिची दासी होती, सैरंध्री. आपले गुपित राखण्यासाठी ती सगळ्यांना सांगत असे, माझे पती पाच गंधर्व आहेत, आणि ते कोणाला न दिसता माझे रक्षण करतात. गंधर्व म्हणजे स्वर्गातले दिव्य जीव.
कीचकवध
राणीचा भाऊ
दहा महिने गेले. मग कीचकाची नजर तिच्यावर पडली. कीचक विराटाचा सेनापती होता, आणि राणीचा सख्खा भाऊ. द्रौपदीला पाहून तो कामवासनेने पेटून उठला. तो द्रौपदीला म्हणाला, “ही चाकरी सोडून दे. माझ्या जुन्या बायकांना मी घालवून देईन. त्या तुझ्या दासी होतील. या राज्याचा खरा मालक मीच आहे. मला स्वीकार, म्हणजे राज्यही तुझेच.” द्रौपदी म्हणाली, “मी दुसऱ्याची पत्नी आहे. माझे गंधर्व पती माझे रक्षण करतात. त्यांना राग आणलास, तर ते तुला ठार मारतील.” कीचक बहिणीकडे गेला. तो विनवू लागला, “काहीतरी करून तिला माझ्याकडे पाठव. तिच्यासाठी माझा जीव चालला आहे.” सुदेष्णेला त्याची दया आली. ती म्हणाली, “एखाद्या सणासाठी मद्य तयार कर. ते आणायला मी तिला तुझ्याकडे पाठवीन. ती एकटी सापडली, की तिचे मन वळव.”
कीचकवध
राजासमोर लाथ
द्रौपदीने जाऊ नये म्हणून खूप विनवले. पण राणीने हट्टच धरला. तिने द्रौपदीच्या हाती झाकण असलेली एक सोन्याची सुरई दिली. द्रौपदी रडत रडत निघाली. तिने सूर्याची प्रार्थना केली. सूर्याने तिच्या रक्षणासाठी एक महाबलवान राक्षस पाठवला. तो कोणाला न दिसता तिच्याबरोबर राहिला. कीचकाने तिचा हात धरला. तिने हात सोडवून घेतला, पण त्याने तिच्या वस्त्राचा पदर पकडला. रागाने थरथरत तिने त्याला जमिनीवर आपटले. मुळापासून तोडलेल्या झाडासारखा तो धाडकन पडला. ती धावत दरबारात गेली. तिथे राजाजवळ युधिष्ठिर बसला होता. कीचक तिच्या मागोमाग आला. त्याने तिचे केस धरले, तिला खाली पाडले, आणि राजाच्या डोळ्यांदेखत तिला लाथ मारली. तेवढ्यात त्या राक्षसाने वाऱ्याच्या वेगाने कीचकावर प्रहार केला. कीचक बेशुद्ध होऊन पडला.
कीचकवध
“जा, झाडे तोड”
भीमही दरबारात होता. त्याने हे सगळे पाहिले. तो दात खाऊ लागला. तो ताडकन उठणारच होता. पण युधिष्ठिराला भीती होती, की आपण ओळखले जाऊ. त्याने आपले अंगठे दाबून भीमाला गप्प बसायची खूण केली. तो म्हणाला, “काय रे आचाऱ्या, चुलीसाठी झाडे बघतो आहेस का? लाकडे हवी असतील, तर बाहेर जा आणि तोड.” द्रौपदी दारात उभी राहून रडत होती. ती म्हणाली, “मोठमोठ्या वीरांची मी पत्नी. आणि या कीचकाने मला लाथ मारली. महाराज, आपल्या डोळ्यांदेखत हे घडले, आणि आपण पाहत राहिलात. आपण राजासारखे वागत नाही.” विराट म्हणाला, “तुमच्यात काय झाले ते मला ठाऊक नाही. मी न्याय तरी कसा करू?” युधिष्ठिर म्हणाला, “सैरंध्री, तू राणीकडे परत जा. ही रागावण्याची वेळ नाही, असे तुझ्या गंधर्वांना वाटते. ते तुझा सूड घेतील.”
