पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
लाक्षागृह
आंधळ्या राजाची अस्वस्थता
स्पर्धेनंतर काही काळाने आंधळ्या धृतराष्ट्र राजाने युधिष्ठिराला कुरूंच्या सिंहासनाचा युवराज केले. युधिष्ठिर पाच पांडवांमधला थोरला. पांडव म्हणजे राजाचा दिवंगत भाऊ पांडू याचे पुत्र. युधिष्ठिर खंबीर होता, सहनशील होता, आणि प्रामाणिक होता. लवकरच त्याची कामगिरी त्याच्या वडिलांच्याही पुढे गेली. त्याचे भाऊही पराक्रमी झाले. भीम, अर्जुन, आणि नकुल-सहदेव हे जुळे. अर्जुनासारखा धनुर्धर नाही, असा सगळ्या जगात बोलबाला झाला. भीमाला बरोबर घेऊन अर्जुनाने पूर्वेकडचे राजे जिंकले. मग दक्षिणेकडचे जिंकले. पण पांडव इतके बलवान झालेले पाहून धृतराष्ट्राचे मन त्यांच्याविषयी कडू झाले. त्या दिवसापासून त्याला नीट झोप लागेना. नगरात रस्तोरस्ती नागरिक युधिष्ठिराबद्दल बोलू लागले. ते म्हणत, “आपण त्यालाच राजा करू. राजा जन्मतः आंधळा, म्हणून त्याला कधी राज्य मिळालेच नाही. आणि कुरूंचे पितामह भीष्म यांनी तर फार पूर्वीच सिंहासन सोडले.”
लाक्षागृह
दुर्योधनाची भीती
धृतराष्ट्राचा थोरला मुलगा दुर्योधन याच्या कानी हे बोलणे पडले. तो मत्सराने जळू लागला. तो एकटाच वडिलांकडे गेला. तो म्हणाला, “बाबा, लोकांना पांडूचा मुलगा राजा म्हणून हवा आहे. युधिष्ठिराला राज्य मिळाले, तर ते त्याच्या मुलाकडे जाईल, मग नातवाकडे. आम्ही आणि आमची मुले बाहेरच राहू. सगळे लोक आम्हांला तुच्छ लेखतील. काहीतरी हुशारीची युक्ती करा, आणि पांडवांना वारणावत नगरात पाठवून द्या.” राजा म्हणाला, “हाच विचार माझ्याही मनात होता. पण ते पाप आहे, म्हणून मी कधी बोललो नाही. शिवाय भीष्म, द्रोण आणि माझा भाऊ विदुर हे कधीच होऊ देणार नाहीत. त्यांच्या दृष्टीने आपण आणि पांडव सारखेच.” दुर्योधन म्हणाला, “भीष्म कोणाचीच बाजू घेणार नाहीत. द्रोणांचा मुलगा माझ्या बाजूने आहे. मुलगा जिकडे, तिकडे वडील. विदुराचे पोट आपल्यावर आहे. आजच त्यांना पाठवून द्या.”
लाक्षागृह
वारणावतचा उत्सव
दुर्योधन आणि त्याचे भाऊ भेटी आणि मानसन्मान देऊन लोकांना आपलेसे करू लागले. तिकडे राजाच्या सांगण्यावरून काही चतुर मंत्री दरबारात वारणावताची स्तुती करू लागले. ते म्हणत, “तिथे शिवाचा मोठा उत्सव सुरू झाला आहे. अफाट गर्दी आहे. तिथली मिरवणूक पृथ्वीवर सगळ्यांत सुंदर असते.” हे ऐकून पांडवांना तिथे जायची ओढ लागली. मग राजा त्यांना म्हणाला, “तुमच्या मित्रांना आणि सेवकांना घेऊन जा, उत्सव पाहा. मौज करा, ब्राह्मणांना दाने द्या. मग वाटेल तेव्हा हस्तिनापुराला परत या.” राजा आपल्याला दूर का पाठवतो आहे, हे युधिष्ठिराने ओळखले. पण आपण दुबळे आहोत, आपल्या पाठीशी उभे राहणारे मित्र नाहीत, हेही त्याला ठाऊक होते. तो म्हणाला, “जशी आज्ञा.”
