पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
नारायणास्त्र
मुलाचा संताप
कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर पांडव भावांचे त्यांच्या चुलतभावांशी, कुरूंशी, युद्ध चालू होते. कुरूंच्या सैन्याचे सेनापती, वृद्ध गुरू द्रोण, नुकतेच मारले गेले होते. त्यांचा मुलगा मेला, असे पांडवांनी त्यांना खोटेच सांगितले होते. तेव्हा द्रोणांनी शस्त्रे खाली ठेवली. मग धृष्टद्युम्नाने त्यांचे मस्तक तोडले. धृष्टद्युम्न हा पांडवांच्या बाजूचा एक राजपुत्र. द्रोणांचा मुलगा अश्वत्थामा. तोही कुरूंच्या बाजूचा मोठा योद्धा होता. आपले वडील कसे मेले, हे त्याने ऐकले. दुःखाने आणि रागाने तो पेटून उठला. तो कुरूंचा राजा दुर्योधन याच्याकडे गेला. तो म्हणाला, “माझ्या वडिलांनी शस्त्रे खाली ठेवली होती, तरीही त्या लोकांनी त्यांना मारले. युधिष्ठिराने धर्माचा आव आणला, आणि खोटे बोलून हे केले. आणि मी जिवंत असताना धृष्टद्युम्नाने सगळ्या सैन्यादेखत माझ्या वडिलांचे केस धरले. त्यामुळे माझे काळीज फाटते आहे.”
नारायणास्त्र
प्रतिज्ञा
अश्वत्थामा पुढे म्हणाला, “युद्धात मरण आले, तर त्याचे दुःख नाही. माझे वडील वीरांच्या स्वर्गात गेले आहेत. कोणी वाली नसलेल्या माणसासारखा ज्याच्या वडिलांचा अपमान होतो, त्या मुलाचा काय उपयोग? माझी शस्त्रे काय कामाची, माझे बाहू काय कामाचे? “मी सत्याची आणि माझ्या सगळ्या पुण्याची शपथ घेऊन सांगतो. धृष्टद्युम्नाच्या लोकांचा, पांचालांचा, नाश केल्याशिवाय मी जगणार नाही. ज्याने हे दुष्ट कृत्य केले, त्या धृष्टद्युम्नाला मी मारीन. आणि जो खोटे बोलला, त्या युधिष्ठिराचे रक्त धरती पिईल. “आज पांडवांनी आणि कृष्णाने मला नीट पाहून घ्यावे. माझ्याकडे असे एक अस्त्र आहे, जे त्यांच्यापैकी कोणालाच ठाऊक नाही.”
नारायणास्त्र
नारायणाची देणगी
ते अस्त्र होते नारायणास्त्र. नारायण हे जगाचे रक्षण करणाऱ्या विष्णूचे एक नाव. फार पूर्वी तो एका ब्राह्मणाच्या रूपात द्रोणांकडे आला होता. द्रोणांनी त्याचा आदरसत्कार केला. तेव्हा विष्णूने त्यांना वर म्हणून हे अस्त्र दिले. आणि एक दिवस अश्वत्थामा हे अस्त्र वापरेल, असेही विष्णूने त्याला सांगितले होते. ज्यांना कोणी मारू शकत नाही, त्यांनाही हे अस्त्र मारत असे. आणि शत्रूचा नाश केल्याशिवाय ते परत येत नसे. पण त्याचा एक नियम होता. जे रथातून उतरतात, जे शस्त्रे खाली ठेवतात, किंवा जे दयेची याचना करतात, त्यांच्यावर ते कधीही वापरायचे नाही. अश्वत्थाम्याचे बोलणे ऐकून कुरूंच्या सैन्याला धीर आला. त्याने ते अस्त्र प्रकट केले. लगेच निरभ्र आकाशातून मेघगर्जना झाली. धरती हादरली. नद्या उलट्या वाहू लागल्या. सूर्य निस्तेज झाला.
नारायणास्त्र
आकाशातून आग
मग अश्वत्थाम्याने पांडवांवर आणि त्यांच्या मित्रांवर नारायणास्त्र सोडले. आकाशात हजारो बाण दिसू लागले. त्यांची तोंडे आगीच्या सापांसारखी धगधगत होती. चमकणाऱ्या ताऱ्यांसारखे लोखंडी गोळे दिसू लागले. वस्तऱ्यासारख्या धारेची चक्रे दिसू लागली. पांडवांचे योद्धे जिथे जिथे प्रतिकार करत, तिथे तिथे ते अस्त्र अधिकच बळावत असे. उन्हाळ्यात आग वाळलेले गवत जाळते, तसे ते त्यांचे सैन्य जाळू लागले. पांडवांमधला थोरला भाऊ युधिष्ठिर पार हताश झाला. तो म्हणाला, “धृष्टद्युम्ना, तुझ्या माणसांना घेऊन पळ. आम्ही आता लढणार नाही. मी आणि माझे भाऊ आगीत शिरू. आमचे गुरू मेले, आणि त्यांना मी मारले. त्यांच्यासाठी मी माझा प्राण देईन.”
