पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
कृष्ण की त्याचे सैन्य
दोन पाहुणे
पाच पांडव भाऊ फाशांच्या खेळात आपले राज्य हरले होते. त्यांच्या चुलतभावाने, दुर्योधनाने, ते जिंकून घेतले होते. अट होती, बारा वर्षे वनात आणि तेरावे वर्ष लपून. पांडवांनी आपला शब्द शेवटपर्यंत पाळला. आता त्यांना आपले राज्य परत हवे होते. युद्ध झालेच, तर मदत करा, अशी विनंती करायला त्यांनी इतर राजांकडे दूत पाठवले. भावांमधला मोठा धनुर्धर अर्जुन कृष्णाकडे मदत मागायला द्वारकेला गेला. कृष्ण म्हणजे यादवांचा राजपुत्र. दुर्योधनाला त्याच्या हेरांनी ही बातमी दिली, आणि तोही घोड्यावरून तिकडे निघाला. दोघेही एकाच दिवशी द्वारकेला पोहोचले. कृष्ण झोपला होता. दुर्योधन आधी खोलीत आला. पलंगाच्या उशाशी एक उंची आसन होते. त्यावर तो बसला. मग अर्जुन आला. तो पलंगाच्या मागच्या बाजूला हात जोडून, वाकून उभा राहिला.
कृष्ण की त्याचे सैन्य
निवड
कृष्ण जागा झाला, तेव्हा त्याला सगळ्यांत आधी अर्जुन दिसला. त्याने दोघांचेही स्वागत केले आणि येण्याचे कारण विचारले. दुर्योधन म्हणाला, “येणाऱ्या युद्धात मला मदत करा. मी आणि अर्जुन, आम्ही दोघेही आपले सारखेच नातेवाईक आहोत. आणि मी आधी आलो आहे. जो आधी येतो, त्याला सज्जन मदत करतात.” कृष्ण म्हणाला, “तू आधी आलास, यात मला शंका नाही. पण मी आधी अर्जुनाला पाहिले. म्हणून मी तुम्हां दोघांनाही मदत करीन. आणि धाकट्याने आधी निवडावे. तेव्हा अर्जुन आधी निवडेल. “माझ्यापाशी गोप योद्ध्यांचे एक मोठे सैन्य आहे. त्यांना नारायण म्हणतात. त्यांतला प्रत्येकजण माझ्याइतकाच बलवान आहे. ते तुमच्यापैकी एकाकडे जातील. आणि दुसऱ्याकडे मी एकटा जाईन. मी लढणार नाही. मी शस्त्र खाली ठेवीन.”
कृष्ण की त्याचे सैन्य
अर्जुनाची निवड
अर्जुनाने कृष्णाला निवडले, न लढणाऱ्या कृष्णाला. दुर्योधनाने सगळे सैन्य घेतले. अर्जुन हरल्यातच जमा आहे, असे वाटून तो खूश होऊन निघून गेला. तो गेल्यावर कृष्णाने अर्जुनाला विचारले, “मी मुळीच लढणार नाही. तरी तू मलाच का निवडलेस?” अर्जुन म्हणाला, “तू एकटा त्या सगळ्यांना मारू शकतोस, हे मला ठाऊक आहे. आणि मीसुद्धा एकट्याने त्यांच्याशी लढू शकेन, असा मला विश्वास आहे. पण तू जिथे जातोस तिथे कीर्ती जाते. आणि मला कीर्ती हवी आहे. शिवाय तू माझा रथ चालवावास, अशी माझी फार दिवसांची इच्छा आहे.” कृष्ण म्हणाला, “माझ्याशी स्वतःची बरोबरी करणे तुला शोभते. मी तुझा सारथी होईन. तुझी इच्छा पुरी होवो.”
कृष्ण की त्याचे सैन्य
पाच गावे
मग दुर्योधनाचा पिता, अंध राजा धृतराष्ट्र, याने पांडवांकडे एक दूत पाठवला. दूत शांततेविषयी बोलला. पण राज्य परत देण्याविषयी एक शब्दही बोलला नाही. थोरला भाऊ युधिष्ठिर कृष्णाला म्हणाला, “आम्ही आमचे वचन अक्षरशः पाळले. आणि मागितलेही फार थोडे. आम्ही म्हणालो, ‘आम्हांला फक्त पाच गावे द्या. तिथे आम्ही पाच भाऊ एकत्र राहू. आमच्या घराण्याचा नाश व्हावा, असे आम्हांला वाटत नाही.’ दुर्योधन तेवढेही द्यायला तयार नाही. कृष्णा, आता तूच आम्हांला वाचव.” तेव्हा कुरूंची राजधानी हस्तिनापूर येथे स्वतः जाऊन शांतता मागायचे कृष्णाने कबूल केले.