लाक्षागृह
पुरोचनाला आज्ञा
दुर्योधनाला फार आनंद झाला. त्याने आपला मंत्री पुरोचन याला गुपचूप बोलावले, आणि त्याचा उजवा हात हातात घेतला. तो म्हणाला, “तुझ्याइतका विश्वास मला दुसऱ्या कोणावरच नाही. “आजच वेगवान खेचरांच्या रथातून वारणावताला जा. तिथे शस्त्रागाराच्या शेजारी पांडवांसाठी एक सुंदर घर बांध. ताग, राळ आणि जे जे पेटते ते सगळे वापरून बांध. भिंतींना लाखेचा गिलावा दे. लाख म्हणजे एक चिकट राळ. त्यात तूप, तेल आणि चरबी मिसळ. पण काम असे सफाईदार कर, की कोणी कितीही बारकाईने पाहिले, तरी हे घर जळण्यासाठीच बांधले आहे, हे त्याला कळू नये. “तिथे पांडवांचे सन्मानाने स्वागत कर. ते निर्धास्त झोपलेले असतील, तेव्हा घराला आग लाव. बाहेरच्या दारापासून सुरुवात कर. लोक म्हणतील, अपघाताने मेले.” पुरोचन म्हणाला, “जशी आज्ञा,” आणि लगेच निघाला. वारणावतात त्याने सांगितल्याप्रमाणे सगळे केले.
लाक्षागृह
परक्या भाषेतला इशारा
पांडवांनी भीष्म, धृतराष्ट्र आणि द्रोण यांच्या पायांना स्पर्श केला, आणि ते निघाले. बरेच नागरिक दुःखी मनाने त्यांच्या मागोमाग चालले. ते ओरडत होते, “राजा अन्यायी आहे. आम्ही घरदार सोडतो, आणि युधिष्ठिर जिथे जाईल तिथे जातो.” युधिष्ठिर म्हणाला, “राजा आमचे वडील आहेत. ते सांगतील तसे आम्ही वागले पाहिजे. तुम्ही घरी जा. वेळ येईल, तेव्हा आम्हांला मदत करा.” नागरिक परत फिरले. मग पांडवांचे भले चिंतणारे विदुर युधिष्ठिराशी म्लेच्छांच्या भाषेत बोलले. म्लेच्छ म्हणजे परकीय लोक. दुसऱ्या कोणाला कळू नये, म्हणून ते त्या भाषेत बोलले. ते म्हणाले, “लोखंडाचे नसलेले शस्त्रही माणसाचा जीव घेऊ शकते. पण कोल्हा जसा अनेक वाटा असलेल्या बिळात लपतो, तसा जंगलातल्या बिळात जो लपतो, त्याला आग जाळत नाही. आणि ताऱ्यांवरून माणसाला वाट सापडते.” युधिष्ठिर म्हणाला, “आपले बोलणे मला कळले.”
लाक्षागृह
मंगल गृह
विदुर गेल्यावर युधिष्ठिराची आई कुंती हिने विचारले, “त्यांना काय म्हणायचे होते?” युधिष्ठिर म्हणाला, “वारणावतात आपल्यासाठी बांधलेले घर जळण्यासाठी बांधले आहे. आणि त्यातून सुटायचा मार्ग मला कळेल, असे ते म्हणाले.” वारणावतचे लोक आनंदाने पांडवांच्या स्वागताला बाहेर आले. दहा रात्री पुरोचनाने त्यांची सगळी सरबराई केली. मग तो त्यांना नव्या घरात घेऊन गेला. त्याने त्या घराला “मंगल गृह” असे नाव दिले होते. पण प्रत्यक्षात ते घर अमंगळ होते. युधिष्ठिराने घरभर फेरी मारली. त्याला चरबी, तूप आणि लाख यांचा वास आला. तो म्हणाला, “भीमा, हे घर जळण्यासाठी बांधले आहे. आपण विश्वासाने निर्धास्त झालो, की आपल्याला जिवंत जाळायची पुरोचन वाट पाहतो आहे. पण विदुरांना हे ठाऊक होते. त्यांनी मला सावध केले.”