नारायणास्त्र
कृष्णाची आज्ञा
पण कृष्ण पुढे झाला. कृष्ण पांडवांचा मित्र आणि अर्जुनाचा सारथी. सैनिकांनी पळू नये, म्हणून त्याने हात उंचावून त्यांना थांबवले. तो म्हणाला, “सगळेजण लवकर शस्त्रे खाली ठेवा. रथांवरून, घोड्यांवरून, हत्तींवरून खाली उतरा. हे अस्त्र थांबवण्याचा हाच उपाय स्वतः नारायणाने सांगून ठेवला आहे. शस्त्र न घेता जमिनीवर उभे राहिलात, तर हे अस्त्र तुम्हांला मारणार नाही. “पण तुम्ही जिथे जिथे त्याच्याशी लढाल, तिथे तिथे कुरूंचे बळ वाढेल. जो कोणी त्याच्याशी लढेल, अगदी मनातल्या मनात जरी लढला, तरी तो मारला जाईल. जमिनीखाली खोल जाऊन लपला, तरी तो वाचणार नाही.” पांडवांच्या योद्ध्यांनी ते ऐकले. त्यांनी शस्त्रे खाली फेकली. लढाईचा सगळा विचार त्यांनी मनातून काढून टाकला.
नारायणास्त्र
भीम ऐकेना
फक्त भीम ऐकेना. भीम पांडवांमधला सगळ्यात बलवान. तो ओरडला, “कोणीही शस्त्रे खाली ठेवू नका. मी माझ्या बाणांनी आणि गदेने हे अस्त्र अडवीन. माझ्या अंगात हजार हत्तींचे बळ आहे. अर्जुना, तू धनुष्य खाली ठेवू नकोस. तसे केलेस तर जन्मभर तुझी नाचक्की होईल.” अर्जुन म्हणाला, “मी एक व्रत घेतले आहे. गायींवर किंवा ब्राह्मणांवर मी कधीही धनुष्य उचलणार नाही. तसेच नारायणास्त्रावरही कधीही उचलणार नाही.” मग भीम एकटाच अश्वत्थाम्यावर धावून गेला. त्याने त्याला बाणांनी झाकून टाकले. अश्वत्थामा हसला आणि त्याने धगधगते बाण परत सोडले. ते अस्त्र भीमावर उलटले. वाऱ्याने वणवा भडकावा, तसे ते अधिकच बळावले. बाकी सगळ्यांनी शस्त्रे टाकली आणि ते खाली उतरले. मग ते अस्त्र भीमाच्या मस्तकावर कोसळले.
नारायणास्त्र
रथातून ओढून काढले
सगळे ओरडले. अर्जुनाने वारुणास्त्राने भीमाला झाकले. वरुण म्हणजे पाण्याचा देव. पण आग इतकी भयंकर होती की ते अस्त्र कोणालाच दिसेना. भीम, त्याचा रथ, घोडे आणि सारथी ज्वाळांमध्ये दिसेनासे झाले. मग कृष्ण आणि अर्जुन घाईने रथातून उतरले आणि त्या आगीत धावत शिरले. आग त्यांना भाजली नाही, कारण त्यांनी शस्त्रे खाली ठेवली होती. त्यांनी भीमाला आणि त्याच्या शस्त्रांना धरून ओढले. भीम गर्जला, आणि अस्त्र आणखीच बळावले. कृष्ण म्हणाला, “भीमा, थांब म्हणून आम्ही तुला सांगितले आहे. आता कुरूंना हरवता आले असते, तर आम्ही सगळेच लढत राहिलो असतो. बघ, सगळे योद्धे खाली उतरले आहेत. तूही उतर.” आणि त्याने भीमाला रथातून खाली ओढले. भीमाचे डोळे रागाने लाल झाले होते. तो सापासारखा फुसफुसत होता.