कीचकवध
रात्री स्वयंपाकघरात
त्या रात्री द्रौपदी स्वयंपाकघरात गेली. भीम तिथे झोपत असे. तिने त्याला उठवले. ती म्हणाली, “असे मेल्यासारखे काय पडला आहात? जिवंत पुरुष आपल्या पत्नीचा अपमान करणाऱ्या नीचाला जिवंत ठेवत नाही.” भीम उठून बसला. तो म्हणाला, “मला सगळे सांग. आणि मग कोणी जागे होण्याआधी आपल्या अंथरुणावर परत जा.” द्रौपदीने आपले सगळे दुःख त्याच्यापुढे ओतले. कीचक रोज तिच्या मागे लागत होता, माझी पत्नी हो म्हणून. राजा काहीच करत नव्हता. कारण कीचक युद्धात त्याचे सैन्य चालवत असे, आणि राजा-राणी दोघांचाही तो लाडका होता. एके काळी हजारोंना जेवू घालणारा युधिष्ठिर आता फासे खेळून पोट भरत होता. जगातला सगळ्यांत मोठा धनुर्धर अर्जुन हातात बांगड्या आणि केसांत वेणी घालत होता. ती म्हणाली, “आणि हे पाहा.” तिने आपले हात पुढे केले. राजासाठी चंदन उगाळून उगाळून ते कठीण आणि खरखरीत झाले होते. भीमाने तिचे हात हाती घेतले, आपल्या चेहऱ्याला लावले, आणि तो रडू लागला.
कीचकवध
उद्याचा सूर्य
भीम म्हणाला, “मी दरबारातच कीचकाला मारले असते. पण युधिष्ठिराने एका नजरेने मला अडवले. आणखी थोडे सोसून घे. अर्ध्या महिन्यात तेरावे वर्ष पुरे होईल. मग तू पुन्हा राणी होशील.” द्रौपदी म्हणाली, “कीचकाने मला पुन्हा पाहिले, तर तो माझ्यावर बळजबरी करील. मग मी जीव देईन. दगडावर मातीचे मडके फोडावे, तसा त्याला चिरडून टाका. उद्याचा सूर्य त्याने पाहिला, तर मी विष पिईन. मी कधीही त्याच्या स्वाधीन होणार नाही.” भीम म्हणाला, “तू म्हणतेस तसेच करीन. राजाची एक नृत्यशाळा आहे. दिवसा तिथे मुली नाचतात. पण रात्री ती रिकामी असते. तिथे एक छान पलंग आहे. उद्या कीचकाला सांग, अंधार पडल्यावर तिथे भेटू. पण त्याच्याशी बोलताना तुला कोणी पाहता कामा नये.”
कीचकवध
वचन
सकाळी कीचक पुन्हा तिच्याकडे आला. तो बढाया मारत होता, धनदौलतीची वचने देत होता. या वेळी द्रौपदीने होकार दिल्याचे सोंग केले. ती म्हणाली, “मग मला एक वचन दे. तुझ्या मित्रांना किंवा भावांना हे कळता कामा नये. मला गंधर्वांची भीती वाटते. अंधार पडल्यावर एकटाच नृत्यशाळेत ये. ती जागा गंधर्वांना ठाऊक नाही.” कीचक आनंदाने घरी गेला. आपण मरणाकडे चाललो आहोत, हे त्याला कळले नाही. सगळा दिवस तो फुलांच्या माळा आणि दागिने घालून नटत राहिला. तो दिवस त्याला संपता संपेना. द्रौपदीने भीमाला सांगितले. ती म्हणाली, “त्याला तिथेच मारा. पण गुपचूप, म्हणजे आपण कोण आहोत ते कोणाला कळणार नाही.”
कीचकवध
अंधारात
त्या रात्री भीम आधीच नृत्यशाळेत पोहोचला. हरणाची वाट पाहत सिंह दबा धरून बसतो, तसा तो अंधारात लपून वाट पाहत बसला. मग तो पलंगावर आडवा झाला. ठरलेल्या वेळी कीचक आला. नृत्यशाळेत गडद अंधार होता. हसत हसत तो पलंगाजवळ आला. तो म्हणाला, “बायका मला सांगतात, माझ्यासारखा देखणा पुरुष जगात दुसरा नाही.” भीम म्हणाला, “स्वतःची किती छान स्तुती करतोस! असा स्पर्श तुला यापूर्वी कधीच झाला नसेल, याची मला खात्री आहे.” मग तो हसत उठला. तो म्हणाला, “नीचा, मी तुला जमिनीवर फरफटत नेईन, आणि तुझी बहीण ते पाहील.” आणि त्याने माळा घातलेले कीचकाचे केस धरले.
कीचकवध
मांसाचा गोळा
कीचकाने केस सोडवून घेतले आणि भीमाचे बाहू धरले. दोन वाघांसारखे ते नखांनी आणि दातांनी लढू लागले. त्यांचे बाहू एकमेकांवर आदळत, तेव्हा बांबू फुटल्यासारखा आवाज होई. त्यांच्या गर्जनांनी नृत्यशाळा हादरली. एकदा कीचकाने गुडघ्यांनी प्रहार करून भीमाला खाली पाडले. पण साक्षात मृत्यूसारखा भीम पुन्हा उभा राहिला. शेवटी कीचक थकला. भीमाने त्याचा गळा धरला आणि तो मरेपर्यंत आवळला. मग त्याने ते शरीर चिरडले. हात, पाय आणि डोके आत दाबून त्याचा नुसता मांसाचा गोळा केला. त्याने मशाल पेटवली आणि तो गोळा द्रौपदीला दाखवला. तो म्हणाला, “तुझी अभिलाषा धरणाऱ्या प्रत्येकाची अशीच गत होईल.” मग तो झटपट स्वयंपाकघरात परत गेला.