लाक्षागृह
युधिष्ठिराची योजना
भीम म्हणाला, “मग आपण आधी राहत होतो, तिथेच परत जाऊ.” युधिष्ठिर म्हणाला, “नाही. आपल्याला सगळे कळले आहे, हे पुरोचनाने आपल्या चेहऱ्यावरून ओळखले, तर तो लगेच आग लावेल. आपण पळून गेलो, तर दुर्योधन हेरांकरवी आपला पाठलाग करेल. त्याच्याकडे सत्ता आहे, मित्र आहेत, धन आहे. आपल्याकडे यातले काहीच नाही. “म्हणून आपण इथेच राहू, आणि त्याच्यावर विश्वास असल्याचे दाखवू. शिकारीला जाऊ, आणि वाटा शिकून घेऊ. आणि आपल्या खोलीखाली गुपचूप एक भुयार खणून घेऊ.” लवकरच एक माणूस गुपचूप त्यांच्याकडे आला. तो म्हणाला, “मी खाणकामगार आहे. आपली सेवा करायला विदुरांनी मला पाठवले आहे. खूण म्हणून सांगतो, विदुर आपल्याशी परक्या भाषेत बोलले, आणि आपणही त्यांना त्याच भाषेत उत्तर दिलेत, हे मला ठाऊक आहे.”
लाक्षागृह
भुयार
युधिष्ठिर म्हणाला, “मग तू जसा त्यांचा मित्र, तसा आमचाही मित्र. हे घर शस्त्रागाराच्या भिंतीला लागून बांधले आहे. यातून बाहेर पडायला वाटच नाही. पुरोचनाला कळू न देता आम्हांला या आगीतून वाचव.” खाणकामगाराने एक मोठे भुयार खणले. त्याचे तोंड घराच्या मधोमध होते. ते त्याने फळ्यांनी झाकले, कारण पुरोचन दारावर पहारा ठेवून असे. पांडव शस्त्रे उशाशी ठेवून झोपत. दिवसा या जंगलातून त्या जंगलात शिकार करत फिरत. ते समाधानी आणि निर्धास्त दिसत, पण क्षणभरही त्यांनी विश्वास ठेवला नाही. असे ते तिथे पूर्ण एक वर्ष राहिले. ते इतके आनंदी आणि बेसावध दिसतात, हे पाहून पुरोचन खूश झाला.
लाक्षागृह
आग
मग युधिष्ठिर भावांना म्हणाला, “तो फसला आहे. वेळ आली आहे. आपण शस्त्रागाराला आग लावू, त्यात पुरोचनाला जाळू, आणि आपण सहाजण कोणाला न दिसता निसटून जाऊ.” एका रात्री कुंतीने ब्राह्मणांना भोजन दिले. स्त्रियाही आल्या, आणि जेवून घरी गेल्या. नियतीनेच पाठवावे, तशी एक निषाद स्त्री आपल्या पाच मुलांना घेऊन अन्नाच्या शोधात तिथे आली. निषाद म्हणजे जंगलात राहणारे लोक. मद्य पिऊन ते बेशुद्ध झाले, आणि त्याच घरात आडवे होऊन झोपले. सगळे झोपले होते. ती निरपराध स्त्री आणि तिची मुलेही. तेवढ्यात जोराचा वारा सुटला. पुरोचन झोपला होता त्या घराला भीमाने आग लावली. मग दाराला, मग सगळीकडे. मग पांडव आणि त्यांची आई भुयारात उतरले.
लाक्षागृह
भीम सगळ्यांना उचलतो
आगीच्या गर्जनेने आणि धगीने सगळे नगर जागे झाले. लोक दुःखाने जळत्या घराभोवती गोळा झाले. ते ओरडू लागले, “दुर्योधनाच्या सांगण्यावरून पुरोचनाने हे घर बांधले, आपल्या धन्याच्याच भावंडांना मारायला! धिक्कार असो धृतराष्ट्राचा! आणि नियतीचा खेळ पाहा, तो दुष्ट पुरोचनही त्यांच्याबरोबर जळून मेला.” रात्रभर लोक तिथे उभे होते. तिकडे पांडव भुयारातून बाहेर आले, आणि कोणाला न दिसता पळाले. पण ते झोपेने पेंगुळलेले होते, घाबरलेले होते. त्यांना भरभर चालता येईना. म्हणून भीमाने सगळ्यांना उचलून घेतले. आईला खांद्यावर बसवले. नकुल-सहदेव या जुळ्यांना दोन्ही कमरेवर घेतले. युधिष्ठिराला आणि अर्जुनाला दोन्ही हातांत धरले. वाऱ्याच्या वेगाने तो अंधारातून ढांगा टाकत निघाला. वाटेत झाडे त्याच्या छातीवर आपटून मोडत होती.