नारायणास्त्र
अस्त्र शांत झाले
शस्त्र न घेता भीम जमिनीवर उभा राहताच नारायणास्त्र शांत झाले. सगळ्या दिशांना आकाश निवळले. मंद वारे वाहू लागले. पशुपक्षी शांत झाले. पांडवांचे सैन्य पुन्हा लढायला सज्ज झाले. दुर्योधन अश्वत्थाम्याला म्हणाला, “लवकर ते अस्त्र पुन्हा सोड.” अश्वत्थाम्याने सुस्कारा सोडला. तो म्हणाला, “राजा, ते दुसऱ्यांदा वापरता येत नाही. मी ते परत बोलावले, तर ते मलाच मारील. आपण पाहिलेत, कृष्णाने ते निकामी केले. तरीही हार पत्करणे मृत्यूपेक्षा वाईट. पाहा, आधीच मेलेल्या माणसांसारखी त्यांनी शस्त्रे टाकली.” दुर्योधन म्हणाला, “मग तुझ्या इतर अस्त्रांनी त्यांना मार. तुला सगळी दिव्य अस्त्रे येतात.”
नारायणास्त्र
आग्नेयास्त्र
मग अश्वत्थाम्याने आग्नेयास्त्र प्रकट केले. आग्नेयास्त्र म्हणजे अग्निदेवाचे अस्त्र. पांडवांच्या सैन्यावर अंधार पसरला. सगळ्या बाजूंनी आगीच्या बाणांचा पाऊस पडू लागला. हत्ती, घोडे आणि रथ वणव्यातल्या झाडांसारखे जळू लागले. तेव्हा अर्जुनाने ब्रह्मास्त्र प्रकट केले. ब्रह्मदेवाचे हे अस्त्र कोणतेही अस्त्र थांबवू शकते. अंधार दूर झाला. पांडवांच्या सैन्याची एक संपूर्ण अक्षौहिणी मरून पडली होती. पण कृष्ण आणि अर्जुन आपल्या रथात उभे होते. त्यांना एक जखमसुद्धा झाली नव्हती. त्यांनी आपले शंख वाजवले. ते पाहून अश्वत्थाम्याचे मन खचले. त्याने धनुष्य फेकून दिले आणि तो रथातून खाली उतरला. “हे सगळे खोटे आहे!” असे ओरडत तो रणांगणातून पळून गेला.
नारायणास्त्र
नर आणि नारायण
वाटेत त्याला महर्षी व्यास भेटले. त्यांनी वेदांची विभागणी केली होती. अश्वत्थाम्याचा गळा दुःखाने दाटून आला होता. तो म्हणाला, “भगवन्, माझे अस्त्र कोणत्याही जीवाला मारू शकते. मग कृष्ण आणि अर्जुन तर नुसती माणसे. त्यांना ते का मारू शकले नाही?” व्यास म्हणाले, “ते नुसती माणसे नाहीत. फार पूर्वी नारायणाने एका ऋषीच्या रूपात जन्म घेतला. हिमालयावर कित्येक हजार वर्षे त्याने तपश्चर्या केली. तेव्हा महादेव शिवाने त्याला असा वर दिला की कोणताही जीव त्याचे सामर्थ्य कधीच सहन करू शकणार नाही. नारायणाच्या तपश्चर्येतून आणखी एक ऋषी जन्माला आला. तो नर. तोही त्याच्याच तोडीचा. हे दोघे प्रत्येक युगात जगाचे काम करण्यासाठी पुन्हा जन्म घेतात. कृष्ण म्हणजे नारायण. अर्जुन म्हणजे नर.” अश्वत्थाम्याने शिवाला नमस्कार केला. कृष्णाला त्याने सर्वांहून श्रेष्ठ मानले. त्याचे मन शांत आणि प्रसन्न झाले. मग त्या रात्रीसाठी तो कुरूंचे सैन्य रणांगणावरून परत घेऊन गेला. महाभारत, द्रोणपर्व, विभाग १९६, १९७ (सुरुवातीचा भाग), २०० आणि २०१ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. द्रोणांच्या मृत्यूची कथा “अश्वत्थामा हतो” या गोष्टीत आहे. द्रोणांच्या मृत्यूवरून पांडवांमध्ये झालेले भांडण, अश्वत्थाम्याची धृष्टद्युम्नाशी आणि सात्यकीशी झालेली लढाई, बहुतेक अशुभ चिन्हे, नारायणाने केलेली शिवाची स्तुती, आणि अश्वत्थामा पूर्वजन्मी शिवाचा उपासक होता हे व्यासांनी सांगितलेले, हे सर्व इथे गाळले आहे.