कृष्ण की त्याचे सैन्य
द्रौपदीचे केस
युधिष्ठिर शांततेच्या बाजूने बोलला. सगळ्यांत बलवान भाऊ भीमसुद्धा शांततेच्या बाजूने बोलला. त्यांची पत्नी द्रौपदी ऐकत होती. तिचे डोळे पाण्याने भरले होते. ती म्हणाली, “कृष्णा, मला केसांना धरून कुरूंच्या सभेत ओढत नेले होते. दासीसारखे वागवले होते.” तिने आपले लांब काळेभोर केस डाव्या हातात धरून उचलले. “तू शांततेची बोलणी करशील, तेव्हा हे केस आठव. दुर्योधनाचा भाऊ दुःशासन याने आपल्या राकट हातांनी ते ओढले होते. भीमाला आणि अर्जुनाला शांतता हवी असेल, तर माझे म्हातारे वडील आणि माझे मुलगे माझा सूड घेतील. तेरा वर्षे मी आपला राग धुमसत्या आगीसारखा मनात दडवून ठेवला आहे.” आणि मग ती मोठ्याने रडू लागली. कृष्ण म्हणाला, “तू आता रडते आहेस, तशा कुरूंच्या स्त्रिया रडताना तुला लवकरच दिसतील. हिमालय हलेल, तारे गळून पडतील, पण माझे शब्द खोटे ठरणार नाहीत. डोळे पूस.”
कृष्ण की त्याचे सैन्य
कृष्ण हस्तिनापुरात
हस्तिनापुरात दुर्योधनाने वडीलधाऱ्यांना सांगितले, मी कृष्णाला कैद करणार आहे. धृतराष्ट्र म्हणाला, “पुन्हा असे बोलू नकोस. तो दूत म्हणून येतो आहे. त्याने आपले काहीही वाईट केलेले नाही.” कृष्णाचा रथ नगरीत शिरला. एकही माणूस घरात थांबला नाही. एवढी गर्दी होती, की त्याचे घोडे फक्त चालत पुढे जाऊ शकत होते. वृद्ध राजा त्याच्या स्वागताला उठला. त्याच्याबरोबर घराण्याचे पितामह भीष्म होते. कृष्ण राजाचा शहाणा भाऊ विदुर यांच्याकडे उतरला. पांडवांची आई कुंती तिथेच राहत होती. ती कृष्णाची सख्खी आत्या होती. दुर्योधनाने कृष्णाला मेजवानीला बोलावले, पण कृष्णाने नकार दिला. तो म्हणाला, “दूत आपले काम यशस्वी झाल्यावरच जेवतो. पांडवांच्या जन्मापासून तू त्यांचा द्वेष केला आहेस, तोही काहीही कारण नसताना. त्यांचा द्वेष करणारा माझा द्वेष करतो. विदुर देतील तेच मी खाईन.” विदुरांच्या घरी कुंतीने वाढलेले शुद्ध अन्न तो जेवला.
कृष्ण की त्याचे सैन्य
सभा स्तब्ध झाली
दुसऱ्या दिवशी सकाळी कृष्ण कुरूंच्या सभेत आला. त्याच्याबरोबर विदुर होते, आणि सात्यकी होता. सात्यकी म्हणजे कृष्णाच्याच लोकांमधला एक योद्धा. कृष्णाला पाहताच हजार राजे उठून उभे राहिले. तो आसनावर बसला, तेव्हा कोणीही एक शब्दही बोलला नाही. कृष्ण धृतराष्ट्राकडे वळला. तो म्हणाला, “वीरांची कत्तल न होता शांतता व्हावी, म्हणून मी आलो आहे. शांतता आपल्या आणि माझ्या हाती आहे. आपण आपल्या मुलांना आवरा. पांडवांना मी आवरीन. पांडव आपल्या बाजूला असले, तर इंद्रसुद्धा आपल्याला हरवू शकणार नाही. “त्यांनी आपले वचन पाळले. बारा वर्षे वनात, आणि तेरावे लपून. आता आपण आपले वचन पाळा. त्यांचा राज्यातला वाटा त्यांना द्या, आणि या सगळ्या राजांना मरणापासून वाचवा.” तिथल्या प्रत्येक राजाला ते पटले. पण दुर्योधनासमोर तसे बोलायची हिंमत एकाचीही झाली नाही.