लाक्षागृह
गंगेपलीकडे
दुर्योधनाचा कट विदुरांना हेरांकडून कळला होता. त्यांनी आपल्या एका विश्वासू माणसाला जंगलातल्या एका ठिकाणी पाठवले होते. तिथे त्या माणसाला पांडव भेटले. ते एका नदीकाठी होते, आणि पाणी किती खोल आहे ते मोजत होते. आपली ओळख पटावी, म्हणून त्या माणसाने विदुरांचे शब्द पुन्हा सांगितले, “जंगलातल्या बिळात लपणाऱ्यांना आग जाळत नाही.” मग त्याने विदुरांचा नवा निरोप दिला, “दुर्योधनाला आणि त्याचा मित्र कर्ण याला तुम्ही लढाईत नक्की हरवाल.” त्याने गंगेवर एक वेगवान नाव तयार ठेवली होती. वारा आणि लाटा यांना तोंड देईल अशी ती बांधलेली होती. त्याने त्यांना नदीपार नेले, “विजय असो!” अशी हाक दिली, आणि तो परत गेला. पांडव पुढे दक्षिणेकडे चालत राहिले. अंधारात ताऱ्यांवरून वाट शोधत ते एका घनदाट जंगलात पोहोचले.
लाक्षागृह
शोक
सकाळी वारणावतच्या लोकांनी आग विझवली. घर लाखेचे बांधले होते, आणि पुरोचन जळून मेला होता, हे त्यांनी पाहिले. राखेत त्यांना ती निषाद स्त्री आणि तिचे पाच मुलगे जळून मेलेले सापडले. विदुरांचा खाणकामगार राख साफ करत होता. त्याने भुयाराचे तोंड झाकून टाकले, आणि ते कोणालाच दिसले नाही. लोक म्हणाले, “हे दुर्योधनाने केले, आणि त्याच्या वडिलांना हे ठाऊक होते.” त्यांनी धृतराष्ट्राला निरोप पाठवला, “आपली मोठी इच्छा पूर्ण झाली! आपण पांडवांना जाळून मारले!” राजा रडू लागला. तो म्हणाला, “आज माझा भाऊ पांडू खऱ्या अर्थाने मेला.” त्याने आणि त्याच्या सगळ्या कुटुंबाने मृतांना पाणी दिले. युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन आणि कुंती यांच्या नावाने ते मोठमोठ्याने आक्रोश करत होते. पण विदुर फारसे रडले नाहीत, कारण त्यांना खरे काय ते ठाऊक होते. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १४१ आणि १४३ ते १५२ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. द्रोणांचे ब्रह्मशिर अस्त्र आणि त्यांनी अर्जुनाकडे मागितलेली दक्षिणा, पांडवांचे बहुतेक विजय, कणिकाने सांगितलेली राजनीती (विभाग १४२), धृतराष्ट्राच्या मनातल्या पहिल्या शंका, निरोपाचे प्रसंग, नावेवर विदुरांनी दिलेला दुसरा निरोप, आणि जंगलात भीमाने कुटुंबाला दुसऱ्यांदा उचलून नेणे, हे सगळे इथे गाळले आहे. गंगा पार केल्याची हकिगत मूळ ग्रंथात एकाहून अधिक वेळा येते. इथे ती एकदाच सांगितली आहे. पुरोचन आग लावणार, अशी कृष्ण पक्षातली चतुर्दशीची रात्र खाणकामगार सांगतो. पण त्यानंतर ग्रंथात पांडव तिथे पूर्ण एक वर्ष राहिले, असे येते. इथे ते वर्षच ठेवले आहे.