कीचकवध
“याची मान कुठे?”
द्रौपदीने नृत्यशाळेच्या पहारेकऱ्यांना हाक मारली. ती म्हणाली, “या, कीचकाला पाहा. परस्त्रियांवर याची वाईट नजर होती. माझ्या गंधर्व पतींनी याला मारले.” पहारेकरी मशाली घेऊन धावत आले. ते म्हणू लागले, “याची मान कुठे आहे? याचे पाय कुठे आहेत?” हे माणसाचे काम नव्हे, असे त्यांनी ठरवले. हे गंधर्वानेच केले असणार. मग कीचकाचे भाऊबंद आले आणि त्याच्याभोवती आक्रोश करू लागले. त्यांना एका खांबाला टेकून उभी असलेली द्रौपदी दिसली. ते ओरडले, “हिच्यामुळे तो मेला. हिलाही त्याच्याबरोबर जाळा.” ते किती बलवान आहेत, हे विराटाला ठाऊक होते. त्याने परवानगी दिली. त्यांनी द्रौपदीला बांधले, तिरडीवर ठेवले, आणि ते तिला स्मशानाकडे घेऊन निघाले. भावांनी आपापसांत ठेवलेल्या गुप्त नावांनी ती पतींना हाका मारू लागली. “जय, जयंत, विजय, जयत्सेन, जयद्बल! हे मला घेऊन चालले आहेत!”
कीचकवध
झाड
भीमाने आपल्या अंथरुणावरून तिची हाक ऐकली. तो म्हणाला, “सैरंध्री, मी ऐकले. तुला भिण्याचे काही कारण नाही.” त्याने कपडे बदलले, आणि दुसऱ्या वाटेने तो राजवाड्याबाहेर पडला. एका झाडाच्या आधाराने तो भिंतीवरून चढून गेला. चितेजवळ त्याने ताडाइतके उंच एक मोठे झाड उपटले, आणि ते खांद्यावर घेऊन तो निघाला. साक्षात मृत्यूसारखा तो येताना भाऊबंदांनी पाहिला. ते ओरडले, “गंधर्व आला! तिला सोडा!” त्यांनी तिला सोडले आणि ते नगरीकडे पळाले. त्या झाडाचे तडाखे देऊन भीमाने त्यांना मारून टाकले. ते एकशे पाच जण होते. त्याने द्रौपदीचे बंध सोडले. तो म्हणाला, “तुझे वाईट करणाऱ्यांचे असेच मरण होते. तू नगरीत परत जा. मी दुसऱ्या वाटेने स्वयंपाकघरात जातो.”
कीचकवध
आणखी तेरा दिवस
नगरीतले लोक गंधर्वांना फार घाबरले. द्रौपदी जाताना काहींनी तर डोळेच मिटून घेतले. स्वयंपाकघराच्या दारात तिला भीम दिसला. फक्त त्यालाच कळतील अशा शब्दांत ती म्हणाली, “मला वाचवणाऱ्या गंधर्वराजाला माझा नमस्कार.” राजाला स्वतः तिच्याशी बोलायचे धैर्य झाले नाही. राणीमार्फत त्याने तिला सांगितले, तुला हवे तिकडे जा. द्रौपदी म्हणाली, “मला फक्त आणखी तेरा दिवस इथे राहू द्या. मग गंधर्व मला घेऊन जातील. ते राजाचे उपकार मानतील, आणि त्याचे भले करतील.” आता वर्ष संपत आले होते. आणि अजूनही ते कोण आहेत, हे कोणालाही कळले नव्हते. महाभारत, विराटपर्व, विभाग १४ ते २४ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. द्रौपदीच्या लांबलचक विलापाचा बहुतेक भाग, भीमाने सांगितलेली पतिव्रतांची यादी, आणि नृत्यशाळेत अर्जुनाचे द्रौपदीशी झालेले बोलणे, हे इथे गाळले आहे. या गोष्टीच्या एका प्रचलित रूपात कीचकाची वाट पाहण्यासाठी भीम स्त्रीचा वेष घेतो; गांगुली यांच्या भाषांतरात तो अंधाऱ्या नृत्यशाळेत फक्त “वेष बदलून बसला” आणि पलंगावर झोपला.