कृष्ण की त्याचे सैन्य
सुईच्या टोकाएवढीही नाही
दुर्योधनाने उत्तर दिले. तो म्हणाला, “सगळे मलाच का दोष देतात? पांडव आनंदाने फासे खेळायला बसले. माझा मामा शकुनी याच्याकडे ते आपले राज्य हरले. त्यात माझा काय दोष? आम्ही कोणापुढेही वाकत नाही, इंद्रापुढेसुद्धा नाही. लढाईत मेलो, तर आम्ही स्वर्गाला जाऊ. “ते राज्य एकदा त्यांना दिले गेले होते. तेव्हा मी लहान होतो, आणि माझे काही चालत नव्हते. आता ते पुन्हा कधीही दिले जाणार नाही. मी जिवंत आहे तोपर्यंत, धारदार सुईच्या टोकाएवढीसुद्धा जमीन पांडवांना मिळणार नाही.”
कृष्ण की त्याचे सैन्य
सभात्याग
कृष्णाला राग आला. तो म्हणाला, “तू काहीच चूक केली नाहीस? तो फाशांचा खेळ तू कट रचून मांडलास. तू आपल्या भावाच्या पत्नीला फरफटत सभेत आणलेस. पांडव लहान होते, तेव्हा तू त्यांना जिवंत जाळायचा प्रयत्न केलास. थोडी वाट पाहा. लढाईत तुला मरण येईल, आणि तुझ्या मित्रांनाही.” मग दुःशासन आपल्या भावाला म्हणाला, “तू तह केला नाहीस, तर हे वडीलधारे आपल्याला बांधून पांडवांच्या हवाली करतील.” ते ऐकताच दुर्योधन संतापून उठला. मोठ्या सापासारखा फुसफुसत तो सभेतून बाहेर निघून गेला. त्याचे भाऊ आणि त्याच्या मागे जाणारे राजेही त्याच्याबरोबर गेले. कृष्ण म्हणाला, “कुरूंच्या वडीलधाऱ्यांनो, त्याला पकडा, बांधा, आणि तह करा. एका माणसासाठी सगळ्या क्षत्रियकुळाचा नाश होऊ देऊ नका.”
कृष्ण की त्याचे सैन्य
गांधारी
धृतराष्ट्राने गांधारीला बोलावून घेतले. ती दुर्योधनाची आई होती, शहाणी आणि दूरदर्शी. तिच्या सांगण्यावरून दुर्योधन परत आला. त्याचे डोळे तांब्यासारखे लाल झाले होते. गांधारी म्हणाली, “बाळा, तुझे भले चिंतणाऱ्यांचे ऐक. जो स्वतःवर ताबा ठेवू शकत नाही, तो फार काळ राज्यावर ताबा ठेवू शकत नाही. युद्धात काहीच भले नाही, आणि विजयाची खात्री कधीच नसते. पांडवांचा वाटा त्यांना दे. तुला अर्धी पृथ्वी पुरेशी आहे. आणि भीष्म आणि द्रोण मनापासून तुझ्यासाठी लढतील, असे समजू नकोस. तुझ्यावर त्यांचे जितके प्रेम आहे, तितकेच पांडवांवरही आहे.” दुर्योधनाने ऐकले नाही. रागाने तो पुन्हा सभेतून निघून गेला.
कृष्ण की त्याचे सैन्य
कट
बाहेर दुर्योधनाने आपला मित्र कर्ण, मामा शकुनी आणि दुःशासन यांच्याबरोबर कट रचला. ते म्हणाले, “आपण कृष्णालाच पकडू. तो नसला, की पांडवांची अवस्था विषदात काढलेल्या सापांसारखी होईल.” पण सात्यकीला चेहऱ्यावरून माणसांचे मन ओळखता येत असे. त्यांचा बेत त्याने ओळखला. त्याने कृष्णाला, राजाला आणि विदुरांना सावध केले. तो हसून म्हणाला, “धगधगती आग आपल्या कपड्यांत पकडायला निघालेल्या मुलांसारखे आहेत हे.” कृष्ण धृतराष्ट्राला म्हणाला, “करू देत त्यांना प्रयत्न. मी आजच्या आज त्या सगळ्यांना पकडून पांडवांच्या हवाली करू शकतो. पण आपल्या समोर मी असे पाप करणार नाही.” धृतराष्ट्राने दुर्योधनाला परत बोलावून घेतले आणि त्याची खरडपट्टी काढली. पण कृष्णाला बळजबरीने पकडायचा दुर्योधनाचा बेत तसाच होता.
कृष्ण की त्याचे सैन्य
विश्वरूप
कृष्ण दुर्योधनाला म्हणाला, “मी एकटा आहे असे तुला वाटते, आणि म्हणून तू मला कैद करायला निघाला आहेस. पण इथे माझ्याबरोबर सगळे पांडव आहेत, माझे सगळे लोक आहेत, आणि सगळे देवही आहेत.” आणि तो मोठ्याने हसला. तो हसत असताना त्याच्या शरीरातून अंगठ्याएवढे देव बाहेर पडू लागले. ते विजेसारखे चमकत होते. त्याच्या कपाळावर ब्रह्मदेव प्रकट झाला, आणि छातीवर शिव. त्याच्या उजवीकडे धनुष्य घेतलेला अर्जुन उभा होता. डावीकडे नांगर घेतलेला कृष्णाचा भाऊ बलराम होता. त्याच्या मागे युधिष्ठिर, भीम आणि जुळे भाऊ उभे होते. त्याच्या डोळ्यांतून, नाकातून आणि कानांतून आग आणि धूर निघत होता. सगळ्या राजांनी भीतीने डोळे मिटले. फक्त थोड्यांनाच ते रूप पाहता आले. भीष्म, द्रोण, विदुर आणि पवित्र ऋषी त्यांपैकी होते, कारण कृष्णाने त्यांना दिव्य दृष्टी दिली होती. आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला, आणि धरती हादरली. मग कृष्णाने ते रूप पुन्हा आपल्यात सामावून घेतले.
कृष्ण की त्याचे सैन्य
कुंतीच्या घरी
सात्यकीच्या हातात हात घालून कृष्ण सभेतून बाहेर पडला. त्याचा मोठा पांढरा रथ उभा होता. धृतराष्ट्र त्याला हाक मारून म्हणाला, “माझ्या मुलांवर माझे किती थोडे चालते, ते तू पाहिलेस. शांततेसाठी मला जे करता आले ते मी सगळे केले.” कृष्ण वडीलधाऱ्यांकडे वळला. तो म्हणाला, “आपण सगळ्यांनी पाहिले. दुर्योधन रागाने सभा सोडून गेला, आणि राजा म्हणतो, माझे काही चालत नाही. आपली परवानगी असेल, तर मी युधिष्ठिराकडे परत जातो.” तो रथात बसला. शांततेचा प्रयत्न फसला होता. कृष्णाने बजावले होते, तसे आता युद्ध येणार होते. सगळ्या कुरूंच्या डोळ्यांदेखत तो आपल्या आत्याच्या, कुंतीच्या, घरी निघून गेला. महाभारत, उद्योगपर्व, विभाग ७, ७२, ८२, ८८, ८९, ९१, ९४, ९५ आणि १२७ ते १३१ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. बलरामाने कोणाच्याच बाजूने न लढायचे ठरवले ते, दूत संजयाच्या फेऱ्या, पाच गावांची नावे, सभेत ऋषींनी सांगितलेल्या कथा (विभाग ९६ ते १२३), आणि विदुरांनी सांगितलेली कृष्णाच्या पराक्रमांची यादी, हे सगळे इथे गाळले आहे. या गोष्टीच्या एका प्रचलित रूपात अर्जुन कृष्णाच्या पायांशी उभा राहतो; गांगुली यांच्या भाषांतरात तो “पलंगाच्या मागच्या बाजूला” उभा आहे.